Τα επιγραφικά μνημεία της μακραίωνης εβραϊκής παρουσίας στον ελλαδικό χώρο

Τα επιγραφικά μνημεία της μακραίωνης εβραϊκής παρουσίας στον ελλαδικό χώρο Facebook Twitter
Το ισραηλιτικό νεκροταφείο της Χαλκίδας χρονολογείται από τον Μεσαίωνα © Φωτογραφικό Αρχείο ΕΜΕ
0

Μπορεί η εγχώρια εβραϊκή κοινότητα να αριθμεί σήμερα μόλις μερικές χιλιάδες ψυχές, έχει όμως μακρά και αξιόλογη παρουσία στον ελλαδικό χώρο. Επιγραφικά μνημεία και μαρτυρίες έχουμε από την αρχαιότητα τόσο στα νησιά, όσο και στην ηπειρωτική χώρα, ενώ σημαντικές ιουδαϊκές κοινότητες όπως της Κορίνθου, των Φιλίππων και της Βέροιας μνημονεύονται στις Πράξεις των Αποστόλων (η διαφορά των όρων «Ιουδαίοι/ιουδαϊκός-ή-ό» από τους όρους «Εβραίοι/εβραϊκός-ή-ό» είναι χρονολογική, γλωσσολογική και γεωγραφική – οι πρώτοι αναφέρονται κατά βάση στην περίοδο μέχρι και τον 2ο αι. μ.Χ., οι δεύτεροι σε εκείνη μετά τον 7ο μ.Χ. αι. κυρίως).


Η πρωιμότερη σωζόμενη ιουδαϊκή επιγραφή (300-250π.Χ.) βρέθηκε στο Αμφιάρειο, είναι σε ελληνική γραφή και φυλάσσεται σήμερα στο Αρχαιολογικό Μουσείο Ωρωπού. Στο κείμενο, που είναι χαραγμένο σε μαρμάρινη πλάκα, καταγράφεται η απελευθερωτική πράξη του Ιουδαίου Μόσχου, γιου του Μοσχίωνος, πρώην σκλάβου.

Ένα ακόμα ενδιαφέρον στοιχείο που παραθέτει ο ιστορικός Ιώσηπος είναι ότι εκείνη πάνω-κάτω την εποχή, τον 2ο π.Χ. αιώνα, στην Αγορά της Αθήνας είχε ανεγερθεί ορειχάλκινο άγαλμα προς τιμή του Ιουδαίου ηγεμόνα Υρκανού Α', με τον οποίο η πόλη διατηρούσε διπλωματικές σχέσεις.

Οι μαζικές εκτοπίσεις στη διάρκεια της ναζιστικής κατοχής κόντεψαν να εξαλείψουν παντελώς τους Έλληνες Εβραίους ακόμα και ως μνήμη. Μόλις τις τελευταίες δεκαετίες άλλωστε εντάχθηκαν «επίσημα» στην εθνική ιστορική αφήγηση.

Τους επόμενους αιώνες η εβραϊκή παρουσία στον ελλαδικό χώρο ενισχύεται, οι δε σχετικές επιγραφές -είτε στην ελληνική, είτε την εβραϊκή, είτε δίγλωσσες, είτε στη σαμαρείτικη γραφή, σπανιότερα με λατινικούς χαρακτήρες- πολλαπλασιάζονται.

Συνήθως απαντώνται σε ταφικά μνημεία και χώρους λατρείας (μαρμάρινες ή πέτρινες επιτύμβιες ή αναθηματικές στήλες, εγχάρακτες επιγραφές σε αντικείμενα λατρείας ή σε καλλιτεχνήματα όπως τα περίτεχνα ψηφιδωτά των ερειπωμένων σήμερα συναγωγών στην Αίγινα και τη Χίο). Πολλές φορές συνοδεύονται από διακοσμητικά μοτίβα ή/και χαρακτηριστικά θρησκευτικά σύμβολα όπως η επτάφωτη λυχνία, η κιβωτός, το κλαδί φοινικιάς, το κέρας του κριαριού και το κίτρο.

