Μέσα στις συγκλονιστικές νέες αίθουσες του Τουταγχαμών στο GEM .
ΕΙΝΑΙ ΟΝΤΩΣ ΣΥΓΚΛΟΝΙΣΤΙΚΟ το νέο μουσείο στην Γκίζα. Αχανές. Από ημιδιαφανή ασβεστόλιθο, λοξότμητα τρίγωνα που καθρεφτίζουν τις πυραμίδες απέναντι, 100.000 αντικείμενα ανεκτίμητης αξίας και ομορφιάς.
Λάτρευα το παλιό Μουσείο στη Ταχρίρ με το ρόδινο χρώμα και τον αποικιακό αέρα (τις κιτρινισμένες καρτέλες στη γραφομηχανή ή ακόμη και χειρόγραφες), τις ξύλινες προθήκες με τζάμι, την ευκολία να χαϊδεύεις λαθραία έναν θεό από γρανίτη. Αλλά το GEM είναι άλλου είδους εμπειρία. Ολοκληρωτική. Είχα την πρόνοια να πάω κατευθείαν στις αίθουσες του Τουταγχαμών, και έπραξα σοφά, γιατί 3 μέρες δεν φτάνουν να πάρεις μυρωδιά από το Μουσείο. Τουλάχιστον απόλαυσα τα νέα εκθέματα, όλες τις άμαξές του μαζί (για τελετές ή πόλεμο), τις χρυσοποίκιλτες σαρκοφάγους (αδόκιμη λέξη αφού εδώ η σάρκα δεν φαγωνόταν, γι’ αυτό και οι Αιγύπτιοι αποκαλούσαν τα κιβούρια τους «Κύριους της ζωής»), τα παιχνίδια του και τα μπαστούνια του, τον αριστουργηματικό χρυσό θρόνο με τον ίδιο και τη σύζυγό του, Ανχεσενάμουν, κάτω από τις ακτίνες του θεού Ήλιου – τα περιδέραιά του, τα φυλαχτά που απέθεσαν πάνω στο στήθος του και την καρδιά, τα χρυσά δάχτυλα, τα δαχτυλίδια, το αλαβάστρινο κουτί όπου εγκιβώτισαν τα σπλάχνα του…
Για έναν άνθρωπο που έχει την πετριά, όπως εγώ, όλα αυτά ήταν σαν δώρο ακαταμάχητο. Ορίστε μερικές φωτογραφίες (και κάποια στιγμή θα επανέλθω).
ΑΥΤΟΣ ΠΟΥ ΕΙΝΑΙ ΟΜΟΡΦΟΣ
Το παιδί-βασιλιάς αναδύεται μέσα από τα πέταλα ενός μπλε λωτού, στο νερένιο χάος της αρχής του κόσμου. Ο Τουταγχαμών ταυτίζεται εδώ με τον θεό Νεφερτέμ, ο οποίος αντιπροσώπευε το πρώτο φως του ήλιου, έχοντας αναδυθεί από τα αρχέγονα νερά μέσα σε ένα άνθος γαλάζιου νούφαρου. Κάποιες από τις ονομασίες του ήταν «Αυτός που είναι όμορφος» και «Νούφαρο του ήλιου». Στην ουσία, το έργο αυτό δεν είναι απλώς ένα πορτρέτο αλλά ένα μαγικό «εργαλείο» που εξασφάλιζε στον βασιλιά ότι θα ξυπνά κάθε πρωί μαζί με τον ήλιο.
Φύλλα χρυσού πάνω σε ξύλο κέδρου για το κιβώτιο που μέσα του θα έμπαινε η σαρκοφάγος. Η θεά Ίσις απλώνει την προστατευτική φτερούγα της πάνω στον νεκρό βασιλιά. Διακρίνονται οι προσευχές από το «Βιβλίο των Νεκρών». Στην αρχαία αιγυπτιακή πίστη, τα φτερά των θεοτήτων δημιουργούσαν έναν «θείο άνεμο» που έδινε πνοή ζωής στον νεκρό για το ταξίδι του στην αιωνιότητα. Επίσης, πιστευόταν ότι το δέρμα των θεών είναι φτιαγμένο από καθαρό χρυσάφι. Λογικό.
