Ο θρύλος των Qivittut στη Γροιλανδία Η απομόνωση από την κοινότητα σημαίνει βέβαιος θάνατος στις παγωμένες εσχατιές
"Στις μέρες μας, οι Γροιλανδοί πιστεύουν ότι κάποιος γίνεται qivittoq εάν, λόγω ντροπής, οργής, ζήλειας ή παρόμοιων συναισθημάτων, θεωρήσει αδύνατο να συνεχίσει να ζει στην κοινωνία ανάμεσα σε άλλους ανθρώπους. Ένας qivittoq εγκαταλείπει την κοινότητά του και προσπαθεί να επιβιώσει μόνος στα βουνά της Γροιλανδίας".
FacebookTwitter Η 6η Ιανουαρίου -Ημέρα των Τριών Βασιλιάδων- είναι μια εορταστική παράδοση στη Γροιλανδία που συνδυάζει τον πολιτισμό των Ινουίτ με τη δανική επιρροή. Στο Disko Bay (περιοχή της Γροιλανδίας), οι Mitaartut χτυπούν τις πόρτες και αν οι κάτοικοι πουν "Iserit", που σημαίνει "μπες μέσα", μπαίνουν στο σπίτι, χορεύουν χωρίς να μιλάνε σε μια προσπάθεια να μην αναγνωριστούν. 'Ισως οι Mitaartoq είναι qivittoq, φάντασματα ή συμπολίτες. Φωτ. Nukannguaq-Gronvold
Το φαινόμενο του Qivittoq - Μια εθνοϊστορική ανάλυση των αφηγήσεων γύρω από την έννοια του qivittoq και των σύγχρονων πλαισίων κατανόησης της έννοιας αυτής
Qivioq Nivi Juaannaaraq Løvstrøm Ilisimatusarfik. Πανεπιστήμιο Γροιλανδιας. Ινστιτουτο Πολιτισμού, Γλώσσας και Ιστορίας Διατριβή (2021)
Είναι πλέον προφανές ότι η επαφή των Γροιλανδών με τον λευκό άνθρωπο υπήρξε καθοριστικής σημασίας για τον λαό της Γροιλανδίας, εισάγοντας ένα πλήθος νέων παραστάσεων και επηρεάζοντας συνολικά την ιδιοσυγκρασία του. Αυτό ισχύει κατά κύριο λόγο για τη γνωριμία του με τον Χριστιανισμό. Αν όμως θεωρήσει κανείς ότι ο λαός της Γροιλανδίας απαρνήθηκε εξαιτίας αυτού την ιδιαιτερότητά του, πλανάται. Δεν χρειάζεται να εμβαθύνει κανείς πολύ για να διαπιστώσει ότι το παλαιό φυσικό υπόβαθρο παραμένει αμετακίνητο κάτω από τη πνευματική ζωή της Γροιλανδίας.
Η Γροιλανδία λογίζεται ως χριστιανική χώρα ήδη από το 1721, έτος άφιξης του Hans Egede [Δανο-Νορβηγός Λουθηρανός ιεραπόστολος -σ.σ.] στο "Νησί της Ελπίδας" (Håbets Ø). Παρά την παρέλευση τριών αιώνων, οι παραδόσεις και η πίστη σε μία από τις αρχέγονες μυθικές μορφές της χώρας παραμένουν ζωντανές: ο λόγος για τον qivittoq. Σύμφωνα με τη σύγχρονη αντίληψη περί των qivittut (πληθυντικός του qivittoq), πρόκειται για ανθρώπους που καταφεύγουν στη φύση ωθούμενοι από το αίσθημα της ντροπής ή της ταπείνωσης. Εκεί, απομονωμένος από την κοινωνία, ο άνδρας μεταμορφώνεται σε μια μυστηριώδη οντότητα, αποκτώντας υπερφυσικές δυνάμεις. Ενώ λοιπόν οι εξωτερικοί παρατηρητές αντιμετωπίζουν τους qivittut ως μυθοπλασία ή πρόληψη, για τους Γροιλανδούς αποτελούν οργανικό στοιχείο της καθημερινότητας.
