Οι άνθρωποι δε θά ’πρεπε να φοβούνται, Άνταμ.
Το αντιμιμίδιο Α-3125, Angst, νέα βιογραφία Καβάφη, οι εξωγήινοι συγγενείς του Izumi Katō, αι κοτολέται πρέπει να είναι κτυπημέναι ― ένα πολυπόστ
ΚΑΙΡΟ ΕΙΧΑ ΝΑ ΔΙΑΒΑΣΩ ένα τόσο ευφυές, γοργό και καινοτόμο βιβλίο. Πολιτικό επίσης, πέραν της ιδεολογικής μούχλας που περιβάλλει τα κόμματα και τις πλειστόκαινες μάχες τους. Ακόμη και η δημιουργία του: ξεκίνησε ως μη-βιβλίο ― αποσπασματικά, αναρτήσεις κάποιου μυστήριου τύπου με το ψευδώνυμο qntm (κβάντουμ, δηλαδή) στην SCP Foundation. Φαντάσου μια ιστοσελίδα (σαν wiki) που λειτουργεί ως μια τεράστια βάση δεδομένων ενός φανταστικού, μυστικού παγκόσμιου Οργανισμού ― ένα τεράστιο συνεργατικό project επιστημονικής φαντασίας και τρόμου στο διαδίκτυο. Ο σκοπός αυτού του Οργανισμού είναι, υποτίθεται, να βρίσκει, να περιορίζει και να μελετά αντικείμενα, πλάσματα ή φαινόμενα που παραβιάζουν τους νόμους της φύσης (Secure, Contain, Protect). Χιλιάδες άτομα από όλο τον κόσμο γράφουν «αναφορές περιστατικών» και «επιστημονικά αρχεία» για αυτά τα ανώμαλα φαινόμενα.
Εδώ, ο qntm (Sam Hughes) άρχισε να δημοσιεύει την ιστορία της «Υποδιεύθυνσης Αντιμιμιδίων» σε συνέχειες. Η ιστορία έγινε τόσο δημοφιλής (και αναδραστική), λόγω της ενορατικής σπίντας και του τρομώδους ρίγους της, που τελικά συγκεντρώθηκε, σενιαρίστηκε και εκδόθηκε ως αυτόνομο βιβλίο. Είναι αυτό εδώ το αριστουργηματάκι (με το άχαρο εξώφυλλο!) που μεταφράστηκε άψογα από τη Δέσποινα Κανελλοπούλου για τις εξαιρετικές εκδόσεις Δώμα.
Το διάβασα κυριολεκτικά με τεντωμένα νεύρα. Θέμα του, όπως είπαμε, τα «Άγνωστα», οι Αnomalies του κόσμου τούτου, ορατού τε και αοράτου. Αντικείμενα, οντότητες ή φαινόμενα που παραβιάζουν τους νόμους της φυσικής, της λογικής και της επιστήμης όπως τους ξέρουμε και που ο «Οργανισμός» προσπαθεί να κρατήσει κρυφά για να μην καταρρεύσει η κοινωνία από τον φόβο του παραλόγου και το λευκό θόρυβο της erased, eliminated συνείδησης.
Κομβική στο βιβλίο είναι η έννοια των αντιμιμιδίων — ιδεών και οντοτήτων που έχουν την ιδιότητα να αυτο-διαγράφονται από τη μνήμη, να είναι αόρατα ή να είναι αδύνατο να τα περιγράψεις. Το αντίθετο δηλαδή των viral memes με τη σαρωτική τους επιρροή και διάδοση. Η πρωταγωνίστρια, Μαρί Κουίν, εργάζεται σε μια Υποδιεύθυνση του «Οργανισμού» που κανείς δεν θυμάται ότι υπάρχει (ακόμα και τα ίδια τα μέλη της ξεχνούν τη δουλειά τους μόλις βγουν από το γραφείο), προσπαθώντας να πολεμήσει αυτές τις οντότητες που «τρώνε» πληροφορίες και αναμνήσεις.
Κορυφαίο και απόλυτα καταστροφικό είναι το αντιμιμίδιο Α-3125, με το οποίο έρχεται αντιμέτωπη η ηρωίδα στην κορύφωση του βιβλίου― στη μητέρα όλων των μαχών: Το Α-3125 είναι μια κοσμική, ιδεατή οντότητα τρομερής ισχύος που απειλεί να καταβροχθίσει την ανθρώπινη συνείδηση, σαν διαπλανητικός σκόρος, σκουλήκι που τρώει τη σάρκα, το πνεύμα και τη μνήμη των ανθρώπων. Τρομερή ιστορία, ιδίως για κάποιον σαν και μένα, που ένα πράγμα φοβάται υπέρ πάντων: μη χάσει το μυαλό του, μεγαλώνοντας. Αλλά και καμπανάκι πένθιμο ενός κόσμου που τον βλέπεις να ξανακυλάει αμνήμων στις ίδιες τραγωδίες, ξανά και ξανά, λες και δεν πήρε το μάθημά του, λες και κάποιος έκανε delete στον «μνησιπήμονα πόνο» του· Δες τον πώς βαδίζει αχάμπαρος στην επόμενη καταστροφή του!