Χρυσός πάνω σε γύψο πάνω σε ξύλο ελαφρύ δημιουργούν αυτήν τη Φεράρι της αρχαιότητας – το τελετουργικό άρμα του βασιλιά. Το δάπεδο φτιαγμένο από πλεγμένους δερμάτινους ιμάντες, ως φυσική ανάρτηση, απορροφά τους κραδασμούς καθώς το άρμα έτρεχε στην άμμο ή σε ανώμαλο έδαφος. Ήταν τόσο ελαφρύ που μπορούσαν να το σηκώσουν δύο άνδρες, αλλά ταυτόχρονα άντεχε να το σανιδώνεις. Χρησιμοποιούνταν πιθανότατα σε θρησκευτικές πομπές ή επίσημες εμφανίσεις του βασιλιά στη Θήβα, ώστε να λάμπει κάτω από τον ήλιο σαν επίγειος θεός.
Noύβιοι εχθροί δεμένοι απ' τον λαιμό στο ανάγλυφο χρυσάφι αυτού του μάλλον πολεμικού άρματος του βασιλιά. Η συντήρησή αυτών των αρμάτων από το GEM ήταν μία από τις πιο λεπτές επιχειρήσεις στην ιστορία της αρχαιολογίας. Οι συντηρητές χρησιμοποίησαν νανο-υλικά για να στερεώσουν τα φύλλα χρυσού στο ξύλο, το οποίο είχε συρρικνωθεί με τους αιώνες, αποτρέποντας έτσι την αποκόλλησή τους.
Αν και εκστατικός, δεν μπορώ να μην κοντοσταθώ κάποια στιγμή. Όλα ωραία, το ταξίδι του νεκρού, η αθανασία, το πολύχρυσο μνήμα. Αλλά, γλυκό μου παιδί, πού είναι η ζωή; Πού είναι το κάλλος της μορφής, το ζωντανό σώμα των αρχαίων Ελλήνων, που άλλοτε είναι ζαρκάδι, άλλοτε δάφνη, άλλοτε ημίθεος γεμάτος έρωτα, φιλοσοφία ή πόθο; Πολύ θάνατος, αδερφάκι μου, μεγέθη θεόρατα – αντιλαμβάνεσαι διά της εις άτοπον απαγωγής το μεγαλείο του ελληνικού μέτρου που στο ανθρώπινο μέγεθος βρήκε το νόημα της ζωής, στη ζωή την ίδια.
Η αρχιτεκτονική του GEM είναι μοναδική, τρίγωνα μέσα σε άλλα τρίγωνα. Το γραφείο που κέρδισε τον παγκόσμιο διαγωνισμό (ανάμεσα σε 1.500+ συμμετοχές) είναι το Heneghan Peng Architects από το Δουβλίνο. Όλα κοιτάνε και εκβάλλουν στις τρεις πυραμίδες της Γκίζας – παρόν και παρελθόν σαν να αγκαλιάζονται. Το βράδυ, η πρόσοψη, φτιαγμένη από διάφανο αλάβαστρο και τοπικό ασβεστόλιθο, φωτίζεται από μέσα, κάνοντας το κτίριο να μοιάζει με έναν φωσφορικό αστερισμό, πεσμένο απ' το διάστημα στην άμμο της ερήμου.
Ένας από τους δύο φύλακες που βρέθηκαν στον προθάλαμο του τάφου του νεαρού Φαραώ στην Κοιλάδα των Βασιλέων. Μαύρη ρητίνη και φύλλα χρυσού καλύπτουν το ξύλο. Το πόδι προτεταμένο, σε κίνηση, υποδηλώνει τη ζωή, όπως και το μαύρο χρώμα που συμβολίζει τα εύφορα λασποχώραφα του Νείλου. Αυτά τα αγάλματα θεωρείτο ότι έχουν εμφυσηθεί από το Ka (την πνευματική δύναμη) του Τουταγχαμών, για να τη φυλάξουν στον άλλο κόσμο.
