Μια σημαντική έκθεση της Πορτογαλίδας αφηρημένης ζωγράφου Μαρία Ελένα Βιέιρα ντα Σίλβα (Maria Helena Vieira da Silva, 1908-1992) εγκαινιάζεται τον Απρίλιο στο μουσείο που στεγάζει τη Συλλογή Peggy Guggenheim στη Βενετία, πριν ταξιδέψει στο Μουσείο Guggenheim του Μπιλμπάο το φθινόπωρο.
Η Βιέιρα ντα Σίλβα θεωρείται εθνικός θησαυρός στην Πορτογαλία και είναι πολύ γνωστή και στη Γαλλία – μια αναδρομική έκθεσή της ταξίδεψε το 2022 στη Μασσαλία και την Ντιζόν. Παρ’ όλα αυτά, η φήμη της καλλιτέχνιδας μετά τον θάνατό της δεν είναι αυτή που της αναλογεί. Η επιμελήτρια της έκθεσης στο Guggenheim της Βενετίας, Flavia Frigeri, υποστηρίζει πως έφτασε η στιγμή «να συναντήσει το μεγάλο κοινό, αφού τα θέματα που εξερευνά στα έργα της σχετίζονται με το σήμερα».
Η έκθεση τιτλοφορείται «Maria Helena Vieira da Silva: Anatomy of Space» και περιλαμβάνει περίπου 70 έργα από δημόσιες και ιδιωτικές συλλογές σε όλο τον κόσμο, τα οποία παρουσιάζουν χρονολογικά τη διαρκώς εξελισσόμενη εικαστική γλώσσα της. Θεωρήθηκε ηγετικό μέλος του ευρωπαϊκού κινήματος του αφηρημένου εξπρεσιονισμού, γνωστού ως Art Informel (Άμορφη Τέχνη). Τα έργα της απεικονίζουν περίπλοκους εσωτερικούς χώρους, χρησιμοποιώντας γραμμές που εξερευνούν τον χώρο και την προοπτική.
Οι πίνακες της Ντα Σίλβα μοιάζουν συχνά με λαβυρίνθους, με πόλεις που φαίνονται από ψηλά ή ακόμα και με ράφια βιβλιοθηκών, σχηματίζοντας μια αλληγορία σε μια ατέρμονη αναζήτηση για τη γνώση ή το απόλυτο.
Οι μεσαιωνικές τοιχογραφίες, ο κυβισμός και ο φουτουρισμός επηρέασαν το έργο της, ενώ οι αναζητήσεις της όσον αφορά την κίνηση στον χώρο στα «Le Jeu de cartes» (1937) και «Figure de ballet» (1948) την οδήγησαν σε πραγματικά και φανταστικά αστικά τοπία. Η έκθεση θα αναδείξει την επιρροή που άσκησαν στο έργο της τα φοιτητικά της χρόνια στο Παρίσι και η τραυματική εξορία με τον σύζυγό της, τον Ούγγρο καλλιτέχνη Árpád Szenes, στο Ρίο ντε Τζανέιρο κατά τη διάρκεια του Β' Παγκοσμίου Πολέμου.
Η Βιέιρα ντα Σίλβα γεννήθηκε στη Λισαβόνα. Σε νεαρή ηλικία ταξίδεψε σε όλο τον κόσμο, επειδή ο πλούσιος πατέρας της ήταν διπλωμάτης. Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου ήρθε σε επαφή με διάφορες πρωτοποριακές ομάδες, όπως οι Ιταλοί φουτουριστές και τα ρωσικά μπαλέτα του Σεργκέι Ντιαγκίλεφ.
Σε ηλικία έντεκα ετών, άρχισε να σπουδάζει συστηματικά σχέδιο και ζωγραφική στην Academia de Belas-Artes στη Λισαβόνα. Στα εφηβικά της χρόνια, σπούδασε ζωγραφική με την Emília dos Santos Braga στη Λισαβόνα και τον Fernand Léger, γλυπτική με τον Antoine Bourdelle και χαρακτική με τον Stanley William Hayter.
Το 1928, σε ηλικία 20 ετών, έφυγε από τη Λισαβόνα για να σπουδάσει γλυπτική στο Παρίσι. Γράφτηκε για μερικούς μήνες στην Académie Scandinave στο Παρίσι για να σπουδάσει γλυπτική με δάσκαλο τον Charles Despiau, και αργότερα εστίασε στη ζωγραφική, σπουδάζοντας κοντά στους Charles Dufresne, Henry de Waroquier και Othon Friesz.
Μέχρι το 1930 εξέθετε έργα ζωγραφικής στο Παρίσι. Την ίδια χρονιά παντρεύτηκε τον Ούγγρο ζωγράφο Árpád Szenes. Με την έναρξη του Β' Παγκοσμίου Πολέμου, το 1939, μετακόμισε από τη Γαλλία στην Πορτογαλία. Την επόμενη χρονιά, έφυγε για το Ρίο ντε Τζανέιρο της Βραζιλίας, όπου απέκτησε φήμη ως καλλιτέχνιδα για τις πυκνές και περίπλοκες συνθέσεις της. Μετά τον πόλεμο, έζησε και εργάστηκε στο Παρίσι για το υπόλοιπο της ζωής της. Δεν επέστρεψε ποτέ στην Πορτογαλία. Πήρε τη γαλλική υπηκοότητα το 1956 και το 1966 υπήρξε η πρώτη γυναίκα που τιμήθηκε με το Grand Prix National des Arts της γαλλικής κυβέρνησης, ενώ ονομάστηκε Ιππότης της Λεγεώνας της Τιμής το 1979.