Επέλεξα τρία αποσπάσματα από το βιβλίο― αποφασιστικά σημεία που εκφράζουν την κεντρική ιδέα του ― για να πάρετε μια γεύση και του ύφους και της έξοχης ελληνικής έκδοσης
•
Εδώ για πρώτη φορά, ο αναγνώστης μαθαίνει τι είναι μιμίδια και αντιμιμίδια. Μιλά η ηρωίδα:
«Ορισμένα Άγνωστα είναι κλασικού τύπου τέρατα. Χιμαιρικά βιβλία και στοιχειωμένα εργαστήρια στη Σιβηρία, έφηβοι με παραφυσικές ικανότητες, ή μυθικά σπαθιά που προκαλούν παράνοια (...) Υπάρχουν Άγνωστα με επικίνδυνες μιμιδιακές ιδιότητες. Μολυσματικές ιδέες, που απαιτούν προσεκτική απομόνωση και περιορισμό, όπως κάθε απειλή για την υγεία και τη σωματική ακεραιότητα. Υπερμεταδοτικές έννοιες. Που μπαίνουν στο μυαλό σου, όπου επωάζονται και πολλαπλασιάζονται πριν μολύνουν κι άλλα μυαλά. Γι’ αυτό υπάρχει η Υποδιεύθυνση Μιμιδίων.
Αντιστοίχως, υπάρχουν και Άγνωστα με αντιμιμιδιακές ιδιότητες... Ιδέες που είναι αδύνατον να διαδοθούν. Όντα και φαινόμενα που θηρεύουν πληροφορίες και τις εξαφανίζουν, ιδίως τις πληροφορίες που αφορούν αυτά τα ίδια. Αν φωτογραφίσετε ένα απ’ αυτά τα Άγνωστα με μία Polaroid, η φωτογραφία δε θα εμφανιστεί. Αν το περιγράψετε γραπτώς και δώσετε σε κάποιον το χαρτί, θα διαπιστώσετε πως όσα έχετε γράψει είναι καλικατζούρες που δεν τις καταλαβαίνει κανένας, ούτε καν εσείς ο ίδιος. Μπορεί να κοιτάζετε ένα απ’ αυτά και να μην το βλέπετε, παρόλο που αυτό δεν είναι αόρατο. Όνειρα που δεν μπορείς να τα συγκρατήσεις στη μνήμη σου, μυστικά που είναι αδύνατον να τα διαδώσεις, ψέματα, ραδιουργίες που έχουν δική τους αυθυπόστατη ζωή. Πρόκειται για ένα εννοιακό οικοσύστημα απαρτιζόμενο από ιδέες που καταπίνουν άλλες ιδέες, ενίοτε και... κομμάτια της πραγματικότητας. Καμιά φορά και ανθρώπους. Ως εκ τούτου, συνιστούν απειλή. Αυτό είν’ όλο. Οι αντιμιμιδιακές οντότητες είναι επικίνδυνες και εκφεύγουν της κατανόησής μας· συνεπώς, εμπίπτουν στην αρμοδιότητα του Οργανισμού. Γι’ αυτό υπάρχει η Υποδιεύθυνση μου. Η ειδικότητά μας είναι να σκεφτόμαστε ανορθόδοξα, όπως επιβάλλεται όταν θες να καταπολεμήσεις κάτι που μπορεί κυριολεκτικά να καταβροχθίσει την όποια επιχειρησιακή σου εκπαίδευση.
•
Και ποιό είναι αυτό το τρομερό αντιμιμίδιο που θα αφανίσει τον κόσμο; Ποιά ακριβώς είναι η απειλή; Όσοι έχετε διαβάσει Θουκυδίδη, θα βρείτε εδώ τα ίχνη του
Στον πυρήνα όλου αυτού του εκθαμβωτικού οικοσυστήματος υπάρχει ένα ύστατο, μοναδικό σημείο, με το οποίο συνδέονται όλα τα υπόλοιπα: η ανθρωπότητα. Κι όλο αυτό, το σύνολο του ανθρώπινου ιδεοχώρου, κοντεύει να καταλυθεί. Το Α-3125 επικρέμεται απειλητικά από πάνω του, μια επιβλητική, εκτυφλωτική νέα παρουσία, μια οντότητα που επισκιάζει σε μέγεθος και λάμψη και τους δύο γαλαξίες μαζί. Η κακόβουλη βαρυτική του έλξη τραβάει την ανθρωπότητα και κάθε ανθρώπινη ιδέα στην τροχιά του, διαστρεβλώνοντας τα πάντα. Ό,τι βρίσκεται εντός του νοηματικού πλαισίου του διαστρέφεται στη χειρότερη δυνατή εκδοχή του. Αυτό το πράγμα παίρνει τη χαρά και τη μεταμορφώνει σε εκδικητική χαιρεκακία· παίρνει την αυτάρκεια και τη μεταμορφώνει σε σολιψιστική ψύχωση· μετατρέπει την έρωτα σε πνιγηρή προσκόλληση, την περηφάνια σε εξευτελισμό, την οικογένεια σε φυλακή, την ασφάλεια σε παράνοια, τη γαλήνη σε δυσφορία. Μεταμορφώνει τους ανθρώπους σε ανθρώπους που δε βλέπουν τους ανθρώπους ως ανθρώπους. Στο τέλος, μεταμορφώνει τους πολιτισμούς σε εκτρώματα.
