Στην πάγια πολιτική του καλλιτεχνικού οργανισμού ΝΕΟΝ να επιλέγει δημόσιους χώρους ως πεδίο καλλιτεχνικής δράσης και παρέμβασης εντάσσεται και η μεγάλης κλίμακας in situ εγκατάσταση The Theater of Disapperance στον προαύλιο χώρο των 4.500 τετραγωνικών μέτρων του Εθνικού Αστεροσκοπείου της Αθήνας από τον σημαντικό Αργεντινό καλλιτέχνη Adrián Villar Rojas.
Πολιτικοποιημένος και διεθνής, το έργο του, είτε πρόκειται για εγκαταστάσεις είτε για γλυπτά, θίγει σταθερά θέματα πολιτικής ιστορίας, κατάκτησης, απληστίας, εξαναγκασμού, προπαγάνδας και πατριωτισμού μέσα από τον διάλογο με τα σύμβολα και τη γη. Μια γη που μπορεί να είναι κοινή για όλους τους ανθρώπους, αλλά δεν σημαίνει για όλους τα ίδια πράγματα. Λέει ο ίδιος: «Κατάγομαι από την Αργεντινή, όπου στην ουσία το έδαφος αποτελεί μέσο παραγωγής. Αυτό που βρίσκεται κάτω από τα πόδια μας στην Αργεντινή δεν μας αντιπροσωπεύει με τον ίδιο τρόπο που αντιπροσωπεύει τους ανθρώπους που ζουν στην Ελλάδα ή στην Τουρκία. Πιστεύω ότι εμείς, οι Αργεντινοί, ταυτίζουμε το έδαφος με τη γονιμότητα και, βεβαίως, αυτό είναι μια γεωπολιτική κατασκευή που έχει γίνει από την Ευρώπη, τον δυτικό κόσμο και τις παγκόσμιες οικονομικές δυνάμεις γενικότερα. Χωρίς αμφιβολία, τα πιο ισχυρά χαρακτηριστικά της εθνικής μας ταυτότητας είναι οι σοδειές και τα κοπάδια μας, που μας προσφέρουν αφειδώς ένα "ευλογημένο" έδαφος, για του οποίου τις εκτάσεις το μόνο όριο είναι ο ουρανός. Μοιάζει λίγο με υπερβολή, αλλά αν ταξιδέψεις με αυτοκίνητο από το Μπουένος Άιρες μέχρι το Ροσάριο διασχίζοντας την ύπαιθρο στο κέντρο της "Υγρής Πάμπας", πολύ γρήγορα θα καταλάβεις γιατί οι Αργεντινοί είναι τόσο υπερήφανοι για τη χώρα τους. Έτσι, όταν έφτασα στην Ελλάδα, κατάλαβα αμέσως ότι για τους Έλληνες, αυτό που υπάρχει κάτω από τα πόδια τους είναι το πιο ουσιώδες για την εθνική τους ταυτότητα, όπως και για τους Αργεντινούς, αλλά με έναν εντελώς διαφορετικό τρόπο. Αυτό που υπήρχε κάτω από τα πόδια τους ήταν η κουλτούρα: χιλιάδες χρόνια ανθρώπινου πολιτισμού».
Επέλεξε 46.000 διαφορετικά φυτά από 26 διαφορετικά είδη, χρειάστηκε 1.983 τσουβάλια με χώμα, ειδικές ξύλινες κατασκευές, ένα αυτόνομο αρδευτικό σύστημα με δεξαμενές νερού και μήνες δουλειάς για να ζωντανέψει ένα προαύλιο που μέχρι πρότινος παρέμενε ένα ξερό, άνυδρο χωματένιο τοπίο με δέντρα, βράχους και σπηλιές.
Ο Rojas, γνώστης της Ιστορίας και της Μεσογείου, αποδέχτηκε την πρόταση του ΝΕΟΝ για μια εγκατάσταση στο Αστεροσκοπείο, στον Λόφο των Νυμφών, κι έτσι εμπνεύστηκε και δημιούργησε μια άνευ προηγουμένου επέμβαση στο αρχαίο τοπίο, η οποία άνοιξε για το κοινό την 1η Ιουνίου και θα διαρκέσει μέχρι τις 24 Σεπτεμβρίου.
Το Εθνικό Αστεροσκοπείο ξεκίνησε να χτίζεται το 1842 και ολοκληρώθηκε το 1846 χάρη στα φιλόδοξα σχέδια του διορατικού Γεωργίου Σίνα, τραπεζίτη και πρεσβευτή της Ελλάδας στην Αυστρία, λίγα χρόνια μόλις μετά την ίδρυση του σύγχρονου ελληνικού κράτους, όταν η Αθήνα αριθμούσε μόλις 12.000 κατοίκους και το τελευταίο που είχε ανάγκη ήταν ένα τέτοιο ερευνητικό επιστημονικό παρατηρητήριο του ουρανού και των άστρων. Και αν ο Σίνας οραματίστηκε το Αστεροσκοπείο ως μια συμβολική σύνδεση του κέντρου του αρχαίου κόσμου με το μέλλον και το Διάστημα, εγκαθιστώντας το δίπλα στον ιερό βράχο της Ακρόπολης, η Ακαδημία Καλών Τεχνών του Μονάχου δεν το είδε καθόλου έτσι.
