Είναι ηλιόλουστη η μέρα στο Μπέργκαμο και το μουσείο GAMeC (Galleria d'Arte Moderna e Contemporanea), στολισμένο με σημαίες ΛΟΑΤΚΙ+, απέναντι από το Μουσείο της Ακαδημίας Καράρα, έχει ανοίξει τις πόρτες του, φιλοξενώντας έως τις 29 Μαρτίου την έκθεση «Dancing Plague» σε επιμέλεια του Πάνου Γιαννικόπουλου.
Η έκθεση είναι αποτέλεσμα της 11ης έκδοσης του Premio Lorenzo Bonaldi per l'Arte - EnterPrize, της μεγαλύτερης διεθνούς αναγνώρισης που δίνεται σε επιμελητές κάτω των 30 ετών, και σχεδιάστηκε από το GAMeC με την υποστήριξη της Gruppo Bonaldi.
Ο επιμελητής Πάνος Γιαννικόπουλος, που βραβεύτηκε από μια διεθνή κριτική επιτροπή, επέλεξε την ανάκληση του ιστορικού γεγονότος της «Dancing Plague» (Πανούκλα του Χορού) για να δημιουργήσει έναν διάλογο ανάμεσα στη μεταμεσαιωνική ευρωπαϊκή ιστορία, τα θέματα της αποικιοκρατίας και την πρόσφατη εμπειρία της πανδημίας μέσα από τα έργα των Benni Bosetto, Ufuoma Essi, Klaus Jürgen Schmidt, Mathilde Rosier, Λητώς Κάτου, Πέτρου Μώρη, Εύας Παπαμαργαρίτη, Κωνσταντίνου Παπανικολάου, Michael Scerbo και Elisa Zuppini.
Το «Dancing Plague» ασχολείται με την queer και τη φεμινιστική θεωρία και την ενόρμηση του θανάτου, τον χορό ως μέσο δημιουργίας ταυτότητας και πολιτιστικής αντίστασης για λιγότερο προνομιούχα σώματα, ως εξερεύνηση και εφεύρεση των δυνατοτήτων του σώματος, ως μέσο σύνδεσης και μεταμόρφωσης και ως πρακτική που σπάει τα όρια της γλώσσας.
Tο GAMeC βρίσκεται στους χώρους που κάποτε καταλάμβανε το μοναστήρι των Dimesse και Servite του δέκατου πέμπτου αιώνα. Φιλοξενεί ατομικές και ομαδικές εκθέσεις σύγχρονης και μοντέρνας τέχνης, έχει έντονη εξωστρέφεια και ένα δυναμικό πρόγραμμα δραστηριοτήτων που το συνδέουν τόσο με την τοπική κοινότητα όσο και με τη διεθνή σκηνή. Έχει επίσης μια εξαιρετική συλλογή με έργα Ιταλών και διεθνών καλλιτεχνών του εικοστού αιώνα, καθώς και έργα σύγχρονων καλλιτεχνών.
Στην έκθεση συναντήσαμε τον επιμελητή Πάνο Γιαννικόπουλο που μας ξενάγησε στον χώρο, κάνοντας μια κουβέντα για την ιστορία της «επιδημίας του χορού», ενός κοινωνικού φαινομένου που παρατηρείται στην Ευρώπη μεταξύ του δέκατου τέταρτου και του δέκατου έβδομου αιώνα, για ένα παρατεταμένο γεγονός, στο πλαίσιο του οποίου ο χορός εξαπλώθηκε ως ασθένεια, με τους συμμετέχοντες να καταρρέουν ή και να πεθαίνουν από την εξάντληση και τους τραυματισμούς.
