Για την Ελένη
Ο αποχαιρετιστήριος λόγος του Michael Löwy, μαρξιστή φιλοσόφου και συντρόφου της Ελένης Βαρίκα
Ελένη Βαρίκα (1949 - 2026)
Η Ελένη Βαρίκα, η οποία έφυγε από τη ζωή στις 9 Ιανουαρίου 2026, υπήρξε η σύντροφός μου για 45 χρόνια. Για σχεδόν μισό αιώνα μοιραστήκαμε χαρές και λύπες, δώσαμε κοινούς αγώνες, και ενίοτε γράψαμε δοκίμια με "τέσσερα χέρια". Μας αφήνει μια πλούσια πνευματική και πολιτική κληρονομιά, βαθιά ανθρωπιστική, οικουμενική και ανατρεπτική.
Ήταν ένα πνεύμα επαναστατικό, ανυπότακτο, κριτικό, αλλά ταυτόχρονα ελεπτυσμένο και βαθύ. Γεμάτη ενέργεια, ήταν επίσης ένα πολύ εύθραυστο άτομο. Γενναιόδωρη, ζεστή, χαρούμενη, το χαμόγελό της ζέσταινε τις καρδιές μας. Της άρεσε να τραγουδάει και είχε ένα τεράστιο ρεπερτόριο τραγουδιών από όλο τον κόσμο, τα οποία τραγουδούσε στα ελληνικά, γαλλικά, αγγλικά, ισπανικά, ιταλικά, ακόμη και στα γερμανικά. Την τελευταία μέρα της ζωής της, στο νοσοκομείο, τραγουδούσαμε μαζί παλιά ιταλικά αναρχικά τραγούδια.
Γεννημένη στην Αθήνα, κόρη της Ιωάννας Ασκιτοπούλου, πρόσφυγα από τη Μικρά Ασία, και του λογοτεχνικού κριτικού και δημοσιογράφου Βάσου Βαρίκα –εκ των ιδρυτών της αντισταλινικής Αριστερής Αντιπολίτευσης στην Ελλάδα τη δεκαετία του 1930–, έφυγε για το Παρίσι το 1971 για να πραγματοποιήσει μια έρευνα σχετικά με τις απαρχές του Κομμουνιστικού Κόμματος Ελλάδας, υπό την επίβλεψη του ιστορικού του διεθνούς σοσιαλισμού Georges Haupt. Στο σεμινάριο του Haupt ήταν που γνωριστήκαμε. Το 1974, με την πτώση της δικτατορίας των συνταγματαρχών, επέστρεψε στην Ελλάδα και ίδρυσε, μαζί με μια ομάδα νέων, το Επαναστατικό Κομμουνιστικό Μέτωπο, του οποίου εξέδιδε την εφημερίδα Οδόφραγμα· υπέγραφε τα άρθρα της με το ψευδώνυμο "Βέρα Γκράκκο". Το 1976, παραπέμφθηκε σε δίκη για τη δημοσίευση της ελληνικής έκδοσης του Μικρού Κόκκινου Βιβλίου των Μαθητών, γεγονός που οδήγησε στην καταδίκη της σε αρκετούς μήνες φυλάκισης χωρίς αναστολή· η απόφαση αυτή ακυρώθηκε κατ' έφεση από τον δικαστή Σαρτζετάκη (τον "μικρό δικαστή" της ταινίας Ζ του Κώστα Γαβρά).
Μετά το 1978, απομακρύνεται από αυτές τις πρώτες στρατεύσεις για να στραφεί αποφασιστικά προς τον φεμινισμό. Μαζί με την Κωστούλα Σκλαβενίτη και άλλες φίλες, ιδρύει τον "Εκδοτικό Οίκο των Γυναικών", ο οποίος θα μεταφράσει αρκετά κλασικά κείμενα του φεμινισμού.