Τα επιγραφικά μνημεία της μακραίωνης εβραϊκής παρουσίας στον ελλαδικό χώρο Facebook Twitter
Άποψη της Συναγωγής της Δήλου (2ος αι. π.Χ.) η οποία θεωρείται η παλιότερη γνωστή στον ελλαδικό χώρο. © Φωτογραφικό Αρχείο ΕΜΕ

Εντούτοις η συστηματική καταγραφή τους αφενός υπήρξε αποσπασματική, αφετέρου τόσο η ελληνοεβραϊκή (ρωμανιώτικη και σεφαραδίτικη) κοινότητα όσο και η ιστορική κληρονομιά της έμελλε να περάσουν αρκετές  δοκιμασίες.

Τον 15ο αιώνα δεκάδες χιλιάδες Σεφαραδίτες Εβραίοι που εκδιώχθηκαν από την Ιβηρική χερσόνησο κατέφυγαν στην οθωμανική τότε Θεσσαλονίκη. Οι μαζικές εκτοπίσεις στη διάρκεια της ναζιστικής κατοχής κόντεψαν να εξαλείψουν παντελώς τόσο εκείνους όσο και συνολικά τους Έλληνες Εβραίους ακόμα και ως μνήμη.

Μόλις τις τελευταίες δεκαετίες άλλωστε εντάχθηκαν «επίσημα» στην εθνική ιστορική αφήγηση αν και όχι πάντα ομαλά, όπως πιστοποιούν οι τακτικοί βανδαλισμοί νεοτέρων αλλά και παλιότερων εβραϊκών μνημείων καθώς επίσης η ευρεία διάδοση αντισημιτικών απόψεων.


«Η ίδια η συγκέντρωση και η επεξεργασία του υλικού ήταν δύσκολο εγχείρημα, κάποιες στιγμές πιστέψαμε ότι η έκδοση δεν θα ολοκληρωθεί ποτέ, εντέλει όμως τα καταφέραμε!», λέει με φανερή ικανοποίηση η διευθύντρια του Εβραϊκού Μουσείου Ελλάδος Ζανέτ Μπατίνου η οποία συνέλαβε την αρχική ιδέα του Corpus Inscriptionum Judaicarum Graeciae (CIJG).

Μνημονεύονται επίσης οι αρχαιολόγοι, οι ειδικοί επιστήμονες, Έλληνες και ξένοι καθώς και οι κατά τόπους αρχαιολογικές εφορείες, τα μουσεία και οι ξένες αρχαιολογικές σχολές που συνέδραμαν στην ολοκλήρωση του μνημειώδους αυτού έργου, το οποίο προβλέπεται να ψηφιοποιηθεί αλλά και να συμπληρωθεί με τυχόν ευρήματα που δεν είχαν αρχικά περιληφθεί.


Ένα επιπλέον εμπόδιο στην ολοκλήρωση του CIJG ήταν ότι οι αρχαιολογικοί χώροι όπου ανευρίσκονται επί τόπου εβραϊκές επιγραφές σπανίζουν – οι περισσότερες εντοπίζονται σε δεύτερη χρήση, κάτι που δυσχεραίνει την ιστορική έρευνα, προσφέρουν ωστόσο σημαντικές πληροφορίες για την τυπολογία, την εικονογραφική παράδοση, τη γλώσσα και την ονοματολογία των επιτύμβιων μνημείων.

Το πεδίο μελέτης της εν Ελλάδι ιουδαϊκής διασποράς γνωρίζει, διαβάζω, αξιοσημείωτη άνθιση τα τελευταία χρόνια με τη συγγραφή πολλών επιστημονικών άρθρων, μελετών και μονογραφιών, χάρη και στη δημοσίευση του Inscriptiones Judaicae Orientis Vol. I & II (εκδ. Mohr Siebeck 2011/2004).

Τα επιγραφικά μνημεία της μακραίωνης εβραϊκής παρουσίας στον ελλαδικό χώρο Facebook Twitter
Μαρμάρινη τιμητική στήλη από το Αρχαιολογικό Μουσείο Δήλου (25-175 π.Χ.) προς τιμήν του Μένιππου, ευεργέτη της εκεί Συναγωγής, καθώς και των απογόνων αυτού. © Γαλλική Αρχαιολογική Σχολή


Η ταξινόμηση των επιγραφών στο παρόν πόνημα που καλύπτει την περίοδο από τα τέλη του 4ου αι. π.Χ. μέχρι τα τέλη του 15ο αι. μ.Χ. -για τις μεταγενέστερες θα απαιτούνταν ξεχωριστός τόμος που ενδέχεται να συνταχθεί μελλοντικά- γίνεται ανά γεωγραφική περιοχή της Ελλάδας. Συμπεριλαμβάνεται το αλφάβητο, τα τελικά γράμματα και οι μήνες του έτους στην εβραϊκή.

