La Pozas. Ο μυθικός σουρεαλιστικός κήπος του αριστοκράτη ποιητή Έντουαρντ Τζέιμς στο Μεξικό.

 

 

 

La Pozas.
Ο Edward James στον κήπο του. © Jardín Escultórico Edward James, Las Pozas

 

 

Las Pozas, ένας σουρεαλιστικός κήπος σε φυσικό μέγεθος στο Μεξικό

 

 

Clément Ghys

Le Monde, 15.07.2021

 

"Δεν θα επιστρέψω ποτέ στο Μεξικό. Δεν αντέχω στην ιδέα ότι θα βρίσκομαι σε μια χώρα πιο σουρεαλιστική από τους πίνακές μου". Να φταίει για τη δήλωση αυτή του Σαλβαδόρ Νταλί η αποπνικτική ζέστη; Ή μήπως εννοούσε τα ερείπια των Αζτέκων και των Μάγια, τα οποία κατάπινε η βλάστηση; Τους τρομακτικούς τους θεούς, βγαλμένους από εφιάλτη; Τον θάνατο που γιορτάζεται μέσα στη χαρά; Και μήπως δεν βρέθηκε ποτέ ο ζωγράφος στο Μεξικό; Οι βιογράφοι και οι ειδικοί δυσκολεύονται να βρουν τις ακριβείς λεπτομέρειες του ταξιδιού που τον έκανε να πει αυτά τα λόγια.

 

Ως μεγάλος χειραγωγός που ήταν, ο Νταλί είχε ίσως εφεύρει ένα ταξίδι για να ξεχωρίσει καλύτερα από τους υπερρεαλιστές συντρόφους του. Η μετανάστευσή του στο Μεξικό στα μέσα του 20ού αιώνα, η πτυχή αυτή της ιστορίας του καλλιτεχνικού κινήματος, είναι πάντως ελάχιστα γνωστή, αλλά κρίσιμη. Το 1938, ο Αντρέ Μπρετόν, ιδρυτής του κινήματος, πατριάρχης ή δικτάτορας ανάλογα με τις απόψεις, ταξιδεύει για λίγο στο Μεξικό. Επισκέφθηκε εκεί το ζευγάρι των ζωγράφων Ντιέγκο Ριβέρα και Φρίντα Κάλο και συνάντησε τον εξόριστο Λέοντα Τρότσκι.

 

Αργότερα, στον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, θα βρουν καταφύγιο στη χώρα αρκετοί καλλιτέχνες. Κάποιοι, όπως ο σκηνοθέτης Λουίς Μπουνιουέλ, έμειναν μόνο όσο κράτησε η σύρραξη. Άλλοι θα παραμείνουν, όπως η ζωγράφος Λεονόρα Κάρινγκτον, μία εξόχως ρομαντική φιγούρα που υπήρξε κάποτε ερωμένη του συγγραφέα Μαξ 'Ερνστ και φίλη του Πωλ Ελυάρ και της Λεονόρ Φινί. Πέθανε στην Πόλη του Μεξικού το 2011, σε ηλικία 94 ετών.

 

Η Αγγλίδα συνήθιζε να πηγαίνει στο Las Pozas, ένα τεράστιο πάρκο στους λόφους της Xilitla, στο βόρειο-κεντρικό Μεξικό, διάσπαρτο με φυσικές πισίνες (pozas, στα ισπανικά). Εκεί γνώρισε τον ιδρυτή του πάρκου, τον  Έντουαρντ Τζέιμς (1907-1984). Ο ποιητής αυτός, γόνος της βρετανικής υψηλής κοινωνίας, υπήρξε ένας μαικήνας για τους υπερρεαλιστές. Ανέθεσε στον Μαγκρίτ να ζωγραφίσει το πορτρέτο του - δύο πίνακες στους οποίους δεν εμφανίζεται το πρόσωπό του.

 

Μεγάλος συλλέκτης, ήταν και ταξιδιώτης, είχε καταλήξει εκεί, μέσα στην πλούσια βλάστηση, για να φτιάξει τον Κήπο της Εδέμ του. Στα 32 εκτάρια μιας πρώην φυτείας καφέ, φύτεψε δεκάδες χιλιάδες ορχιδέες. Ο παγετός θα τις αφανίσει όλες. Στη συνέχεια, ξεκίνησε να κατασκευάζει πέτρινα δέντρα, σκάλες που δεν οδηγούσαν πουθενά, σειρές από κίονες, βωμούς χωρίς είδωλα. Οι φίλοι του παρελαύνουν, και πολλοί από αυτούς προσελκύονται από τα παραισθησιογόνα μανιτάρια που συλλέγονταν μέσα στις φυλλωσιές.[...]

