Αν υπάρχει ένα μουσείο που ακούγεται σχεδόν μυθικό και η επίσκεψη σε αυτό δεν είναι απλή υπόθεση, αυτό είναι μάλλον το Μουσείο Ερμιτάζ της Αγίας Πετρούπολης. Η Ρωσική Κιβωτός, που φιλοξενεί χιλιάδες εκθέματα και αφηγείται την ιστορία της Ρωσίας, αλλά και της Ευρώπης, έρχεται λίγο πιο κοντά μέσω της έκθεσης «Ερμιτάζ: Πύλη στην Ιστορία» που εγκαινιάστηκε στο Βυζαντινό και Χριστιανικό Μουσείο, από τους υπουργούς Εξωτερικών της Ελλάδας και της Ρωσίας, κ.κ. Νίκο Κοτζιά και Σεργκέι Λαβρόφ. Με αφορμή το αφιερωματικό έτος «Ελλάς - Ρωσία 2016», ογδόντα αρχαιολογικά αντικείμενα και έργα τέχνης από τον 5ο αιώνα π.Χ. μέχρι και τον 20ό αιώνα, αντιπροσωπευτικά των σημαντικότερων συλλογών του Μουσείου Ερμιτάζ, ταξίδεψαν στην Αθήνα και υπόσχονται να μας δώσουν μια καλή γεύση από το μεγαλείο του μουσείου της Αγίας Πετρούπολης.
«Πρόκειται για κορυφαίο εκθεσιακό γεγονός στην Ελλάδα», τόνισε η γενική γραμματέας του υπουργείου Πολιτισμού και Αθλητισμού, Μαρία Ανδρεαδάκη-Βλαζάκη, συμπληρώνοντας: «Η έκθεση δίνει το στίγμα του εγκυκλοπαιδικού πνεύματος του σπουδαίου ρωσικού μουσείου, παρουσιάζοντας στο ελληνικό κοινό έργα υψηλής αισθητικής από διαφορετικά πολιτισμικά περιβάλλοντα σε μια μεγάλη χρονική περίοδο». Στο εγκυκλοπαιδικό πνεύμα του Ερμιτάζ στάθηκε εξάλλου και ο γενικός διευθυντής του, Μιχαήλ Μπορισόβιτς Πιοτρόφσκι, ο οποίος υποστήριξε ότι «ένα μουσείο πρέπει να ερμηνεύει και όχι απλώς να παρουσιάζει». Ευχαριστώντας τους συνεργάτες της που κατάφεραν να ανταποκριθούν στις απαιτήσεις της έκθεσης, έχοντας σχεδόν μία βδομάδα στη διάθεσή τους, ξεκίνησε την παρουσίαση της έκθεσης, την οποία έχει επιμεληθεί η διευθύντρια του Βυζαντινού και Χριστιανικού Μουσείου κ. Αικατερίνη Δελλαπόρτα, εξηγώντας ότι: «Η έκθεση σχεδιάστηκε για να μεταφέρει στο ελληνικό κοινό την αίσθηση που δίνει ο ρωσικός πολιτισμός, ο οποίος έχει διατηρήσει την αυθεντικότητά του, έχοντας παράλληλα ευρωπαϊκό προσανατολισμό».
Η συλλογή του Ερμιτάζ εξακολουθεί να εμπλουτίζεται μέχρι σήμερα και ένα μικρό, αλλά χαρακτηριστικό δείγμα της μας περιμένει στο Βυζαντινό και Χριστιανικό Μουσείο.
Ο Μεγάλος Πέτρος ήταν αυτός που, διαθέτοντας υψηλή αισθητική, αλλά και την περιέργεια του συλλέκτη, άρχισε να συλλέγει έργα Φλαμανδών και Ολλανδών ζωγράφων, καθώς και έργα γλυπτικής. Η Σιβηρική Συλλογή, με αντικείμενα που προέρχονται από νομάδες της Σιβηρίας, οφείλεται επίσης σε αυτόν. Ο τσάρος εκτίμησε την αξία τους και τα διέσωσε από τους αρχαιοκάπηλους, οργανώνοντας το 1722 τις πρώτες αρχαιολογικές ανασκαφές στη Σιβηρία που οδήγησαν το 1830 στην ανακάλυψη των εντυπωσιακών ευρημάτων του 4ου αι. π.Χ. στον τύμβο Κουλ-Ομπά. Εκείνη, ωστόσο, που εμπλούτισε τις συλλογές της δυναστείας όσο κανείς ήταν η Μεγάλη Αικατερίνη. Έχοντας ως σύμβουλο τον φιλόσοφο εγκυκλοπαιδιστή Ντενί Ντιντερό, απέκτησε σπουδαία έργα ευρωπαϊκής τέχνης, κυρίως από γαλλικές συλλογές. Το έργο της συνέχισε ο εγγονός της Αλέξανδρος Α', ο οποίος αγόρασε και τη συλλογή που συγκέντρωσε η Ιωσηφίνα στη διάρκεια των ναπολεόντειων πολέμων. Κατά την Οκτωβριανή Επανάσταση κατασχέθηκαν συλλογές αριστοκρατών προς όφελος του Ερμιτάζ, ο Στάλιν όμως εκποίησε πλήθος πινάκων μοντερνιστών και ιμπρεσιονιστών ζωγράφων −έργα τα οποία θεωρούσε «άχρηστα», μια και δεν ήταν κατανοητά από την πλατιά μάζα−, καθώς αντιμετώπιζε οικονομικά προβλήματα. Η συλλογή του Ερμιτάζ εξακολουθεί να εμπλουτίζεται μέχρι σήμερα και ένα μικρό, αλλά χαρακτηριστικό δείγμα της μας περιμένει στο Βυζαντινό και Χριστιανικό Μουσείο.