Το CIJG αποτελεί άλλο ένα δείγμα της σπουδαίας ερευνητικής, εκπαιδευτικής αλλά και εκδοτικής δουλειάς που γίνεται στο Εβραϊκό Μουσείο Ελλάδος, το οποίο τα τελευταία χρόνια έχει αναδιοργανωθεί, εμπλουτιστεί και αναδειχθεί σε πόλο έλξης όχι μόνο για Έλληνες και ξένους επισκέπτες αλλά επίσης για φοιτητές και μελετητές.

Τα επιγραφικά μνημεία της μακραίωνης εβραϊκής παρουσίας στον ελλαδικό χώρο Facebook Twitter
Τοιχογραφία με την επτάφωτη λυχνία σε καμαρωτό τάφο από το ανατολικό νεκροταφείο της Θεσσαλονίκης (αρχές 4ου αι. μ.Χ.). Εντοπίστηκε κοντά στη Νομική Σχολή του ΑΠΘ. Ιουδαϊκή ευχή αναγράφεται εντός του γραπτού ερυθρού στεφάνου. © Φωτογραφική Συλλογή - Εβραϊκό Μουσείο της Ελλάδος

Τα επιγραφικά μνημεία της μακραίωνης εβραϊκής παρουσίας στον ελλαδικό χώρο Facebook Twitter
Αφιερωματική, πιθανότατα, συναγωγική επιγραφή του 13ου αι. μ.Χ. Βρέθηκε εντοιχισμένη στον περίβολο των μεσαιωνικών τειχών της Χαλκίδας όταν κατεδαφίστηκαν (1890-1). © Εφορεία Αρχαιοτήτων Ευβοίας – ΥΠΠΟΑ/ΤΑΠΑ

Τα επιγραφικά μνημεία της μακραίωνης εβραϊκής παρουσίας στον ελλαδικό χώρο Facebook Twitter
Ο μαρμάρινος θρόνος που είναι γνωστός και ως Καθέδρα του Μωϋσή από τη Συναγωγή της Δήλου. Στην εμπρόσθια πλευρά διακοσμείται με πόδια λεόντων, σώζονται επίσης ίχνη ανθεμωτής διακόσμησης. © Φωτογραφικό Αρχείο ΕΜΕ

Τα επιγραφικά μνημεία της μακραίωνης εβραϊκής παρουσίας στον ελλαδικό χώρο Facebook Twitter
Επιτύμβιος μαρμάρινος κιονίσκος από τη Λάρισα με εγχάρακτη τρίστιχη επιγραφή και επτάφωτη λυχνία (4ος-6ος αι. μ.Χ.). © Συλλογή - ΕΜΕ

Τα επιγραφικά μνημεία της μακραίωνης εβραϊκής παρουσίας στον ελλαδικό χώρο Facebook Twitter
Αντίγραφο μικρού πλακιδίου ορθομαρμάρωσης που βρέθηκε στην Αρχαία Αγορά της Αθήνας. Φέρει εγχάρακτα δύο χαρακτηριστικά ιουδαϊκά σύμβολα, την επτάφωτη λυχνία και τον κλάδο φοινικιάς. © Συλλογή - ΕΜΕ

Τα επιγραφικά μνημεία της μακραίωνης εβραϊκής παρουσίας στον ελλαδικό χώρο Facebook Twitter
Μαρμάρινο επίθημα παραστάδας του 5ου αι. μ.Χ. με ανάγλυφη διακόσμηση που παραπέμπει στην ιουδαϊκή γιορτή της Σκηνοπηγίας (Σουκώτ). Βρέθηκε στην αρχαία Κόρινθο κοντά στο θέατρο. © Συλλογή - ΕΜΕ