Το 1981, η Ελένη Βαρίκα φτάνει στο Παρίσι για να ξεκινήσει μια διδακτορική διατριβή σχετικά με τις απαρχές του ελληνικού φεμινισμού με τη Michelle Perrot. Εκείνη τη στιγμή ξαναβρεθήκαμε και αποφασίσαμε να μοιραστούμε τη ζωή μας. Υπήρξε, από την αρχή μέχρι το τέλος, μια σχέση έντονη και απόλυτα ταυτισμένη. Η διατριβή της, με τίτλο Η εξέγερση των κυριών. Γένεση μιας φεμινιστικής συνείδησης στην Ελλάδα του 19ου αιώνα (1833-1908), παρουσιάστηκε στο Πανεπιστήμιο Paris VII το 1986 και έγινε δεκτή με τη διάκριση "άριστα" και τα ομόφωνα συγχαρητήρια της επιτροπής. Εκδόθηκε στην Ελλάδα, από τις εκδόσεις Ιστορικό Αρχείο, το 1987. Λόγω έλλειψης εξειδίκευσης, δεν μπόρεσα να βοηθήσω πολύ την Ελένη στην έρευνά της, αλλά της πρότεινα τον τίτλο για τη διατριβή…
Αφού δίδαξε, ως επισκέπτρια καθηγήτρια, στο Ελεύθερο Πανεπιστήμιο των Βρυξελλών και στο Πανεπιστήμιο της Λωζάνης, και αφού εργάστηκε σε διάφορες επισφαλείς θέσεις σε παρισινά πανεπιστήμια, η Ελένη προσλήφθηκε τελικά ως επίκουρη καθηγήτρια στο Τμήμα Πολιτικών Επιστημών του Πανεπιστημίου Paris 8 (Vincennes-Saint-Denis) το 1991. Μια διαδρομή με εμπόδια, τυπική για τους "μετοίκους" στον γαλλικό ακαδημαϊκό κόσμο... Η διδασκαλία της δεν ήταν εύκολη και ήταν αρκετά απαιτητική με τους φοιτητές και τις φοιτήτριές της, αλλά εκείνοι την θαύμαζαν απεριόριστα.
Τα επόμενα χρόνια, τα δοκίμιά της για τον φεμινισμό, γραμμένα από μια σκοπιά αιρετική, κριτική και αντισυμβατική, έκαναν τον γύρο του κόσμου, χαρίζοντάς της πολυάριθμες προσκλήσεις: από το Κέντρο Ευρωπαϊκών Σπουδών του Χάρβαρντ, το Ευρωπαϊκό Πανεπιστημιακό Ινστιτούτο της Φλωρεντίας, κ.λπ., κ.λπ. Τη συνόδευα στα ταξίδια της, όπως και εκείνη με συνόδευε στις διαμονές μου σε πανεπιστήμια της Βραζιλίας. Τα κείμενά της διαβάζονταν, μελετώνταν και συζητιούνταν όχι μόνο στη Γαλλία και την Ελλάδα, αλλά επίσης στις Ηνωμένες Πολιτείες, τη Βραζιλία, την Ιταλία, την Ισπανία και αλλού.
Η Ελένη ενδιαφερόταν πολύ για τη Σχολή της Φρανκφούρτης και ιδιαίτερα για τον Τ. Β. Αντόρνο, έναν συγγραφέα για τον οποίο έτρεφε μεγάλη τρυφερότητα. Γράψαμε μαζί ένα δοκίμιο για τον Αντόρνο, με τίτλο Το πνεύμα του κόσμου πάνω στα φτερά ενός πυραύλου. Η κριτική της προόδου στον Αντόρνο (Revue des sciences humaines, Λίλλη, τ. 229, Ιανουάριος-Μάρτιος 1993). Μεταφρασμένο στα αγγλικά, το δοκίμιο αυτό γνώρισε αρκετή επιτυχία στις Ηνωμένες Πολιτείες.
Πνεύμα βαθιά οικουμενικό, η Ελένη δεν ενδιαφερόταν μόνο για τις γυναίκες, αλλά για όλους τους καταπιεσμένους: τους σκλάβους, τους Εβραίους, τους προλετάριους. Το αριστουργηματικό της βιβλίο, Οι απόβλητοι του κόσμου. Μορφές του παρία (Stock, 2007, Πλέθρον, 2013), προτείνει μια σκέψη πάνω στις διάφορες κοινωνικές ομάδες που αντιμετωπίζονται ως παρίες ή αυτοπροσδιορίζονται ως τέτοιοι, συζητώντας τα γραπτά και τις μαρτυρίες της Φλόρα Τριστάν ή του Μπερνάρ Λαζάρ, καθώς και τις αναλύσεις του Μαξ Βέμπερ ή της Χάνα Άρεντ. Πρόκειται για ένα μοναδικό βιβλίο, που δεν έχει το αντιστοιχό του στην κοινωνιολογική βιβλιογραφία.
Το 2005, η Ελένη ολοκλήρωσε την υφηγεσία της και διετέλεσε, από το 2006 έως το 2012, καθηγήτρια πολιτικής θεωρίας και σπουδών φύλου στο Πανεπιστήμιο Paris 8. Η διατριβή της υφηγεσίας της, η οποία εκδόθηκε με τον τίτλο Προσεγγίζοντας το φύλο και το κοινωνικό φύλο (Penser le sexe et le genre, PUF, 2006), είχε ως στόχο να αναλύσει τη διαφορά των φύλων στις καθαρά πολιτικές τους διαστάσεις. Σε μια κίνηση τυπική του αντισυμβατικού της πνεύματος, η Ελένη ξεκινά την υφηγεσία της –αυτό το κατεξοχήν "ακαδημαϊκό" κείμενο– με έναν απροκάλυπτο έπαινο στον μυθικό χαρακτήρα του Ζορρό, με τον οποίο η νεαρή Ελένη ταυτιζόταν, αρνούμενη τον έμφυλο ρόλο της "αρραβωνιαστικιάς του Ζορρό".