•
Και γιατί η ηρωίδα δίνει τη ζωή της, για να σώσει την ανθρωπότητα; Ποιό είναι το ιδανικό του δικού της αγώνα, της δική της «πολιτικής»; Απαντά η ίδια στον άντρα που αγάπησε, τον Άνταμ, πριν ανταλλάξουν το τελευταίο τους φιλί.
Οι άνθρωποι δε θά ’πρεπε να φοβούνται, Άνταμ. Δε θά ’πρεπε να φοβούνται τίποτα. Το σύμπαν είναι απέραντο και τρομακτικό και ασύλληπτα επικίνδυνο, και σας αξίζει να είστε προστατευμένοι. Να έχετε κάποιον που φροντίζει να είστε σώοι και ασφαλείς. Γιατί αλλιώς αυτά τα τρομερά πράγματα παίρνουν το πάνω χέρι, και σας εξουσιάζει ο φόβος, και δεν μπορείτε να είστε ο αληθινός σας εαυτός. Ελευθερία σημαίνει αφοβία. Αυτός είναι ο λόγος ύπαρξης του Οργανισμού. Και ο δικός μου. Αυτή είναι μόνο... μια πρόγευση. Μόνο η αρχή.
•
Συμπληρωματικά στοιχεία γύρω από το εγχείρημα, από τις εκδόσεις Δώμα
Το διαδικτ█κό φόρ█μ 4chan ―αμφιλεγόμενο εξαιτίας της σχεδόν απεριόριστης ελευθερίας έκφρασης που προσφέρει στους χρήστες του― έχει λειτουργήσει ως μήτρα πολυάριθμων τάσεων της σύγχρονης κουλτούρας του Ίντερνετ. Εκεί π.χ. πρωτοεμφανίστηκε το κίνημα των ακτιβιστών χάκερ Anonymous, αλλά και η θεωρία συνωμοσίας QAnon που επηρέασε το αποτέλεσμα των αμερικανικών εκλογών του 2016.
Εκεί θα εμφανιστεί, τον Ιούνιο του 2007, μια ανάρτηση που θα αποτελέσει την απαρχή «του μεγαλύτερου συνεργατικού λογοτεχνικού εγχειρήματος στην Ιστορία» σύμφωνα με το American Journalism.
Ένας ανώνυμος χρήστης θα επιλέξει την υποενότητα /x/ του 4chan για να δημοσιοποιήσει μια επεξεργασμένη φωτογραφία του γλυπτού «Untitled 2004» του Ιάπωνα εικαστικού Izumi Katō, συνοδευόμενη από ένα κείμενο. Το αποτέλεσμα είναι ένα υβριδικό διήγημα που παρουσιάζεται ως μια ανυπόγραφη επιχειρησιακή αναφορά για την ατυπική οντότητα SCP-173, η οποία υποτίθεται πως απεικονίζεται στην εν λόγω φωτογραφία και η οποία βρίσκεται καταχωρημένη στο αρχείο ενός άγνωστου έως τότε οργανισμού, του Ιδρύματος SCP.
Πολύ σύντομα, θα ακολουθήσουν κι άλλα υβριδικά αφηγήματα από διαφορετικούς ―ανώνυμους ή ψευδώνυμους― χρήστες, οι οποίοι θα υιοθετήσουν όχι μόνο την φόρμα και το γραφειοκρατικό ύφος του πρώτου κειμένου, αλλά και το μυθοπλαστικό του σύμπαν. Για την ακρίβεια θα το διαμορφώσουν από κοινού, συνεργατικά.
Στο σύμπαν του SCP η ύπαρξη παραφυσικών φαινομένων είναι επιστημονικώς αποδεδειγμένη. Τα συγκεκριμένα φαινόμενα περιγράφονται ως «ατυπικά», καθώς η συμπεριφορά τους δεν υπακούει στους γενικώς παραδεδεγμένους φυσικούς νόμους. Αν ο γενικός πληθυσμός γνώριζε για την ύπαρξή τους, θα μπορούσε να προκληθεί πανικός τέτοιας κλίμακας που θα οδηγούσε στην αλλοίωση της ίδιας της δομής του ανθρώπινου πολιτισμού. Υπάρχει ο κίνδυνος οι ανθρώπινες κοινωνίες να παλινδρομήσουν σε μια κατάσταση όπου το ανθρώπινο πνεύμα, υπό το κράτος του φόβου που θα ενσπείρει η επιβεβαίωση των πρωτόγονων δεισιδαιμονιών, θα χάσει την ελευθερία του.