 

 

 

 

 

 

La Pozas.
Ο Edward James, στα τέλη της δεκαετίας του 1920. Courtesy of Christie’s Images Ltd

 

La Pozas.
© Jardín Escultórico Edward James, Las Pozas

 

La Pozas.
Η Bona Tibertelli de Pisis, η Leonora Carrington, η Gilberte, ο Γάλλος συγγραφέας André Pieyre de Mandiargues, και ο Edward James με τον παπαγάλο του. © Jardín Escultórico Edward James, Las Pozas

 

La Pozas.
Τα δύο πορτρέτα του Edward James από τον Magritte: La reproduction interdite (1937) - MOMA, και The Pleasure Principle (1937) - Art is hard

 

La Pozas.
© Jardín Escultórico Edward James, Las Pozas

 

La Pozas. Ο μυθικός σουρεαλιστικός κήπος του Έντουαρντ Τζέιμς στο Μεξικό.
Αριστ., ο Edward James με ένα παπαγάλο μακάο, μπροστά σε δική του κατασκευή που αναφέρεται στα γλυπτά του Henry Moore. Φωτ. Michael Schuyt (2006)

 

La Pozas.
Φωτ. Nuvo magazine

 

La Pozas.
© Jardín Escultórico Edward James, Las Pozas/Avery Danziger

 

 

Στο δάσος του Έντουαρντ Τζέιμς, του αυθεντικού αυτού τρελού

 

 

Émilie Folie-Boivin

Le Devoir, 31.01.2009

 

 

Ορισμένοι καλλιτέχνες μπορεί να αρκούνται σε ένα στούντιο, έναν καμβά, ένα κομμάτι σαπούνι και λίγη φαντασία για να δημιουργήσουν τα έργα τους. Αλλά όχι ο Έντουαρντ Τζέιμς. Ο πάμπλουτος Σκωτσέζος καλλιτέχνης είχε ιδέες μεγαλείου. Και έτσι, στην καρδιά του μεξικανικού τροπικού δάσους, έστησε τον υπερφυσικό σουρεαλιστικό κήπο του.

 
Xilitla, Μεξικό - Σε απόσταση τεσσάρων χιλιομέτρων από τον δημοτικό δρόμο της Xilitla, ενός χωριού που βρίσκεται σε υψόμετρο 1.000 μέτρων στην περιοχή San Luis Potosi, το Las Pozas του James είναι το πιο σουρεαλιστικό δημιούργημα που εμπνεύστηκε και πάσχισε να ολοκληρώσει από το 1949 ως το 1984, τη χρονιά του θανάτου του. Πώς αλλιώς να εξηγήσει κανείς το επιβλητικό έργο του, που αποτελείται από 36 τεράστια παλάτια από τα οποία αδιέξοδες σκάλες στροβιλίζονται προς το στερέωμα, αν όχι λέγοντας ότι πρόκειται για ένα καθαρό αρχιτεκτονικό παραλήρημα που θυμίζει τους Gaudi, Borromini, Simon Rodia και Escher;

Μόλις προσπεράσουμε το πρώτο μνημείο, αισθανόμαστε σαν να έχουμε εκτοξευθεί σε έναν άλλο κόσμο, ένα είδος πράσινης Εδέμ που μας κατακλύζει. Όπου κι αν κοιτάξουμε, είτε προς τον ουρανό είτε προς τα κάτω, μέσα από τα πυκνά φυλλώματα της ζούγκλας εμφανίζονται κομμάτια από τσιμεντένια παλάτια. Εδώ και εκεί ξεπετάγονται πολύχρωμες πεταλούδες. Ο Παράδεισος, αλλά σε σχεδόν καλύτερη εκδοχή. 
 
Η απανταχού παρουσία και μόνο αυτών των φτερωτών κοσμημάτων θα έπειθε τον Έντουαρντ Τζέιμς να εγκατασταθεί σε αυτό το μέρος, που φάνταζε τόσο μαγικό. Οικειοποιήθηκε ένα μέρος της ζούγκλας για να γίνει  ένα με αυτήν. 
 