Αντιτάχθηκε σθεναρά σε αυτό με την πεποίθηση ότι η νέα οικοδομή θα διατάρασσε τη γαλήνη και την αρχαιολογική καθαρότητα του αρχαιολογικού τοπίου. Εκατόν εξήντα χρόνια αργότερα, η αυλή του Αστεροσκοπείου, όπως και η ευρύτερη περιοχή, παραμένει από τις πιο γαλήνιες και «καθαρές» περιοχές του κέντρου της Αθήνας. Εκεί μέσα ο σπουδαίος καλλιτέχνης επενέβη με τον πλέον ευφυή τρόπο, αλλάζοντας την όψη του και ανάγοντας το σύνολο της εγκατάστασης σε μια πολιτική χειρονομία για την πορεία του ανθρώπου και το μέλλον του.
Επέλεξε 46.000 διαφορετικά φυτά από 26 διαφορετικά είδη, χρειάστηκε 1.983 τσουβάλια με χώμα, ειδικές ξύλινες κατασκευές, ένα αυτόνομο αρδευτικό σύστημα με δεξαμενές νερού και μήνες δουλειάς για να ζωντανέψει ένα προαύλιο που μέχρι πρότινος παρέμενε ένα ξερό, άνυδρο, χωμάτινο τοπίο με δέντρα, βράχους και σπηλιές. Μέρος του, μάλιστα, δεν το επισκεπτόταν ούτε καν το προσωπικό του Αστεροσκοπείου. Η μετάλλαξη αυτήν τη στιγμή είναι θεαματική.
Μονοπάτια ανοίγονται μέσα από πυκνή βλάστηση όπου κυριαρχούν ψηλά φύλλα καλαμποκιού αλλά και άπειρες αγκινάρες, κολοκύθες, μια μείξη από αγρωστώδη φυτά, όπως μπαμπού, σπόροι, δημητριακά αλλά και φρούτα και λαχανικά. Μάλιστα, η καλλιέργειά τους σε τόσο κοντινή απόσταση θεωρήθηκε από τους γεωπόνους αδιανόητη. Κι όμως, η φύση τούς διάψευσε, αφού ο τόπος γέμισε μυρωδιές και πεταλούδες. Η βλάστηση αυτήν τη στιγμή γύρω από τα παμπάλαια κτίρια, χτισμένα από τους Χάνσεν και Τσίλερ, είναι τόσο πυκνή, που κρύβει τόσο τα χαρακτηριστικά του κήπου (όπως ένα άγαλμα) όσο και τη θέα προς την πόλη. Πρόκειται για μια αναφορά στην έννοια των συνόρων και στην ιδέα του να είσαι καθηλωμένος από μια ισχυρή εθνική ταυτότητα.
Πλησιάζοντας προς το μουσείο, συναντάς από τη δεξιά πλευρά μια φυτεία καλαμποκιού (σύμβολο πολιτισμού - πολύτιμο αγαθό στον ανταγωνισμό μεταξύ πλούσιων και φτωχών κρατών) και από την αριστερή ένα γιγαντιαίο γλυπτό από νεκρούς κορμούς ξύλου που το ΝΕΟΝ προμηθεύτηκε από υλοτόμους και που προορίζονταν για καύση. Στην επιφάνειά τους (σαν να ξεπετάγεται η ζωή μέσα από τον θάνατο) ξεφυτρώνουν πράσινα φύλλα και χόρτα. Ο καλλιτέχνης έχει κάνει επεμβάσεις και στο μουσείο: αφαίρεσε μέρος των εκθεμάτων, κράτησε μερικά από τα πιο ογκώδη, όπως τα παλιά τηλεσκόπια, τα απάλλαξε από τις επεξηγηματικές ταμπέλες και πρόσθεσε βαριές, γκρίζες κουρτίνες. Επικρατεί απόλυτη ησυχία, ενώ ελάχιστο φυσικό φως μπαίνει από κάποια σημεία δίπλα σε παράθυρα. Στον πρώτο θάλαμο, δε, υπάρχει μια γύψινη μακέτα του Αστεροσκοπείου όπως ήταν το 1844, όταν εγκαινιαζόταν.