Την ευθύνη για την ανάσχεση της απειλής που συνιστούν τα ατυπικά φαινόμενα έχει αναλάβει το Ίδρυμα SCP, ένας διεθνής μη κυβερνητικός οργανισμός με δύο επιχειρησιακά σκέλη· ένα ινστιτούτο επιστημονικής έρευνας και μια παραστρατιωτική υπηρεσία πληροφοριών. Αποστολή του είναι ο εντοπισμός, η μελέτη και ο περιορισμός των ανωτέρω οντοτήτων και φαινομένων σε ειδικά διαμορφωμένες μονάδες φύλαξης.
Η ραγδαία αύξηση του πλήθους και του όγκου αυτών των αφηγημάτων, θα δημιουργήσει την ανάγκη για τη μεταστέγασή τους, το 2008, από το 4chan σε έναν πιο «ευρύχωρο» τόπο, την SCP Wiki, έναν συνεργατικό ιστότοπο στο πρότυπο της Wikipedia. Σήμερα η SCP Wiki φιλοξενεί πάνω από 9.800 λήμματα-επιχειρησιακές αναφορές ατυπικών φαινομένων του Ιδρύματος SCP και πάνω από 6.300 παραδοσιακά ―ως προς τη μορφή τους― διηγήματα που η πλοκή τους διαδραματίζεται εντός του συγκεκριμένου μυθοπλαστικού σύμπαντος. Τα έργα του SCP Wiki ταξινομούνται σε διάφορα φιλολογικά είδη: από επιστημονική φαντασία έως creepypasta (σύγχρονοι θρύλοι με θεματολογία τρόμου που έχουν γεννηθεί και διαδοθεί αποκλειστικά εντός ιντερνετικών κοινοτήτων).
Ένα νέο είδος «δημοτικής» λογοτεχνίας έχει γεννηθεί, η λογοτεχνία SCP.
Στον ιστότοπο SCP Wiki είναι που θα πρωτοεμφανιστεί και το Δεν Υπάρχει Υποδιεύθυνση Αντιμιμιδίων του qntm (στα ελληνικά προφέρεται «κουάντουμ»). Στις 31 Ιανουαρίου του 2015 δημοσιεύεται το πρώτο του κεφάλαιο, και μέχρι την 1η Ιανουαρίου 2016 θα έχει παρουσιαστεί στην ολότητά του με την δημοσίευση και των υπολοίπων κεφαλαίων. Στις 4 Μαίου 2017 και έως τις 13 Ιουνίου 2020 θα δημοσιευθούν επίσης τα κεφάλαια της συμπληρωματικής ιστορίας Πέντε Πέντε Πέντε Πέντε Πέντε που θα ολοκληρώσει το μυθιστόρημα στην πρώτη του μορφή. Από τότε και μέχρι τις 11 Νοεμβρίου 2025, οπότε και θα κυκλοφορήσει στην αναθεωρημένη του νέα έκδοση από τους εκδοτικούς οίκους Del Rey Books (Μεγάλη Βρετανία) και Ballantine Books (ΗΠΑ), το Δεν Υπάρχει Υποδιεύθυνση Αντιμιμιδίων του qntm θα έχει διαβαστεί ήδη 8.000.000 φορές και αναγνωριστεί από τους αναγνώστες του ως ένα μυθιστόρημα αντίστοιχα πρωτοποριακό με τον Νευρομάντη ή με τα έργα του Φίλιπ Κ. Ντικ.
― Από το σάιτ των Εκδόσεων Δώμα
Izumi Katō
O καλλιτέχνης από τον οποίο άρχισαν όλα
ΜΕ ΚΑΤΑΓΩΓΗ από την επαρχία Shimane και εφόδια ένα πτυχίο ελαιογραφίας από το Πανεπιστήμιο Musashino (1992), ο Izumi Kato θα μπορούσε να είχε ακολουθήσει την πεπατημένη της ακαδημαϊκής παράδοσης. Αντίθετα, σαγηνευμένος από τις αρχέγονες μορφές (που μοιάζουν τοτέμ και εξωγήινοι συγχρόνως), όπως και και την «Outsider Art» του Jean Dubuffet, επέλεξε να σμιλέψει μια ιδιοσυγκρασιακή παραστατική γλώσσα, δομημένη πάνω σε ελλειπτικούς κύκλους, στίγματα και αυστηρές γραμμώσεις. Αν και τα πρώτα αυτά δείγματα γραφής παρουσιάστηκαν σε ανεξάρτητες εκθέσεις κατά τη δεκαετία του ’90, η ουσιαστική καλλιτεχνική του χειραφέτηση ήρθε τη στιγμή που ο Kato συνειδητοποίησε πως το πινέλο δεν ήταν ως μέσο επαρκές για να τον εκφράσει. Η απόφασή του να το εγκαταλείψει και να ζωγραφίζει πλέον με τα γυμνά του χέρια, σηματοδότησε την αρχή μιας νέας, σωματικής εποχής για το έργο του.