Τα επιγραφικά μνημεία της μακραίωνης εβραϊκής παρουσίας στον ελλαδικό χώρο Facebook Twitter
Μαρμάρινο αρχαιολογικό μέλος από την Κόρινθο όπου διασώζεται απόσπασμα της επιγραφής «Συναγωγή Εβραίων» (3ος αι. μ.Χ.). © Συλλογή - ΕΜΕ

Τα επιγραφικά μνημεία της μακραίωνης εβραϊκής παρουσίας στον ελλαδικό χώρο Facebook Twitter
Το εξώφυλλο του Corpus Inscriptionum Judaicarum Graeciae (Σύνταγμα Ιουδαϊκών και Εβραϊκών επιγραφών από την Ηπειρωτική και Νησιωτική Ελλάδα, τέλη 4ου αι. π.Χ.- 15ος αι. μ.Χ.) που μόλις εκδόθηκε.

Αρχαιολογία & Ιστορία
0

ΑΦΙΕΡΩΜΑ

ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Πώς συνωμότησε όλη η Ζάκυνθος για να σώσει τους Εβραίους της από το Ολοκαύτωμα

Ημέρα Ολοκαυτώματος / Πώς συνωμότησε όλη η Ζάκυνθος για να σώσει τους Εβραίους της από το Ολοκαύτωμα

Δυο κεφάλαια από το συναρπαστικό βιβλίο του Διονύση Βίτσου «Οι Ζακυνθινοί Εβραίοι» και πλήθος άλλου οπτικοακουστκού υλικού διηγούνται την μοναδική ιστορία μιας μικρής κοινωνίας που συνωμότησε για να μείνει άθικτη η Εβραϊκή της κοινότητα από το ναζιστικό ολοκαύτωμα.
ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΣΤΑΘΗΣ ΤΣΑΓΚΑΡΟΥΣΙΑΝΟΣ
Μουσείο Ολοκαυτώματος: Η Θεσσαλονίκη επανορθώνει για τα λάθη της

Εικαστικά / Μουσείο Ολοκαυτώματος: Η Θεσσαλονίκη επανορθώνει για τα λάθη της

Ο πρόεδρος της ισραηλιτικής κοινότητας Δαυίδ Σαλτιέλ μιλά στο LIFO.gr για τη μοίρα των Εβραίων της Θεσσαλονίκης, το μουσείο που ετοιμάζεται και μοιράζεται μαζί μας προσωπικές αναμνήσεις από τη ζωή του στην πόλη
ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΑΝΤΑΖΟΠΟΥΛΟΣ

ΔΕΙΤΕ ΑΚΟΜΑ

Ιστορίες περιθωρίου και σεξεργασίας στην Τρούμπα και τα Βούρλα

Βιβλίο / Ιστορίες περιθωρίου και σεξεργασίας στην Τρούμπα και τα Βούρλα

Το νέο βιβλίο του Βασίλη Πισιμίση είναι μια ιστορική καταγραφή της «ιερής πορνείας» και των ανθρώπων που τη διαχειρίζονταν στις περιοχές του Πειραιά, με συγκλονιστικές αφηγήσεις και ντοκουμέντα.
M. HULOT
Δημήτρης Παντερμαλής (1940-2022)

Απώλειες / Δημήτρης Παντερμαλής (1940-2022): «Στο μουσείο έρχεσαι για να συνομιλήσεις με αυτά που βλέπεις»

Ο Δημήτρης Παντερμαλής, ένας από τους πιο σημαντικούς αρχαιολόγους της εποχής μας και ο άνθρωπος που βρέθηκε στο τιμόνι του Μουσείου Ακρόπολης από την πρώτη μέρα της θεμελίωσής του, πέθανε σε ηλικία 81 ετών.
ΑΡΓΥΡΩ ΜΠΟΖΩΝΗ
Αρχαία Ρώμη: Χοιρινό για τους πλούσιους, κοτόπουλο για τους φτωχούς και βρόμη για τις γυναίκες

Αρχαιολογία & Ιστορία / Αρχαία Ρώμη: Κοτόπουλο για τους φτωχούς, βρώμη για τις γυναίκες