Ένα αριστούργημα. Ο χρυσός θρόνος του Τουτ. Αλλά κυρίως μια τρυφερή σκηνή ενός άντρα και μιας γυναίκας. Εδώ δεν υπάρχει εξουσία· μόνο ο κλειστός δεσμός του ζευγαριού. Η βασίλισσα Ανχεσεναμούν αλείφει τον ώμο του Τουταγχαμών με κάποιο αρωματικό έλαιο, φορούν μόνο ένα σανδάλι ο καθένας (ίσως συμβολισμός ότι μοιράζονται τα πάντα), φτερωτές κόμπρες στα πλαϊνά και δυο λιοντάρια στα μπράτσα κρατάνε τους εχθρούς μακριά, για να επιτελεστεί η αγάπη. Πάνω από το ζευγάρι δεσπόζει ένας ήλιος με ακτίνες, στην άκρη κάθε ακτίνας φυτρώνει ένα χέρι μικρό, παιδιάστικο (δεν ξέρω αν το διακρίνετε), που κρατάει το σύμβολο Ankh, την ανάσα της αιώνιας ζωής. Ένα υπέρλαμπρο έργο, κι όμως μυστήρια απτό και ανθρώπινο – πράγμα που σπάνια συναντάς στην τέχνη της αρχαίας Αιγύπτου.
Όταν ο Howard Carter και η ομάδα του άρχισαν να ξετυλίγουν τους λινούς επιδέσμους της μούμιας (οι οποίοι ήταν ποτισμένοι με ρητίνες, σκληροί σαν πέτρα), ανακάλυψαν πάνω από 140 αντικείμενα και κοσμήματα τοποθετημένα σε διαφορετικά στρώματα. Αυτό το περιδέραιο με τον γερακίσιο θεό Ώρο, από σμάλτο, λάπις λάζουλι και πορτοκαλοκόκκινο κορνεόλη ήταν τοποθετημένο ακριβώς πάνω στο στήθος του Τουταγχαμών, να προστατεύει την καρδιά και την ανάσα του στην αιωνιότητα. Στα γαμψά του νύχια κρατά τον κύκλο του Shen, σύμβολο αιωνιότητας. Οι φτερούγες καμπυλώνονται σαν χέρια, να αγκαλιάσουν τον έρημο νεκρό στο μεταφυσικό ταξίδι του.
Το φώς διαχέεται απαλά στον ημιδιαφανές αλάβαστρο της κανωπικής θήκης όπου φυλάσσονταν τα εσωτερικά όργανα του Φαραώ – κάτω απ' τα τέσσερα κεφάλια: το συκώτι, οι πνεύμονες, το στομάχι, τα έντερα. Και η καρδιά; Πού φύλαγαν αυτόν τον περίεργο μυ, που τόσο έχει ταλαιπωρήσει τους ανθρώπους; Α, η καρδιά είχε ειδική αντιμετώπιση, δεν την ξερίζωναν οι άκαρδοι ταριχευτές. Την άφηναν μέσα στο σώμα της μούμιας (ή την αντικαθιστούσαν με έναν πέτρινο σκαραβαίο), γιατί πίστευαν ότι ήταν το κέντρο της νόησης και του συναισθήματος. Η καρδιά ήταν απαραίτητη για τη «Ζύγιση της Ψυχής» στον άλλο κόσμο, όπου θα έπρεπε να είναι ελαφρύτερη από το φτερό της θεάς Μαάτ.
Το Κανωπικό Ιερό του Τουταγχαμών αποτελούσε το εξωτερικό περίβλημα της αλαβάστρινης θήκης με τα όργανα. Τέσσερις Θεές-Προστάτιδες, εξαιρετικά λεπτοκαμωμένες (τεχνοτροπία της περιόδου Αμάρνα), το αγκαλιάζουν γύρω-γύρω – στη φωτογραφία διακρίνονται η Σέλκις και η Ίσις. Το πάνω μέρος του ιερού είναι ένα αριστούργημα από μόνο του. Σειρές από ορθωμένες κόμπρες, σαν έτοιμες να εφορμήσουν σε όποιον πλησιάσει τα φυλαγμένα όργανα του βασιλιά. Κάθε κόμπρα φέρει έναν ηλιακό δίσκο στο κεφάλι της. Το ιερό αυτό μεταφέρθηκε στον τάφο σε κομμάτια, αλλιώς δεν χώραγε να μπει. Οι αρχαίοι τεχνίτες είχαν χαράξει πάνω στο ξύλο (προτού το καλύψουν με χρυσό) οδηγίες συναρμολόγησης, σαν ένα αρχαίο «manual», για να ξέρουν πού μπαίνει η κάθε πλευρά. Στο GEM, οι συντηρητές χρησιμοποίησαν αυτές ακριβώς τις ενδείξεις για να το στήσουν ξανά με απόλυτη ακρίβεια.