Εναποθέτει επάλληλα στρώματα χρωστικών ουσιών απευθείας στον καμβά, «πλάθοντας» και τρίβοντας τις απόκοσμες φιγούρες του μέχρι να αποκτήσουν υπόσταση. Από τις αρχές της δεκαετίας του 2000, η αναζήτηση αυτή επεκτάθηκε και στις τρεις διαστάσεις, χρησιμοποιώντας υλικά όπως το ξύλο καμφοράς και το αναλιγωμένο βινύλιο.
Η διεθνής καθιέρωση δεν άργησε να έρθει. Μετά από μια δυναμική παρουσία στην ιαπωνική σκηνή, η συμμετοχή του στην Μπιενάλε της Βενετίας το 2007 και οι εκθέσεις από τη Μόσχα έως τη Σεούλ, επιβεβαίωσαν ότι τα ανθρωποειδή του χτυπάνε φλέβα παντού. Το 2016 πραγματοποίησε το αμερικανικό του ντεμπούτο με την πρώτη του ατομική έκθεση στις ΗΠΑ, εδραιώνοντας τη θέση του στο παγκόσμιο καλλιτεχνικό στερέωμα. Σήμερα, τα έργα του Kato δεν κατοικούν μόνο στη σφαίρα του απόκοσμου, αλλά και στις μόνιμες συλλογές κορυφαίων ιδρυμάτων, από το Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης του Τόκιο έως το Εθνικό Μουσείο Τέχνης στην Οσάκα και σημαντικά μουσεία της Ευρώπης.
ΑΝGST
Μια αληθινά ξεχωριστή ταινία στον ωκεανό χιλιάδων χαζοταινιών που κάθε λίγο και λιγάκι είναι sos και επείγον να δεις.
ΕΤΣΙ ΟΠΩΣ όλες οι ταινίες του κόσμου είναι πια μπροστά μου, απλωμένος τραχανάς, έχω ήδη γκώσει με τα it movies, πριν καν πατήσω το play. To ίδιο και με τα βιβλία. Τα σόσιαλ, με την υφέρπουσα υστερία που προκαλούν γύρω από οτιδήποτε sos και επείγον, σκότωσαν την ησυχία που χρειάζεται για να ανακαλύψεις και κατακτήσεις ένα έργο τέχνης. Βέβαια, δεν είναι ακριβώς έργα τέχνης αυτά που σέρνονται ως μόδα στην ημιεγγράμματη σπουδαιοφάνεια της ποπ κουλτούρας― αν και υπάρχουν εξαιρέσεις. Προϊόντα είναι· αγχωμένα να αποσβέσουν το κόστος τους, ληγμένα άμα τη αναγγελία τους ― διαφημιστική γλώσσα που σφίχτηκε πολύ να τραγουδήσει, είχε καλό ηχοσύστημα αλλά δεν ήξερε τραγούδια.
Εδώ και χρόνια λοιπόν, βλέπω ταινίες τυχαία, επειδή κάτι διάβασα σε ένα μπλογκ κατεβασμένο, κάπου σκόνταψα στο Ιnternet Archive, λιγάκι ιστοριοδιφικά. Κάπως έτσι έπεσα πάνω στο Angst (1983) του Gerald Kargl. Και έμεινα ενεός, από το πρώτο λεπτό κυριολεκτικά. Δεν ήταν τόσο το θέμα που με αποσβόλωσε (η αληθινή ιστορία του Werner Kniesek, ενός σίριαλ κίλερ που εισέβαλε σε ένα σπίτι αμέσως μετά την αποφυλάκισή του και διέπραξε ένα τριπλό, παρανοϊκό φονικό), όσο η σκηνοθεσία αυτού του δημιουργού, τον οποίο αγνοούσα. Το κατατονικό voice-over του δολοφόνου σε ολόκληρη τη ταινία, τα κλινικά, πεθαμενατζίδικα χρώματα, η ρηξικέλευθη μουσική του Klaus Schulze (εμβληματική μορφή της γερμανικής ηλεκτρονικής σκηνής και πρώην μέλος των Tangerine Dream), κυρίως όμως η ιδιοφυής, απίστευτα πρωτοποριακή κινηματογράφηση του Πολωνού διευθυντή φωτογραφίας Zbigniew Rybczyński. Αυτό με απογείωσε!