— Τι εξετάζει αυτή η έκθεση;
Αυτό το περιστατικό πολιτισμικής μετάδοσης, τονίζοντας το κοινωνικό και έμφυλο πλαίσιό της, την επανεμφάνισή του ανά τους αιώνες και την ομοιότητά του με γεγονότα που συνέβησαν σε άλλες γεωγραφικές τοποθεσίες. Τα αίτια του φαινομένου είναι ακόμα ανεξήγητα – έχει γίνει προσπάθεια ανάλυσής του ως μαζικής υστερίας ή λαμβάνοντας υπόψη τον εργοτισμό και τους παραισθησιογόνους μύκητες που μολύνουν σιτηρά. Όμως το μέγεθος και η εξάπλωσή του μοιάζουν ακατανόητα.
Είναι κυρίως γυναίκες αυτές που συμμετέχουν στους χορούς μέχρι τελικής πτώσης – μιλάμε για μια μεταβατική κοινωνικά περίοδο, κατά την οποία οι γυναίκες κατηγορούνται για μαγεία και περιχαρακώνονται, καταδιώκονται.
Παρόμοια περιστατικά παρατηρούνται και εκτός Ευρώπης, περίπου την ίδια εποχή. Με τα αποικιοκρατικά πρότζεκτ σε εξέλιξη, πρακτικές χορού που κρίνονται πολιτισμικά ασυνήθιστες κατηγοριοποιούνται ως χορεομανίες, ασθένειες που πρέπει να περιοριστούν, πρακτικές που πρέπει να κατασταλούν. Χωρίς να μπορεί να πλαισιωθεί στις συνθήκες παραγωγής του νεωτερικού κράτους που αρχίζει να συγκροτείται, ο χορός δαιμονοποιείται, αλλά την ίδια στιγμή γίνεται φορέας σωματικής αντίστασης ή εκτόνωσης.
— Ξεκινάς από ένα ιστορικό γεγονός για να φτάσεις πού;
Η έκθεση εκκινεί από το ολισθηρό έδαφος της Ιστορίας για να εξερευνήσει φανταστικές συνδέσεις με πρόσφατες πολιτιστικές εκφράσεις αντίστασης μέσω της κίνησης των σωμάτων, συγκεντρώνοντας μάγισσες, μετα-ανθρώπινα όντα και clubbers σε έναν στρογγυλό χορό. Το παρελθόν συνδέεται με το σήμερα, δίνοντας έμφαση στη σημασία του χορού για μη προνομιούχες ομάδες.
Η έκθεση στο πλέγμα ασθένεια-εξάντληση-χορός επιχειρεί να επανοικειοποιηθεί την έννοια της εξάντλησης που προέρχεται από τις καθημερινές συνθήκες ζωής με διαφορετικούς όρους. Ο χορός γίνεται αντιληπτός ως ένας τρόπος για να ξεπεράσει κανείς την έννοια του ανθρώπινου σε σύνδεση με άλλα σώματα, έμβιες και μη υλικότητες.
Εντοπίζει απροσδόκητους συσχετισμούς ανάμεσα στην ταραντέλα, τα rave parties, τις queer υποκουλτούρες χορού εν μέσω της κρίσης του AIDS, τους τρόπους με τους οποίους κοινότητες και άτομα στράφηκαν στον χορό για να ξεπεράσουν διάφορες πολιτικές κρίσεις αλλά και τη σημερινή προβληματική συγκυρία, όπου ο χορός θεωρείται απειλητικός.
— Μιλώντας για τις θεματικές της έκθεσης, ποιες είναι αυτές στις οποίες αναφέρεσαι;
Το «Dancing Plague» ασχολείται με την queer και τη φεμινιστική θεωρία και την ενόρμηση του θανάτου, τον χορό ως μέσο δημιουργίας ταυτότητας και πολιτιστικής αντίστασης για λιγότερο προνομιούχα σώματα, ως εξερεύνηση και εφεύρεση των δυνατοτήτων του σώματος, ως μέσο σύνδεσης και μεταμόρφωσης και ως πρακτική που σπάει τα όρια της γλώσσας. Σκέφτεται τη χοροπολιτική σε σχέση με τη βιοπολιτική και τη νεκροπολιτική.