Στον τάφο του Τουτ βρέθηκαν πάνω από 80 ζευγάρια σανδάλια με σημάδια χρήσης τα πιο πολλά, αλλά αυτό ήταν το εντυπωσιακότερο. Γεωμετρικά και ανθοκεντρικά μοτίβα με τιρκουάζ και κίτρινα χρώματα ― αποτελούν ταυτόχρονα ένα σπουδαίο κατόρθωμα των συντηρητών του GEM. Τα σανδάλια με πάτο από δέρμα ή πάπυρο, μετά από 3.300 χρόνια, είχαν γίνει εξαιρετικά ξηρά, οποιαδήποτε αλλαγή στην υγρασία μπορούσε να τα θρυμματίσει. Ο μέγιστος πονοκέφαλος ήταν ωστόσο οι χιλιάδες μικροσκοπικές γυάλινες χάντρες. Το νήμα που τις κρατούσε ενωμένες είχε λιώσει προ πολλού, με αποτέλεσμα να συγκρατούνται στη θέση τους σχεδόν «από θαύμα» ή με ειδικές στερεωτικές ουσίες. Μεταφέρθηκαν στο νέο μουσείο ως ιερός ιστός αράχνης, σε ειδικούς δίσκους που απορροφούσαν πλήρως τους κραδασμούς. Τώρα εκτίθενται (όπως πολλά άλλα εκθέματα) σε προθήκη με άζωτο αντί για απλό αέρα, που αποτρέπει τη χημική αποσύνθεση των υλικών.
Εδώ χτυπάει η καρδιά του Μουσείου. Οι επισκέπτες γυρνάνε κυκλικά γύρω από τη μάσκα του King Tut, η οποία υπερίπταται σαν ολόγραμμα στη μισοσκότεινη αίθουσα. Υπερθέαμα με ολίγη από Μπόλιγουντ, αλλά λειτουργεί και με το παραπάνω.
Ο ΘΑΝΑΤΟΣ ΘΑ 'ΡΘΕΙ ΚΑΙ ΘΑ 'ΧΕΙ ΤΑ ΜΑΤΙΑ ΣΟΥ
Κάτι που σπάνια βλέπουμε στις φωτογραφίες του Τουταγχαμών είναι η πίσω πλευρά της μάσκας. Εδώ είναι χαραγμένο ένα κείμενο από το Κεφάλαιο 151Β του «Βιβλίου των Νεκρών». Αυτό το κείμενο λειτουργούσε ως ένας «μαγικός κώδικας» που ταύτιζε κάθε σημείο της μάσκας με έναν θεό (π.χ. «το μέτωπό σου είναι ο Άνουβις», «τα μάτια σου είναι η βάρκα του Ήλιου»). Σκοπός ήταν το πνεύμα του βασιλιά να μπορέσει να αναγνωρίσει το σώμα του νεκρού και να επιστρέψει μέσα του.
Η μάσκα είναι φτιαγμένη από δύο στρώματα χρυσού υψηλής καθαρότητας (22,5-23,5 καράτια), τα οποία ενώθηκαν με σφυρηλάτηση τόσο τέλεια, που οι «ραφές» τους είναι αόρατες. Το πρόσωπο και ο λαιμός έχουν μια ελαφρώς διαφορετική απόχρωση από την υπόλοιπη μάσκα, το ασπράδι του ματιού είναι από χαλαζία, η κόρη που το βλέμμα της καρφώνει το υπερπέραν είναι από οψιδιανό, τα φρύδια και οι γραμμές γύρω από τα μάτια από λάπις λάζουλι. Αν έσκαγε λίγο το χείλι της και δεν είχε αυτή την αλλόκοσμη λύπη, θα μπορούσες να πεις ότι ένα μουσείο στην Ανατολή έχει κι αυτό πια τη δική του Μόνα Λίζα.