Οι σκηνές με το «πρωτόγονο» SnorriCam στραμμένο το πρόσωπο του πρωταγωνιστή Erwin Leder σε απόλυτα σταθερό κοντινό, ενώ το φόντο πίσω του κινείται σπασμωδικά, είναι σκηνές ανθολογίας. Για να το κατορθώσει, ο Rybczyński κατασκεύασε ένα ειδικό μεταλλικό βραχίονα που δενόταν στη μέση του ηθοποιού και προεξείχε από το σώμα του. Έτσι, όποια κίνηση κι αν έκανε ο ηθοποιός, η κάμερα έμενε «κλειδωμένη» πάνω του, μεταδίδοντας στον θεατή την ψυχωσική του ένταση.
Γενικά, σχεδόν όλα τα πλάνα είναι ή από πολύ ψηλά ή από πολύ χαμηλά. Σχεδόν ποτέ δεν βλέπεις την κάμερα στο ύψος των ματιών, δηλαδή στο ύψος ενός άνθρώπου που στέκεται όρθιος, στα συγκαλά του. Για τις λήψεις αυτές που μοιάζουν σα να σε βλέπει ένα πουλί από ψηλά ή ένα μυρμήγκι από το πάτωμα, ο μεγάλος αυτός μάγκας χρησιμοποίησε ένα σύστημα με καθρέφτες. Αντί να κινήσει την ίδια τη βαριά κάμερα (που τότε ήταν τεράστιες), κινούσε έναν ελαφρύ καθρέφτη σε έναν βραχίονα, ο οποίος αντανακλούσε την εικόνα στον φακό. Αυτό επέτρεπε απίστευτα γρήγορες και ομαλές κινήσεις σε περιορισμένους χώρους, όπως οι διάδρομοι του σπιτιού.
Διαβάζω στο ίντερνετ ότι στην περίφημη σκηνή που η κάμερα ακολουθεί τον δολοφόνο καθώς τρέχει έξω από το σπίτι, ο Rybczyński έστησε ένα σύστημα από τροχαλίες και σχοινιά (κάτι σαν πρωτόγονο spider-cam). Η κάμερα «γλιστρούσε» στον αέρα ακολουθώντας την πορεία του ηθοποιού, δίνοντας την εντύπωση ότι η ίδια η ταινία είναι ένας ζωντανός οργανισμός που καταδιώκει τον θύτη, κάτι σαν του γερανούς που ακολούθησαν τους δολοφόνους του Ιβύκου. Τέλος, χρησιμοποίησε μια τεχνική που ονομάζεται "step-printing" ή πειραματίστηκε με την ταχύτητα του κλείστρου, δίνοντας στην κίνηση μια ελαφρώς αφύσικη, κοφτή ροή. Σε συνδυασμό με τους ψυχρούς φωτισμούς, το αποτέλεσμα ήταν ήταν ένα έργο απερίγραπτης ορμής και έντασης, τόσο καθηλωτικό και επιδραστικό, που για χρόνια έμεινε απαγορευμένο, ενώ τώρα πλέον θεωρείται αριστούργημα. Και, ναι, συμφωνώ. Είναι αριστούργημα. Καιρό μια ταινία είχε να με σοκάρει με τη σκυθρωπή και πένθιμη εικόνα της.
TRIVIA
1. Mη δείτε τη ταινία από το ρωσικό YouTube- λείπει ολόκληρη η πρώτη συγκλονιστική σκηνή, πριν τους τίτλους
2. Το γεγονός ότι αυτή είναι η ταινία που έγινε έμμονη ιδέα στον Γκασπάρ Νοέ, δεν βοηθάει. Απεχθάνομαι τον Νοέ. Είναι φασαίος και σαδιστής, ενώ το Angst τα έχει ξεπεράσει αυτά και δεν ευθύνεται που έχει γίνει το ιερόν γκράαλ της καλτίλας σήμερα.
3. Ο σκηνοθέτης του Angst ατύχησε μεγάλως. Mπήκε αγρίως μέσα. Ξεχάστηκε. Δεν γύρισε ποτέ ξανά ταινία μυθοπλασίας― μόνο ντοκιμαντέρ και διαφημιστικά. Μίλησε πριν καιρό σε ένα Τούρκο φάν και δεν έκρυψε την πίκρα του:
Χρηματοδότησα την ταινία μόνος μου. Εκείνη την εποχή, δεν υπήρχε κρατική επιχορήγηση για τον κινηματογράφο στην Αυστρία, όπως συμβαίνει σήμερα. Υπήρχε ένα μικρό κονδύλι στο Υπουργείο Παιδείας τότε και προσπάθησα να εξασφαλίσω κάποια χρήματα από εκεί —αλλά χωρίς επιτυχία. Όταν ολοκληρώθηκε η ταινία, ήμουν βυθισμένος στα χρέη. Στάθηκα τυχερός που κατάφερα να εδραιωθώ στον χώρο της διαφήμισης πολύ γρήγορα μετά το Angst, γεγονός που μου επέτρεψε να βγάλω κάποια λεφτά και να εοφλήσω τα χρέη μου.