Πέρα από την ιστορική και αρχειακή έρευνα, που λειτουργεί ως υπόβαθρο, σημαντική ήταν η ανταλλαγή βιβλιογραφικής έρευνας και η σχέση με κείμενα των Silvia Federici, Michel Foucault, Achille Mbembe, José Esteban Muñoz, Lee Edelman, Julia Kristeva, Mel Chen κ.ά. Μπορούμε να το δούμε ως έναν χορό μεταξύ θεωρίας και πρακτικής. Η θεωρητικός και χορεύτρια Dahlia Lee, με την οποία συνεπιμελούμαστε την έκδοση της έκθεσης, αποτέλεσε σημαντικό συνοδοιπόρο σε αυτήν τη διαδικασία.
— Μίλησέ μου για την προετοιμασία. Πώς δούλεψαν οι καλλιτέχνες, είναι νέες παραγωγές τα έργα που βλέπουμε;
Κατά τη διάρκεια της προετοιμασίας της έκθεσης οι καλλιτέχνες ανταποκρίθηκαν ενεργά στη θεματική. Συζητούσαμε αναλυτικά με βάση βιβλιογραφικές αναφορές και το διαθέσιμο αρχειακό υλικό. Ήταν μια μόνιμη ανταλλαγή υλικού αυτή που δημιούργησε το εννοιολογικό μας πλαίσιο.
Οι περισσότεροι καλλιτέχνες δημιούργησαν νέα έργα, ειδικά για το «Dancing Plague». Ήταν σημαντικό να χρησιμοποιήσουμε τις δυνατότητες που δίνει η έκθεση για να υποστηριχθεί η παραγωγή.
Ο Πέτρος Μώρης στο «SpiritStructure» δημιούργησε μια νέα πολυμεσική εγκατάσταση. Χρησιμοποιώντας ένα πρόγραμμα μηχανικής εκμάθησης και τροφοδοτώντας το με εικόνες δικτύων, φυτικών ή ζωικών δομών, έφτιαξε ένα «γλυπτό από φως» σε διαρκή ροή ως έναν χορό κυκλοφοριακών συστημάτων, εκλαμβάνοντάς τον ως διαδικασία μόνιμης μεταμόρφωσης. Στο έργο του το ανθρώπινο στοιχείο συνδέεται με το μηχανικό και η ανθρώπινη ανατομία συνδέεται με τα κοσμικά φαινόμενα ροής. Το έργο αναφέρεται επίσης στους μηχανισμούς του θεάτρου της «φαντασμαγορίας» και στις φαντασιώσεις επίκλησης αιθέριων σωμάτων. Η διαρκής κίνηση της προβολής αποκτά υλικότητα, γίνεται απτή στον χώρο.
Το έργο της Εύας Παπαμαργαρίτη φέρνει στον χώρο της έκθεσης τα rave parties, δημιουργεί μια οπτική και ηχητική συνθήκη στην οποία το σώμα βρίσκεται σε ασταμάτητη κίνηση, προσπαθώντας να φτάσει σε ένα είδος έκστασης και κάθαρσης. Το σώμα μεταλλάσσεται, φωνάζει, τραγουδάει, αποτυγχάνει, απορροφά, αποφορτίζεται και φτάνει στα όρια της εξάντλησης. Δημιουργεί επίσης έναν ρυθμό για όλη την έκθεση, χορογραφώντας τα βήματα των θεατών.
Στην εγκατάσταση της Λητώς Κάττου, σώματα –χορευτών ή πολεμιστών– μεταξύ εντόμου και ανθρώπου βρίσκονται σε διάλογο με την ανατολή και το ηλιοβασίλεμα, σε μια συνθήκη όπου ο χρόνος διευρύνεται όπως στο nightclub και τα όρια του ανθρώπινου διαταράσσονται.
Στο «Vision Spells» του Klaus Jürgen Schmidt, ένα τεράστιο χειροποίητο μαντίλι από μετάξι, αιχμαλωτίζει μια σειρά από βλέμματα τις τελευταίες ώρες ενός 24ωρου queer χορευτικού πάρτι μετά την άρση του lockdown.