Η έκθεση χωρίζεται σε δύο ενότητες. Η πρώτη, που φιλοξενείται στο Μέγαρο της Δούκισσας της Πλακεντίας, γνωστό και ως Villa Ilissia, πρώτα συστήνει στον επισκέπτη την Αγία Πετρούπολη και το Ερμιτάζ – ένα σύμπλεγμα πολλών κτιρίων που κατασκευάστηκαν από τον 18ο έως τον 19ο αιώνα στις όχθες του ποταμού Νέβα. Το μουσείο διαθέτει χίλιες αίθουσες στις οποίες εκτίθενται 60.000 αντικείμενα με τον χαρακτηριστικό πυκνό τρόπο που είναι γνωστός ως accrochage petersbourgeois. Πώς αλλιώς, άλλωστε, θα μπορούσε να παρουσιάσει τα εκθέματά του ένα μουσείο με τρία εκατομμύρια αντικείμενα στους χώρους φύλαξης, κάποια από τα οποία, όπως οι πίνακες που απέκτησε με τη λήξη του Β' Παγκοσμίου Πολέμου, δεν έχουν εκτεθεί ποτέ;
Στον πρώτο όροφο του εντυπωσιακού μεγάρου του 1848 φιλοξενούνται έργα μικροτεχνίας και αρχαιολογικοί θησαυροί, με τα κομμάτια από τη Σιβηρική Συλλογή του Μεγάλου Πέτρου να ξεχωρίζουν ανάμεσά τους. Πρόκειται για χαρακτηριστικά αντικείμενα, χρυσά κοσμήματα κυρίως, από τα σχεδόν 240 που περιλαμβάνονται στη συλλογή. Τα εξαιρετικά έργα μεταλλοτεχνίας και μικροτεχνίας των κοσμημάτων του σκυθικού πολιτισμού κλέβουν τις εντυπώσεις. Οι Σκύθες ήταν λαός πολεμικός που, σύμφωνα με τον Ηρόδοτο, θεωρούσε όνειδος οι άντρες να πεθαίνουν από γήρας και όχι στη μάχη, μιλούσε γλώσσες συγγενείς με τα περσικά, έζησε στις στέπες μεταξύ της Ουκρανίας και του Αλτάι και ανέπτυξε εμπορικές σχέσεις με τους Έλληνες, τους Πέρσες και τους Κινέζους. Η επαφή τους με την ελληνική τέχνη είχε ως αποτέλεσμα την ανάπτυξη του πλούσιου ελληνο-σκυθικού ρυθμού στη μικροτεχνία των κοσμημάτων – χαρακτηριστικό είναι ένα χρυσό κόσμημα κεφαλής με προτομή της Αθηνάς, εμπνευσμένο από το άγαλμα της θεάς Αθηνάς που βρισκόταν στον Παρθενώνα.