Το ότι η διεθνής κοινότητα του splatter ανακάλυψε τελικά την ταινία, δεν υπήρξε ποτέ ο στόχος μου. Δεν θεωρώ την ταινία splatter. Το γεγονός ότι σήμερα λογίζεται ως ταινία τέχνης —ε, οι καιροί αλλάζουν. Όταν η ταινία έκανε πρεμιέρα το 1983, στην Αυστρία τουλάχιστον, την αντιμετώπισαν υποτιμητικά. Αυτό με έβλαψε και δυσκόλεψε τη χρηματοδότηση μιας επόμενης ταινίας.
Παρόλο που κατάφερα να εργάζομαι συνεχώς παρά την ιδιότητα του «outsider» —γύρισα περίπου 80 διαφημιστικά και αργότερα πάνω από 40 μικρού και μεγάλου μήκους ντοκιμαντέρ— όλα αυτά πέρασαν απαρατήρητα διεθνώς.
•
ΑΚΡΙΒΩΣ ΟΠΩΣ ΤΑ ΝΕΟΓΕΝΝΗΤΑ ΣΚΥΛΙΑ
ΚΑΪΡΟ, ΤΟΥ ΑΝΤΑΠΟΚΡΙΤΗ ΜΑΣ. Σε ένα σοκάκι λίγο πιο κάτω από το τζαμί του Χουσεΐν γιόρταζαν το τέλος του Ραμαζανιού. Με τον τρόπο που ξέρουν. Στάθηκα λίγο έξω από το παράθυρο του αντίσκηνου που λειτουργούσε ως κέντρο διασκεδάσεως.
•
Αι κοτολέται πρέπει να είναι κτυπημέναι
Ας τελειώσω με δυό-τρεις λεπτομέρειες για τον Καβάφη, από την ογκώδη βιογραφία του που κυκλοφόρησε πριν λίγο από το Μεταίχμιο ( Peter Jeffreys, Gregory Jusdanis, Κωνσταντίνος Καβάφης. Ο άνθρωπος και ο ποιητής). Περιέργως από τον ορυμαγδό στοιχείων που πολλά αγνοούσα ―οι τύποι έχουν κάνει φύλλο και φτερό το Αρχείο Καβάφη―, συγκράτησα κυρίως κάτι άσχετες εικόνες.
1.
Όταν επέστρεφε στο σπίτι του κι έφτανε στην οδό Λέψιους, ο Καβάφης σήκωνε το μπαστούνι του ψηλά και το σημάδευε λέγοντας: «Μονος εκεί πάνω, ήρως και θύμα»
2.
Πριν 30 χρόνια, ένα βράδυ βιαστικά
Στις αρχές Απριλίου ο Αλέκος και η Ρίκα [Σεγκοπούλου] αποφάσισαν ότι δεν είχαν άλλη επιλογή παρά να μεταφέρουν τον ποιητή στο ελληνικό νοσοκομείο, όπου και θα πέθαινε. Αυτές τις τελευταίες στιγμές, στη Ρίκα αποκαλύφθηκε μια πιο ανθρώπινη, τρωτή πλευρά του Κωνσταντίνου, που ούτε η ίδια ούτε κανένας άλλος είχαν δει πρωτύτερα. Ενώ μάζευε μερικά ρούχα και χαρτιά για το νοσοκομείο, κατέβασε μια παλιά βαλίτσα. Με το που την αντίκρισε ο Κωνσταντίνος, δάκρυσε. «Προσπαθούσαμε να τον ησυχάσουμε, τη σπαρακτική αυτή στιγμή που άφηνε το σπίτι του για πάντα. Πήρε το μπλοκ και μας έγραψε: «Αυτή τη βαλίτσα την αγόρασα πριν 30 χρόνια, ένα βράδυ βιαστικά για να πάω στο Κάιρο για διασκέδαση. Τότε ήμουν υγιής, νέος και όχι άσχημος».
3.