Αυτή η επικάλυψη μεταξύ του φυσικού και του υπερφυσικού κόσμου δεν φαίνεται να ανησυχεί τους περισσότερους Γροιλανδούς – γράφονται και λέγονται ιστορίες για τους qivittut χωρίς ντροπή σε δημόσια φόρουμ, όπως και στο ραδιόφωνο, σε διαδικτυακές εφημερίδες και στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, όπου κανείς δεν αμφισβητεί τις ιστορίες αυτές. Συχνά με γοήτευαν αυτές οι ιστορίες των qivittut, αλλά τις θεωρούσα και δεδομένες, ως ένα φυσικό μέρος της ανατροφής μου. Άρχισα να αναρωτιέμαι: μπορεί ένας qivittoq, κάποιος που εγκαταλείπει τη σύγχρονη κοινωνία για να βγει στα βουνά, να είναι το απόλυτο σύμβολο της γροιλανδικής ταυτότητας στους σύγχρονους καιρούς; Είναι ο qivittoq η γροιλανδική απάντηση στον Holger Danske; Μόνο που, ενώ ο Holger Danske έχει γίνει μύθος, οι ιστορίες για τους qivittut παραμένουν ζωντανές. Γιατί και πώς οι ιστορίες των qivittut έγιναν τόσο μεγάλο μέρος της γροιλανδικής συλλογικής συνείδησης; Γιατί είναι ακριβώς οι ιστορίες των qivittoq αυτές που επέζησαν από την δανοποίηση και τον εκχριστιανισμό της Γροιλανδίας; Η αναζήτηση των απαντήσεων σε αυτά τα ερωτήματα έγινε ένα μακρύ ταξίδι, με ένα αποτέλεσμα που ποτέ δεν θα μπορούσα να είχα φανταστεί.
Επέλεξα να εκπονήσω αυτή τη διατριβή χρησιμοποιώντας εθνοϊστορικές μεθόδους, καθώς η εθνοϊστορική έρευνα εστιάζει κυρίως στην επιλεκτική και στρατηγική συγκρότηση της ιστορίας από κοινωνικές και περιθωριοποιημένες ομάδες. Έτσι, η μελέτη της ιστορίας επικεντρώνεται στις σχέσεις ισχύος και στη διαμόρφωση της ταυτότητας μέσα σε ζωντανούς πολιτισμούς. Η μέθοδος βασίζεται στην προφορική παράδοση και στις διαθέσιμες γραπτές πηγές. Στο πλαίσιο αυτής της διατριβής, θα προβώ σε μια ανασκόπηση και ανάλυση της υφιστάμενης βιβλιογραφίας για τους qivittut. Το υλικό αυτό προέρχεται κυρίως από Δυτικούς μελετητές με ευρωκεντρική ματιά, οι οποίοι, αν και άντλησαν πληροφορίες από τους Ινουίτ της Γροιλανδίας, τις ερμήνευσαν μέσα από το δικό τους πολιτισμικό πρίσμα και λόγο.
Ο Edward W. Said, θεμελιωτής του ακαδημαϊκού πεδίου των μεταποικιακών σπουδών, έγραψε στο έργο του Οριενταλισμός (1978) ότι ένας Ευρωπαίος ή Αμερικανός που επιχειρεί να μελετήσει την Ανατολή, δεν μπορεί να αρνηθεί ότι βρίσκεται σε μια θέση όπου η οπτική του επηρεάζεται από τους κυρίαρχους δυτικούς λόγους. Από αυτή τη θέση, ο "Ανατολίτης" αντιμετωπίζεται ως ο "Άλλος" και ως κατώτερος (Said 2002: 37). Αυτό ισχύει και για την έρευνα των Δανών σχετικά με τους Γροιλανδούς. Ως εκ τούτου, προτίθεμαι να επανεξετάσω αυτές τις ιστορίες που γράφτηκαν από Ευρωπαίους, να τις αναλύσω και να τις "διαβάσω" μέσα από μια γροιλανδική ματιά, επαναερμηνεύοντας κατ' αυτόν τον τρόπο τις καταγεγραμμένες ιστορίες για τους qivittut. Θα επιχειρήσω να τις επαναπροσδιορίσω, όχι βάσει της σύγχρονης γροιλανδικής αντίληψης, αλλά λαμβάνοντας υπόψη το ιστορικό τους πλαίσιο, την αφηγηματική παράδοση της εποχής, καθώς και την επίδραση της αποικιοκρατίας και του Χριστιανισμού στον γροιλανδικό/ινουίτ τρόπο σκέψης. Μέσω αυτής της μεθόδου, θα προσπαθήσω να προσδιορίσω μια πιθανή ιστορική χρονολόγηση της έννοιας qivittoq. [...]