Αρχικά στο έργο της παρουσίαζε ένα διακοσμητικό στυλ με αφηρημένα μοτίβα. Της άρεσε να παίζει με την ιδέα του χώρου και να δημιουργεί οφθαλμαπάτες, τοποθετώντας τη ζωγραφική της σε ουδέτερο φόντο, με κηλίδες χρώματος που δίνουν μια αίσθηση βάθους. Στη δεκαετία του 1930 άρχισε να παράγει τα χαρακτηριστικά της έργα, τα οποία ήταν επικαλυμμένα με μια περίπλοκη διάταξη μικρών ορθογωνίων.
Το 1943, το έργο της παρουσιάστηκε στην έκθεση της Peggy Guggenheim «Exhibition by 31 Women», στην γκαλερί «Art of This Century» στη Νέα Υόρκη. Καθώς εξελισσόταν ως καλλιτέχνιδα, επικεντρώθηκε περισσότερο στον χειρισμό του χώρου, χρησιμοποιώντας ένα ευρύ φάσμα τεχνικών.
Χρησιμοποίησε λεπτομερή μοτίβα για να δημιουργήσει επινοημένες αρχιτεκτονικές φόρμες και εργάστηκε με περίπλοκες γραμμές, φωτεινά σημεία και επιφάνειες με σχέδια.
Στα τέλη της δεκαετίας του 1950, ήταν διεθνώς γνωστή για τις πυκνές και περίπλοκες συνθέσεις της, που ήταν επηρεασμένες από την τέχνη του Πολ Σεζάν, και τις κατακερματισμένες φόρμες, τις ασάφειες και την περιορισμένη παλέτα του κυβισμού και της αφηρημένης τέχνης. Θεωρείται μια από τις σημαντικότερες μεταπολεμικές αφηρημένες καλλιτέχνιδες, αν και δεν είναι αμιγώς αφηρημένη ζωγράφος. Το έργο της σχετίζεται με το γαλλικό Tachisme (το γαλλικό στυλ αφηρημένης ζωγραφικής, δημοφιλές στις δεκαετίες του 1940 και του 1950), τον αμερικανικό αφηρημένο εξπρεσιονισμό και τον σουρεαλισμό.
Οι πίνακές της μοιάζουν συχνά με λαβυρίνθους, με πόλεις που φαίνονται από ψηλά ή ακόμα και με ράφια βιβλιοθηκών, σχηματίζοντας μια αλληγορία σε μια ατέρμονη αναζήτηση για τη γνώση ή το απόλυτο. Επίσης, έχει δημιουργήσει πολλά χαρακτικά, σχέδια για ταπισερί, κεραμικές διακοσμήσεις και βιτρό. Στην τέχνη της υπάρχει ένα σημείο όπου η αφαίρεση συναντά την παραστατικότητα, με μια ένταση που πηγάζει από μια έλξη μεταξύ του χώρου και του σώματος. Η Βιέιρα ντα Σίλβα είχε επενδύσει πολύ στην αναπαράσταση της φιγούρας.
Δεν μπορούμε να παραλείψουμε από την ταραχώδη βιογραφία της τη διά βίου σχέση της με τον Szenes, του οποίου η λιγότερο επιτυχημένη καριέρα ποτέ δεν επισκίασε τη δική της. Η ιστορία της είναι η πλήρης αντιστροφή των συνηθισμένων ιστοριών που ακούμε για γυναίκες καλλιτέχνιδες δίπλα σε άντρες καλλιτέχνες.
Βασικό συστατικό της επιτυχίας της ήταν η έγκαιρη αναγνώριση τόσο από την Peggy Guggenheim όσο και από τη Hilla Rebay, η οποία το 1937 αγόρασε το «Composition» (1936) για λογαριασμό του Solomon R. Guggenheim.
Η έκθεσή της Βιέιρα ντα Σίλβα στο Guggenheim συμπίπτει με την Μπιενάλε Αρχιτεκτονικής της Βενετίας και είναι μια θαυμάσια ευκαιρία για τον επισκέπτη να στοχαστεί τι σημαίνει να βιώνεις την πόλη τόσο ως χώρο που σε φιλοξενεί όσο και ως διανοητική προβολή των πολλών διαδρομών που μπορείς να ακολουθήσεις.
Info:
Maria Helena Vieira da Silva: Anatomy of Space
Συλλογή Peggy Guggenheim, Βενετία, 12 Απριλίου-15 Σεπτεμβρίου 2025
Guggenheim Museum Bilbao, 17 Οκτωβρίου 2025 -22 Φεβρουαρίου 2026
Με πληροφορίες από Peggy Guggenheim Collection, Tate, artnewspaper