«Το επίθετο αποδυναμώνει τον λόγο... είναι μορφή αδυναμίας» Πώς σιχάθηκε τα μεγάλα λόγια, τον τζάμπα λυρισμό και με σφοδρότητα αποκύρηξε τον παλιό του εαυτό, την πρώτη του ποίηση. Αυτό νομίζω είναι και το συναρπαστικότερο κεφάλαιο του βιβλίου. Ένα απόσπασμα:
Σε σύγκριση με τους συγχρόνους του, σαν τον έντονα λυρικό Άγγελο Σικελιανό, ο Κωνσταντίνος δεν χρησιμοποιούσε πάντα ομοιοκαταληξία. Μόνο λίγα παραπάνω απ’ τα μισά ποιήματά του ομοιοκαταληκτούν. Αλλά εδώ, ξανά, η ομοιοκαταληξία θα μπορούσε να χρησιμοποιείται για λόγους ειρωνικούς, παρά καθαρά ποιητικούς. Περισσότερο λυπηρή, ωστόσο, για τους Έλληνες αναγνώστες, ήταν η γενική του αποφυγή του επιθέτου. Μάλιστα, είπε στον Γλαύκο Αλιθέρση ότι «το επίθετο αποδυναμώνει τον λόγο», ότι ήταν «μορφή αδυναμίας». Έτσι απέφευγε τον περίτεχνο και μεταφορικό στίχο. Αυτοί όμως οι πρώτοι αναγνώστες μάλλον δεν αντιλαμβάνονταν πόση προσοχή έδινε ο Καβάφης στον ήχο και τη διάταξη των λέξεων. Εκμεταλλευόταν πλήρως την κλιτή φύση των ελληνικών, όπου η τοποθέτηση συγκεκριμένων λέξεων στην πρόταση έχει λιγότερη σημασία απ’ ό,τι στα αγγλικά. Στην πραγματικότητα τα ελληνικά του, όπως επισημαίνει ο Ντάνιελ Μέντελσον, είναι «βαθιά κι έντονα ρυθμικά, αισθησιακά παρηχητικά όταν δεν ομοιοκαταληκτούν».
Το ότι η ποίησή του ήταν λιγότερο «ποιητική» και της έλειπαν τα γνωρίσματα του σωστού στίχου (κυρίως η ομοιοκαταληξία, ο ρυθμός και η υψιπετής γλώσσα) ήταν μόνιμες επικρίσεις που τυραννούσαν τον Κωνσταντίνο σε όλη του τη ζωή. Αφού ο κυρίαρχος τόνος τόσων από τα ποιήματά του ήταν αισθησιακός, τα προσωδιακά τους γνωρίσματα συχνά τύχαιναν λιγότερης γλωσσολογικής προσοχής απ’ όση άξιζαν. Μπορεί ο ίδιος ο ποιητής να ήταν περισσότερο συνυπεύθυνος απ’ όσο δείχνεται σε ένα σχόλιο που κατέγραψε το 1911. Αρχίζει με τη μετρική ανάλυση των στίχων από ένα τραγούδι που παίρνει το αυτί του δύο ελκυστικούς άντρες να τραγουδούν (—UU—UU—U / —UU—UU—U / —U—U U—U) και στη συνέχεια γράφει την ακόλουθη σκέψη:
ΥΠΕΡ ΠΑΝΤΩΝ Η ΤΕΧΝΗ
Επάνω κάτω κάτι τέτοιο ήταν. Έτσι το σημείωσα επάνω στο χάρτινο κουτί των σιγαρέττων, από το οποίον το μεταφέρω εδώ.
Θαρρούσα όταν το έγραψα — κατά απόδοσιν προσωδικήν του τραγουδιού που πέρασαν λέγοντας δυο νέοι — ότι κάτι έκαμνα. Δεν έκαμα τίποτε. Ο ήχος δεν ήτον μεγάλο πράγμα, αλλά η φωνές ήταν συμπαθητικές κ’ σαν με είλκυσαν ίσια με το παράθυρο, κ’ ο ήχος και η φωνές έγιναν ακόμα ωραιότερα, γιατί οι δυο νέοι — παιδιά είκοσι δυο ή είκοσι τριών ετών — ήταν οπτασίες εμορφιάς.
Τι σώματα, τι μαλλιά, τι πρόσωπα, τι χείλη! Λίγο έμειναν, κ’ πήγαν· κ’ εγώ ο τεχνίτης θάρρεψα πως κάτι έκαμνα φυλάγοντας μιαν ηχώ. Την οποίαν τώρα βρίσκω μικρό πράγμα κ’ κατά πάσαν πιθανότητα άχρηστον. Η ποιητικότις η μόνη διάβηκε προχθές εμπρός στα μάτια μου, ήταν η εμορφιά των δυο αγοριών. (17 Οκτωβρίου 1911)
Αυτή είναι μια αποκαλυπτική ένταση με την οποία θα πάλευε σε όλη του την ποιητική σταδιοδρομία, ώσπου τελικά θα γινόταν αριστοτέχνης στην έξαψη της στιγμής και θα την ισορροπούσε με ίση αριστοτεχνία στην επιλογή της λέξης, στο μέτρο και στον ρυθμό.
4.
Κρατούσε σχολαστικά τα πάντα― μπιλιέτα, εισιτήρια, σημειώσεις, συνταγές... Σε ένα χαρτί που είχε φυλάξει έγραφε:
Αι κοτολέται πρέπει να είναι κτυπημέναι
Μέμνησο, φίλε· γάμησαν κι άλλοι πριν από σένα. Λίγο-πολύ θα πεθάνουμε όλοι...