Έξω, επιστρέφοντας στον παράδεισο που δημιούργησε ο Rojas, όπου αναρωτιέσαι αν πρόκειται για έναν οικολογικού ενδιαφέροντος αρχιτεκτονικό σχεδιασμό τοπίου (μέχρι και ο τρόπος που στήθηκε όλο αυτό, σε χώμα ύψους 40 εκ. για να προστατευτεί το έδαφος από την υγρασία της φύτευσης) ή τέχνη, ακολουθείς τα μονοπάτια μέχρι που βρίσκεσαι στην ουσιαστική κορύφωση του έργου, μια γυμνή, ουδέτερη ζώνη που θα μπορούσαμε να αποκαλέσουμε και «εμπόλεμη». Σε αυτό το κομμάτι, δίπλα σε σπηλιές, όπου οι μόνοι επισκέπτες στο πρόσφατο παρελθόν ήταν ναρκομανείς, αφού βρέθηκαν εκεί εγκαταλελειμμένα σύνεργα, και όπου έγινε –όπως άλλωστε και στην υπόλοιπη έκταση– ένα νοικοκύρεμα, ο επισκέπτης έρχεται αντιμέτωπος με 11 γυάλινες προθήκες, όπου μέσα από γλυπτικές εγκαταστάσεις εκτίθεται η ανθρώπινη Ιστορία. Εδώ οραματίστηκε μια «ζώνη πολεμικών επιχειρήσεων», στην οποία προβάλλεται η βαρβαρότητα του τρόπου επέκτασης των αυτοκρατοριών μέσω της αναζήτησης και κατάκτησης νέων εδαφών προς εποικισμό, είτε στον πλανήτη Γη είτε έξω από αυτόν. Σαν ο Rojas να αναρωτιέται αν η συμβατική καταγραφή της Ιστορίας αποκαλύπτει στ' αλήθεια τους νικητές και τους ηττημένους του ιμπεριαλισμού.
Μέσα σε γυάλινες προθήκες με μαύρα μεταλλικά πλαίσια, μισοθαμμένες μέσα στο επικλινές χώμα της «εμπόλεμης ζώνης», άθικτες και αναλλοίωτες σε μια έρημη χώρα –κάποιες κρυμμένες μέσα σε σπηλιές κι ανάμεσα σε βράχια–, ο Αργεντινός καλλιτέχνης αφηγείται και σχολιάζει την Ιστορία υπό τη δική του, ειρωνική ματιά. Αμφισβητώντας τις εθνικές και σκόπιμα περικομμένες αφηγήσεις, αποδομεί τη σημαντικότητα των αντικειμένων που εκτίθενται. Κατάλοιπα πολιτισμών (όπως μια Νίκη της Σαμοθράκης, ξαπλωμένη και βεβηλωμένη με πολύχρωμα γκράφιτι-μηνύματα από τους δρόμους της Αθήνας), πολεμικά κατάλοιπα (όπλα), ιστορικά σύμβολα (όπως η σημαία της Αργεντινής), ενθύμια από μεταγενέστερες εποχές που φωλιάζουν σε οργανική ύλη όπως η σκόνη από τη Σελήνη, σταλακτίτες και σταλαγμίτες, τα αρχαιότερα βακτήρια του κόσμου. Ένα αντίγραφο της «Λούσυ», της συλλογής απολιθωμένων οστών ηλικίας 3,2 εκατομμυρίων χρόνων, ένα κατειλημμένο από αγνώστους Curiosity Rover, το μη επανδρωμένο διαστημικό μηχάνημα εξερεύνησης του Άρη του 2012, μια ρέπλικα της στολής που φορούσαν οι Neil Armstrong και Buzz Aldrin, οι πρώτοι άνθρωποι που πάτησαν στη Σελήνη το 1969. Η προθήκη της στολής χωρίζεται σε τρία επίπεδα, με το πρώτο να έχει πετρώματα από το Μαρόκο που προσομοιάζουν σε εκείνα της Σελήνης και το τρίτο (ενδιάμεσα η στολή) χώμα με το αποτύπωμα του πρώτου βήματος του Armstrong. Σε άλλες προθήκες βλέπουμε το έμβλημα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, κράνη από τον πόλεμο στα νησιά Φόκλαντ και μια «κιβωτό» με καρπούς που θα μείνουν εκεί όσο χρειαστεί μέχρι να σαπίσουν.
Ο Villar Rojas αντιστέκεται στο «θέατρο της εξαφάνισης» και στην υποκρισία που μας κυκλώνει. Μας λέει ότι είμαστε μάρτυρες μιας ιστορίας του παραλόγου και μας καλεί να περιπλανηθούμε και να αναστοχαστούμε την Ιστορία σε μια καμπή όπου όλα αναθεωρούνται.
Δείτε ένα slideshow με φωτογραφίες από το making of:
Info:
Adrián Villar Rojas | The Theater of Disappearance
Εθνικό Αστεροσκοπείο Αθηνών, Λόφος Νυμφών
1 Ιουνίου – 24 Σεπτεμβρίου 2017