Άλλα έργα, όπως αυτό της Benni Bosetto, που είχαν ξαναπαρουσιαστεί το 2021, αναπροσαρμόστηκαν και δουλεύτηκαν για να ανταποκριθούν στη νέα συνθήκη. Η Benni δημιούργησε μια γλυπτική εγκατάσταση που προσομοιάζει σε έναν υπερ-οργανισμό που συγχωνεύεται με το περιβάλλον. Για το «Dancing Plague» εξέλιξε το έργο, προσθέτοντας περισσότερα κεραμικά στοιχεία που μοιάζουν να είναι σε κίνηση και να εξαπλώνονται στην έκθεση.
Στα ζωγραφικά έργα της Mathilde Rosier οι χορευτικές φιγούρες συνδυάζουν χαρακτηριστικά φυτού, ανθρώπου και ζώου. Οι υβριδικές μορφές είναι σε κίνηση μαζί με άλλες μορφές ζωής. Όλα φαίνεται να είναι αλληλεξαρτώμενα και αλληλένδετα, αμφισβητώντας κάθε είδους ιεραρχία. Η κίνηση είναι αναπόσπαστο κομμάτι της κατασκευής αυτού του πολιτικού φαντασιακού.
Η Ufuoma Essi, χρησιμοποιώντας αρχειακό υλικό από το Les Ballets Nègres μαζί με πλάνα super8, εξερευνά το σώμα σε κίνηση ως τόπο ανάμνησης και αντίστασης. Το έργο της είναι εμπνευσμένο από τη σημαντική για τη μαύρη κοινότητα ιστορία του χορού. Ο χορός γίνεται αντιληπτός ως δυνητικό μέσο μεταμόρφωσης των κοινωνικών συνθηκών. Η έκθεση πλαισιώνεται επίσης με ένα πρόγραμμα περφόρμανς.
Ο Michael Scerbo και η Elisa Zuppini παρουσιάζουν μια σειρά υβριδικών εκδηλώσεων με τίτλο «Intoxication, acidity, compression» κατά τη διάρκεια της έκθεσης. Συνδυάζουν διάφορα μέσα (lecture - performance, εργαστήριο, performances), προσφέροντας ένα πολυαισθητηριακό ταξίδι με αναφορές που εκτείνονται από τα Βακχανάλια ως τη σύγχρονη rave σκηνή.
Ο Κωνσταντίνος Παπανικολάου εστιάζει στο σώμα, την υποκειμενικότητα, την ιστορική ανάμνηση και την προσωπική μνήμη. Γυναίκες που καλπάζουν στο κενό, ζευγάρια που χορεύουν μέχρι εξάντλησης, μπαλαρίνες που θυσιάζονται στον βωμό της τέχνης. Συλλέγει σχετικό αρχειακό υλικό από το διαδίκτυο, παίζει με την ερμηνεία του αναδομώντας λεκτικά βήματα λησμονημένων χορευτικών πρακτικών.
Εδώ θα ήθελα να σημειώσω ότι η Galleria d’Arte Moderna e Contemporanea di Bergamo είναι παράδειγμα τόσο για το συνολικό όραμα και την υποστήριξη της καλλιτεχνικής σκηνής όσο και για την εσωτερική διαχείριση και τη λειτουργία της ομάδας μέσα στο μουσείο. Η ομάδα του μουσείου αγκάλιασε την έκθεση με ενθουσιασμό και ανταποκρίθηκε με ιδιαίτερη φροντίδα και ενδιαφέρον. Έχει σημασία να παρατηρεί κανείς και τις συνθήκες παραγωγής μέσα σε έναν θεσμό και όχι μόνο το αποτέλεσμα. Η εμπειρία σε αυτή την περίπτωση ήταν ευχάριστη έκπληξη.