Και ξαφνικά, μέσα στον τόσο πλούτο και την απαράμιλλη χλιδή, ένα κασελάκι από συκομουριά επιχρισμένο με υπόλευκο γύψο. Καμία διακόσμηση. Σαν μπαούλο ενός ταπεινού ελληνικού σπιτιού, τη δεκαετία του '50. Ωστόσο ανήκε στον Φαραώ – βρέθηκε μέσα στον τάφο του. Θα το χρησιμοποιούσε ο ίδιος, για να του το μεταφέρουν, αλλιώς θα του έφερναν κάτι πολυτελέστερο. Ίσως φύλαγε σε αυτό τ' αγαπημένα του σανδάλια, τα λινά του ρούχα, κάτι προσωπικό οπωσδήποτε. Δεν θα μάθουμε ποτέ. Για να συντηρηθεί όπως το βλέπετε, ίδρωσαν. Ο γύψος έχει την τάση να ξεφλουδίζει (όπως φαίνεται στις γωνίες της φωτογραφίας). Οι συντηρητές του GEM χρησιμοποίησαν ειδικά ενέσιμα υλικά για να στερεώσουν το λευκό επίχρισμα πάνω στο ξύλο, εξασφαλίζοντας ότι θα παραμείνει άθικτο για τις επόμενες γενιές.
Η μεσαία χρυσή σαρκοφάγος του Τουταγχαμών από χρυσό, ένθετους ημιπολύτιμους λίθους και χρωματιστό γυαλί έχει ένα μακρύ, πλεγμένο γένι που καταλήγει σε καμπύλη, σύμβολο του Όσιρι, του θεού του κάτω κόσμου. Δείχνει ότι ο Τουταγχαμών έχει πλέον ταυτιστεί με τον Όσιρι και έχει κερδίσει την αθανασία. Το Σκήπτρο και το Μαστίγιο διακρίνονται σταυρωμένα πάνω στο στήθος του, σύμβολα τάξεως και ασφάλειας. Η κόμπρα και ο γύπας προεξέχουν δυναμικά στο μέτωπο, προσφέροντας την προστασία της Άνω και Κάτω Αιγύπτου.
Όταν ο Carter άνοιξε τον τάφο, η σαρκοφάγος αυτή ήταν καλυμμένη με μια μαύρη, κολλώδη ρητίνη που είχε χυθεί κατά τη διάρκεια του ενταφιασμού. Οι συντηρητές του GEM πέρασαν χρόνια καθαρίζοντας προσεκτικά αυτή την ύλη για να αποκαλυφθεί η λάμψη του χρυσού και τα χρώματα του λάπις λάζουλι που βλέπουμε σήμερα.
Η βάση της σαρκοφάγου. Θαύμα ιλιγγιώδους αρμονίας...
Ανάγλυφα κείμενα και εικόνες από το «Βιβλίο των Πυλών» ή το «Βιβλίο του Αμντουάτ» πάνω στο ολόχρυσο ιερό που μέσα του εναπόθεσαν τη βασιλική μούμια. Περιγράφουν το ταξίδι του θεού Ήλιου μέσα στο σκοτάδι της νύχτας, μέχρι ο Τουταγχαμών να γίνει ένα με τον Ήλιο, ώστε να «ανατέλλει» κάθε πρωί αιωνίως, διατηρώντας το Ankh του, τη ζωούλα του.
ΥΓ.:
Όσα υπερβολικά έχετε ακούσει για το νέο Μουσείο στις Πυραμίδες ισχύουν. Είναι μια κιβωτός του πολιτισμού των ανθρώπων. Απαράμιλλη. Ανεκτίμητη. Απίστευτης ομορφιάς. Τεράστιας σημασίας. Πηγαίνετε με την πρώτη ευκαιρία. Είναι αχανές, χρειάζεται μέρες. Εδώ σήμερα πήρατε μια γεύση της κύριας αίθουσας – κρύβεται όμως ένας πακτωλός αριστουργημάτων και στις υπόλοιπες.