Η λέξη qivittoq μεταφράζεται στα δανικά ως "fjeldgænger" (περιπλανώμενος των βουνών). Ο όρος προέκυψε όταν ο Niels Egede, κατά την πρώτη του επαφή με το φαινόμενο, το περιέγραψε ως "φυγή στα βουνά"· εξού και η σημερινή συνοπτική απόδοση "fjeldgænger" για το "άτομο που έχει καταφύγει στα βουνά". Στις μέρες μας, οι Γροιλανδοί πιστεύουν ότι κάποιος γίνεται qivittoq εάν, λόγω ντροπής, οργής, ζήλειας ή παρόμοιων συναισθημάτων, θεωρήσει αδύνατο να συνεχίσει να ζει στην κοινωνία ανάμεσα σε άλλους ανθρώπους. Ένας qivittoq εγκαταλείπει την κοινότητά του και προσπαθεί να επιβιώσει μόνος στα βουνά της Γροιλανδίας. Πολλές αφηγήσεις αναφέρουν ότι, κατά τη διάρκεια της παραμονής του στα βουνά, ο qivittoq δέχεται την επίσκεψη ισχυρών υπερφυσικών δυνάμεων και αποκτά και ο ίδιος υπερφυσικές ικανότητες.
[...]
Angakkut qivitsitaanerat – Πώς γεννήθηκε ο σύγχρονος qivittoq
Η γροιλανδική παράδοση της προφορικής ιστορικής αφήγησης μπορεί να χαρακτηριστεί ως μια βαθιά, μυστική και διεισδυτική μορφή αντίστασης κατά της αποικιοκρατίας, η οποία αφορά την καρδιά, τον νου, το σώμα και το πνεύμα (Archibald 2019: 171f). Όταν ο Hans Egede έφτασε στη Γροιλανδία, ξεκίνησε ο πόλεμος του Χριστιανισμού ενάντια στον παγανισμό. Έτσι, τα τατουάζ, τα φυλαχτά και οτιδήποτε σχετιζόταν με τους angakkut (σαμάνους) και την παλαιά πίστη τέθηκαν υπό απαγόρευση.
Όπως προκύπτει από τις μαρτυρίες των πρώτων ιεραποστόλων στη Γροιλανδία, οι qivittut δεν θεωρούνταν αρχικά υπερφυσικά όντα, αλλά άνθρωποι που είχαν εγκαταλείψει την κοινότητά τους. Κατά τη διάρκεια του 19ου αιώνα, και παράλληλα με τον εκχριστιανισμό των Γροιλανδών, άρχισε να καλλιεργείται μια αποστασιοποίηση από τους "παγανιστές" Γροιλανδούς: η παράδοση των τατουάζ είχε ήδη εξαλειφθεί, ενώ η πίστη στα φυλαχτά και σε ό,τι θεωρούνταν παγανιστική δεισιδαιμονία άρχισε να χλευάζεται ανάμεσα στους ίδιους τους Γροιλανδούς. Ο μόνος τρόπος για να διατηρηθεί η γροιλανδική γνώση γύρω από τους angakkut ήταν η μετονομασία τους —καθώς και των ιστοριών τους— σε ιστορίες για qivittut.
Ως εκ τούτου, παρατηρούμε μια σταδιακή μεταμόρφωση: από την εικόνα ενός ανθρώπου που επιλέγει την απομόνωση (går qivittoq), περνάμε στην εικόνα ενός qivittoq με τις ικανότητες ενός angakkoq, ακόμη και με παρόμοιες ιστορίες μεταμόρφωσης από άνθρωπο σε υπερφυσικό ον (Rink 1982,2: 199-204). Αργότερα, οι qivittut αυτοί άρχισαν να συγχέονται τόσο με τα "βοηθητικά πνεύματα" ενός angakkoq όσο και με τα πνεύματα που ο ίδιος ο angakkoq όφειλε να πολεμήσει.
Η γροιλανδική παράδοση των ιστοριών για τους qivittut αποτελεί, λοιπόν, έναν τρόπο διατήρησης της αυθεντικής γροιλανδικής φωνής, προοπτικής και εμπειρίας. Η αφηγηματική αυτή παράδοση υπήρξε μια πράξη κυριαρχίας, η οποία ενδυνάμωσε τη γροιλανδική ταυτότητα, τις αξίες και την κοσμοθεωρία τους.
FacebookTwitter Λιθογραφία του 1860 που απεικονίζει τον τρόπο ζωής στη Γροιλανδία.
FacebookTwitter 'Ενας "qivittoq" σε σχέδιο του Δανού ζωγράφου Aage Gitz-Johansen (1897–1977). Galleri Enoksen
Qivioq Nivi Juaannaaraq Løvstrøm