Στην επόμενη αίθουσα «γλιστράμε» στην ιδιωτική ζωή των Ρομανόφ, περιεργαζόμενοι προσωπικά τους αντικείμενα, καθώς και διπλωματικά δώρα. Ο οίκος τους είναι η δυναστεία που βασίλευσε στη Ρωσία από το 1613 μέχρι την Οκτωβριανή Επανάσταση και τίποτε απλό ή συνηθισμένο δεν βρισκόταν στην κατοχή τους. Το βλέμμα σταματά στο μυροδοχείο, στον δίσκο και στο βραχιόλι που προέρχονταν από τον θησαυρό των μεγάλων Μογγόλων του 16ου-17ου αιώνα στο Δελχί και τα πρόσφερε ως δώρο ο Πέρσης κυβερνήτης Nadir Shah στην τσαρίνα Άννα Ιβάνοβνα και τον διάδοχο Ιβάν Αντόνοβιτς. Πρόκειται για εξαιρετικά έργα τέχνης του 17ου αιώνα, φτιαγμένα από χρυσάφι, σμάλτο και πολύτιμους λίθους, οι οποίοι έχουν στερεωθεί με μαστίχη! Δίπλα αστράφτει η χρυσή ταμπακιέρα της αυτοκράτειρας Ελισάβετ, η οποία, εκτός από το πορτρέτο της, είναι στολισμένη και με δεκάδες διαμάντια. Οι καρφίτσες της Μεγάλης Αικατερίνης και ο φορητός ναός (!) που ο Αλέξανδρος Α' είχε μαζί του στα πεδία των μαχών είναι κάποια ακόμα από τα μοναδικά εκθέματα που το Ερμιτάζ εμπιστεύθηκε στο Βυζαντινό και Χριστιανικό Μουσείο.
Έργα τέχνης επηρεασμένα από τη βυζαντινή παράδοση, κατά τη διάρκεια του 17ου αιώνα, με δυτικές επιρροές από τον 18ο και προσανατολισμένα στην εθνική, λαϊκή τέχνη από τα μέσα του 19ου διαδέχονται το ένα το άλλο, φέρνοντας το ελληνικό κοινό πιο κοντά στην τέχνη που αναπτύχθηκε στο Κρεμλίνο μέχρι τον 17ο αιώνα και συνεχίστηκε στην Αγία Πετρούπολη από Ρώσους αλλά και Ευρωπαίους τεχνίτες. Ανάμεσα στα εκθέματα βρίσκουμε και τον πίνακα του Leo von Klenze «Ανάκτορο στην Αθήνα», στον οποίο απεικονίζεται η πρόταση του νεοκλασικιστή αρχιτέκτονα για τη βασιλική κατοικία του Όθωνα στην Αθήνα, η οποία τελικά δεν υλοποιήθηκε.
Η δεύτερη ενότητα της έκθεσης στεγάζεται στην καινούργια πτέρυγα του μουσείου και περιλαμβάνει μια συλλογή δυτικοευρωπαϊκής τέχνης που ξεκινά από το 1510 και φτάνει μέχρι τον 20ό αιώνα. Αν και προκαλεί κάποια εντύπωση η απουσία Ρώσων καλλιτεχνών, οι πίνακες που παρουσιάζονται έχουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Έργα κορυφαίων ζωγράφων όπως ο Rubens, o Van Dyck, ο Poussin και o Δομήνικος Θεοτοκόπουλος διεκδικούν την προσοχή του επισκέπτη. Ανάμεσά τους λάμπει ένα έργο ξεχωριστό, μαγικό, που κυριαρχεί στον χώρο, αν και μικρό το δέμας: η «Δύση» του κορυφαίου ζωγράφου του γερμανικού ρομαντισμού Caspar David Friedrich, που πραγματεύεται την εσωτερική σχέση του ανθρώπου με τη φύση.
Η έκθεση κλείνει με έργα του 20ού αιώνα που αποκτήθηκαν μετά την Οκτωβριανή Επανάσταση. Ο «Έρωτας και η Ψυχή» του Rodin είναι αναμφισβήτητα το πιο γοητευτικό, με τον γλύπτη να προτείνει μια διαφορετική εικονογραφική απόδοση του κλασικού αυτού θέματος, ζωντανεύοντας τα γυμνά σώματα και νικώντας τον ακαδημαϊσμό. Αν το υπέροχο σύμπλεγμα γοητεύει, η «τσακισμένη» αυτοπροσωπογραφία του περιθωριακού καλλιτέχνη Chaim Soutine, μετά από τόση ομορφιά, έρχεται να επαναφέρει την ισορροπία. Πουθενά δεν υπάρχει μόνο λάμψη, ακόμα κι αν πρόκειται για μια εξαιρετική έκθεση που κατορθώνει να φέρει στην Αθήνα λίγη από τη μαγεία ενός από τα μεγαλύτερα και σπουδαιότερα μουσεία στον κόσμο.
Ιnfo:
Eρμιτάζ: Πύλη στην Ιστορία
Βυζαντινό και Χριστιανικό Μουσείο
02 Νοεμβρίου 2016 έως 26 Φεβρουαρίου 2017
Διεύθυνση: Βασ. Σοφίας 22, 106 75 Αθήνα
Ώρες Λειτουργίας: Τρίτη-Κυριακή: 09:00-16:00, Δευτέρα: κλειστό
Γενική είσοδος: €4 (δωρεάν κάτω των 18)