— Η έκθεση γίνεται σε μια πόλη που έχει χτυπηθεί σκληρά από την πανδημία. Ποια είναι η κατάσταση σήμερα και πώς υποδέχτηκαν αυτή την έκθεση;
Το Μπέργκαμο είναι μία από τις περιοχές που δέχτηκε ιδιαίτερα σκληρό χτύπημα από την πανδημία. Η πόλη του ιταλικού Βορρά ακόμα διαχειρίζεται το τραύμα της απώλειας.
H έκθεση προσεγγίζει με προσοχή τον χορό στην παρούσα συνθήκη. Δεν είναι άκριτα εορταστική – ο χορός γίνεται αντιληπτός ως μέσο σύνδεσης, εκτόνωσης αλλά και πένθους. Θεωρήσαμε ότι είναι σημαντικό να μιλήσουμε γι' αυτό ειδικά στο Μπέργκαμο, ειδικά τώρα.
Υποστηρίξαμε λοιπόν ένα δυναμικό πρόγραμμα με επιτελεστικές δράσεις όπου το σώμα επιστρέφει στο μουσείο –τόσο το σώμα του καλλιτέχνη όσο και των θεατών– σε έναν χορό στον οποίο συμμετέχουν η τεχνητή νοημοσύνη και η υλικότητα της ζωγραφικής και των γλυπτικών εγκαταστάσεων.
Το μουσείο, μέσα από ένα σοβαρό εκθεσιακό, εκδοτικό και εκπαιδευτικό πρόγραμμα, έχει συγκροτήσει ένα σταθερό κοινό από την Ιταλία αλλά και ένα διεθνές που διευρύνεται συνεχώς. Η ανταπόκριση του κόσμου ήταν πολύ θετική και άνοιξε άμεσα συζητήσεις, καθώς η θεματική της έκθεσης είναι φλέγουσα. Το τραύμα που άφησε η πανδημία στην πόλη είναι νωπό και πιστεύω ότι η έκθεση δεν το παραβλέπει, τα έργα ανταποκρίνονται με αμεσότητα και ειλικρίνεια χωρίς να χάνουν την αιχμή τους. Νομίζω ότι αυτό εκτιμήθηκε από τους επισκέπτες.
Προσελκύει επίσης ένα ευρύτερο κοινό και παράλληλα ένα πολύ συγκεκριμένο κοινό που συνδέεται με το club-culture και την queer κοινότητα και δεν ακολουθεί απαραίτητα την εκθεσιακή δραστηριότητα του μουσείου.
Το βασικό ερώτημα, πάντως, σε μια περίοδο που τα ιστορικά γεγονότα μάς ξεπερνούν, τη στιγμή που, ενώ η πανδημία εξακολουθεί, ερχόμαστε αντιμέτωποι με έναν πόλεμο, είναι αν μπορεί η τέχνη να λειτουργήσει ως μέσο αναστοχασμού αλλά και αντίδρασης, ως τρόπος να ανταποκριθούμε στην περιπλοκότητα του παρόντος, την ίδια στιγμή που υποστηρίζουμε αυτούς που έχουν ανάγκη. Νομίζω ότι αυτό είναι το στοίχημα που πρέπει να κερδίσουμε και αυτό είναι ένα ερώτημα που έχει να κάνει με τη λειτουργία της τέχνης συνολικά. Το μουσείο, πάντως, ανταποκρίθηκε γρήγορα στην παρούσα συνθήκη με πολύ ουσιαστική συμβολική αλλά και πρακτική υποστήριξη.
«Dancing Plague», σε επιμέλεια Πάνου Γιαννικόπουλου
GAMeC - Galleria d’Arte Moderna e Contemporanea di Bergamo
Via San Tomaso, 53, Bergamo
Έως 29/3
Ώρες λειτουργίας:
Δευτέρα, Τετ.-Παρ. 15:00-19:00
Σάβ.-Κυρ. 10:00-19:00
Κλειστά τις Τρίτες