Τι φανερώνει η μελέτη ταφικών γευμάτων στη νεκρόπολη της Villa de Μadrid για τη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία; Απαντά στη LiFO η επίκουρη καθηγήτρια Ελληνιστικής και Ρωμαϊκής Ιστορίας στο Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης, Ελένη Φάσσα.
ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΑΝΤΑΖΟΠΟΥΛΟΣ
Ποιος είναι ο πολυεκατομμυριούχος που επιστρέφει 161 κυκλαδικές αρχαιότητες στην Ελλάδα

Λέοναρντ Στερν / Ποιος είναι ο δισεκατομμυριούχος που επιστρέφει 161 κυκλαδικές αρχαιότητες στην Ελλάδα

161 αρχαιότητες, μοναδικά δείγματα του Κυκλαδικού Πολιτισμού, που ανήκουν στο ελληνικό κράτος θα εκτεθούν στο Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης και στο MET της Νέας Υόρκης.
ΑΡΓΥΡΩ ΜΠΟΖΩΝΗ
«Ιερογλυφικά: Ξεκλειδώνοντας την αρχαία Αίγυπτο», μια έκθεση για τα μυστικά του Αιγυπτιακού πολιτισμού

Αρχαιολογία & Ιστορία / «Ιερογλυφικά: Ξεκλειδώνοντας την αρχαία Αίγυπτο», μια καθηλωτικη έκθεση

Με αφορμή τα 200 χρόνια από την αποκρυπτογράφηση των αιγυπτιακών ιερογλυφικών, η έκθεση μάς ταξιδεύει στις κοπιώδεις προσπάθειες που προηγήθηκαν και στις αποκαλύψεις που ακολούθησαν αυτή την πρωτοποριακή στιγμή.
ΑΡΓΥΡΩ ΜΠΟΖΩΝΗ
ΠΕΜΠΤΗ 21/07 - ΗΧΗΤΙΚΟ ΥΠΟ ΕΠΕΞΕΡΓΑΣΙΑ- Υπήρχε όντως παράδοση παιδεραστίας στην αρχαία Αθήνα;

Ιστορία μιας πόλης / Υπήρχε όντως παράδοση παιδεραστίας στην αρχαία Αθήνα;

H Αγιάτη Μπενάρδου μιλά με τον ιστορικό Κώστα Βλασόπουλο για ένα είδος σεξουαλικής σχέσης που θεωρήθηκε από τους Έλληνες, ειδικά της Αρχαϊκής και Κλασικής περιόδου πολύ σημαντικό για τη συνοχή της πόλης
ΑΓΙΑΤΗ ΜΠΕΝΑΡΔΟΥ
Η Αυστραλή ανθρωπολόγος που έκανε την Ανάφη δεύτερη πατρίδα

Μάργκαρετ Κένα / Η Αυστραλή ανθρωπολόγος που έκανε την Ανάφη δεύτερη πατρίδα

Έφτασε πριν 50 χρόνια για την ανάγκη μιας διατριβής και ερωτεύτηκε τη φύση, τους ανθρώπους της και την ιδιαίτερη ιστορία της ως τόπος εξορίστων. Μια συνομιλία μαζί της και 18 ανέκδοτες φωτογραφίες.
ΘΟΔΩΡΗΣ ΑΝΤΩΝΟΠΟΥΛΟΣ
O Μαρκ Μαζάουερ μιλά για την Θεσσαλονίκη των συναγωγών και των χαμάμ

Ιστορία / O Μαρκ Μαζάουερ μιλά για την Θεσσαλονίκη των συναγωγών και των χαμάμ

Μόλις είχε εκδοθεί στα ελληνικά το σπουδαίο βιβλίο του Μαζάουερ για την Θεσσαλονίκη, «Η πόλη των φαντασμάτων», ο Γιώργος Καρουζάκης του είχε πάρει μια σύντομη συνέντευξη στην έντυπη LIFO για την σχέση του με την πόλη και την Ιστορία της. Ψηφιοποιείται σήμερα για πρώτη φορά.
THE LIFO TEAM

ΘΕΜΑΤΑ ΔΗΜΟΦΙΛΗ

ΕΙΔΗΣΕΙΣ ΔΗΜΟΦΙΛΗ

THE GOOD LIFO ΔΗΜΟΦΙΛΗ