Τα κτήματα, με τα οργανικά και γεωμετρικά τους σχήματα που φέρουν πνευματικά σύμβολα, βρίσκονται σε απόλυτη αρμονία με τη φύση, και τα μονοπάτια οδηγούν σε καταρράκτες - pozas - ένας εκ των οποίων έχει ύψος 25 μέτρα.
 
Οι επισκέπτες μπορούν να σκαρφαλώσουν στις κατασκευές, να αγγίξουν τα φυτά και να χαθούν (αληθινά) στους μαιάνδρους των κατασκευών, που φέρει η καθεμία από ένα εκκεντρικό όνομα. Μεταξύ αυτών είναι  και "το τριώροφο Σπίτι που θα έπρεπε να είναι πενταώροφο", "ο Ναός της πάπιας", "το Σπίτι που προοριζόταν για κινηματογράφος", "η Βεράντα της τίγρης" και "το Σπίτι με την οροφή φάλαινας". Τα ονόματα αυτά συχνά παραπέμπουν στην πανίδα και μαρτυρούν τη σημασία που είχαν τα ζώα για τον καλλιτέχνη.
 
Σχεδόν παντού υπήρχαν κλουβιά μέσα στα σπίτια για τα ζώα που είχε ο Τζέιμς: μια λίμνη για τις χελώνες του, ένα κλουβί για τον βόα του, κάποια άλλα για να στεγάσει τα εκατό πουλιά του... Ακόμη και η τίγρη του είχε σπίτι. 
 

Στην "Πύλη του Αγίου Πέτρου και του Αγίου Παύλου", μια πόρτα που οδηγεί στον παράδεισο - αλλά μεταφορικά εξοπλισμένη με λεπίδες, αφού κανείς δεν μπαίνει στον παράδεισο χωρίς να συναντήσει παγίδες - βλέπει κανείς τρεις χοντρές τσιμεντένιες κολόνες με μια πιο χοντρή στη βάση, που την γλύφουν βρύα. Αντιπροσωπεύουν τρία πόδια ελέφαντα. Τρία πόδια; Γιατί όχι, αφού το τέταρτο βρίσκεται στο σπίτι του Τζέιμς, ένα πραγματικό κυνηγετικό τρόπαιο που του κληροδότησε ο θείος του.

 
Μτφ. Σ.Σ. (με τη βοήθεια του DeepL)

 

La Pozas. Ο μυθικός σουρεαλιστικός κήπος του Έντουαρντ Τζέιμς στο Μεξικό.

 

La Pozas. Ο μυθικός σουρεαλιστικός κήπος του Έντουαρντ Τζέιμς στο Μεξικό.
© Jardín Escultórico Edward James, Las Pozas

 

La Pozas. Ο μυθικός σουρεαλιστικός κήπος του Έντουαρντ Τζέιμς στο Μεξικό.
Φωτ. Jesus Zamora Ortiz - Wikimedia

 

La Pozas. Ο μυθικός σουρεαλιστικός κήπος του Έντουαρντ Τζέιμς στο Μεξικό.
© Jardín Escultórico Edward James, Las Pozas

 

La Pozas. Ο μυθικός σουρεαλιστικός κήπος του Έντουαρντ Τζέιμς στο Μεξικό.
© Jardín Escultórico Edward James, Las Pozas

 

La Pozas. Ο μυθικός σουρεαλιστικός κήπος του Έντουαρντ Τζέιμς στο Μεξικό.
© Jardín Escultórico Edward James, Las Pozas

 

La Pozas. Ο μυθικός σουρεαλιστικός κήπος του Έντουαρντ Τζέιμς στο Μεξικό.
© Jardín Escultórico Edward James, Las Pozas

 

La Pozas. Ο μυθικός σουρεαλιστικός κήπος του Έντουαρντ Τζέιμς στο Μεξικό.
© Jardín Escultórico Edward James, Las Pozas

 

La Pozas. Ο μυθικός σουρεαλιστικός κήπος του Έντουαρντ Τζέιμς στο Μεξικό.
© Jardín Escultórico Edward James, Las Pozas

 

La Pozas. Ο μυθικός σουρεαλιστικός κήπος του Έντουαρντ Τζέιμς στο Μεξικό.
Φωτ. Rod Waddington - Wikimedia

 

La Pozas. Ο μυθικός σουρεαλιστικός κήπος του Έντουαρντ Τζέιμς στο Μεξικό.
© Jardín Escultórico Edward James, Las Pozas