Κατά τη διάρκεια αυτών των ετών, η Ελένη οργάνωσε, μαζί με φίλες και συναδέλφους, δύο ανθολογίες που άφησαν εποχή: Οι γυναίκες, από τον Πλάτωνα ως τον Ντεριντά. Κριτική ανθολογία (Plon, 2000, 829 σελ., μαζί με τις F. Collin και E. Pisier) και Κάτω από τις κοινωνικές επιστήμες, το κοινωνικό φύλο. Κριτικές επανεκτιμήσεις από τον Μαξ Βέμπερ ως τον Μπρουνό Λατούρ (Paris, La Découverte, 2010, μαζί με τις D. Chabaud, V. Descoutures και A-M. Devreux).
Παράλληλα, συνέχισε το ερευνητικό της έργο και άσκησε διευθυντικά καθήκοντα σε διάφορα εργαστήρια: για παράδειγμα, αναπληρώτρια και στη συνέχεια διευθύντρια της ομάδας GTM (Φύλο, Εργασία και Κινητικότητες) /CRESPPA–CNRS/Paris 8, μεταξύ 2010 και 2012. Στις 15 Απριλίου 2013, πραγματοποιήθηκε ημέρα μελέτης προς τιμήν της στην τοποθεσία Pouchet του CNRS. Με τίτλο Φύλο, φεμινισμός και πολιτική – γύρω από το έργο της Ελένης Βαρίκα, οργανώθηκε από την ομάδα GTM/CRESPPA του CNRS.
Η δράση της Ελένης δεν ήταν αποκλειστικά θεωρητική. Έτσι, το 2003, υπήρξε μία από τις οργανώτριες της εκστρατείας αλληλεγγύης προς έναν Έλληνα επαναστάτη ("τροτσκιστή"), τον Θεολόγο Ψαραδέλλη, ο οποίος κατηγορήθηκε άδικα από τα δικαστήρια ότι συμμετείχε σε τρομοκρατικές ενέργειες. Χάρη στην εκστρατεία αυτή, ο Ψαραδέλλης τελικά αθωώθηκε. Και, μερικά χρόνια αργότερα, κινητοποιήθηκε για την υπεράσπιση του Ιταλού φοιτητή της, Πάολο Περσικέτι, ο οποίος βρισκόταν εξόριστος στη Γαλλία αλλά καταζητούνταν από την ιταλική αστυνομία· αυτή τη φορά δεν κατάφερε να αποφύγει την έκδοσή του...
Η Ελένη κι εγώ μοιραζόμασταν το ίδιο ενδιαφέρον για τον Μαξ Βέμπερ, έναν μεγάλο στοχαστή που δεν ήταν ούτε σοσιαλιστής ούτε φεμινιστής, αλλά παρ' όλα αυτά προσέφερε πολλά στη σκέψη μας. Γράψαμε από κοινού (με "τέσσερα χέρια") μερικά δοκίμια για τον Βέμπερ. Το τελευταίο, με τίτλο "Ο Μαξ Βέμπερ και ο Αναρχισμός", δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Max Weber Studies (Ιούλιος 2022) και στη συνέχεια μεταφράστηκε στα ελληνικά, πορτογαλικά, ισπανικά και γαλλικά.
Το 2017 η Elsa Dorlin και η Isabelle Clair είχαν την εξαιρετική ιδέα να συγκεντρώσουν ορισμένα από τα γραπτά της Ελένης, προτάσσοντας σε κάθε κείμενο το σχόλιο ενός φίλου ή συναδέλφου. Συμμετείχα σε αυτό το βιβλίο, Eleni Varikas : pour une théorie féministe du politique (Εκδόσεις iXe, 2017), με ένα σύντομο σχόλιο για ένα από τα γραπτά της, το οποίο αναδημοσιεύω εδώ.
Η Ελένη μάς άφησε τον Ιανουάριο του 2026, μια απώλεια ανεπανόρθωτη για εκείνον που μοιράστηκε τη ζωή του μαζί της από το 1981. Μας αφήνει όμως μια πλούσια πνευματική και πολιτική κληρονομιά, βαθιά ανθρωπιστική, οικουμενική και ανατρεπτική.
Michael Löwy (Μικαέλ Λεβί)
Mediapart - Billet de blog - 17.01.2026
"Η τερατώδης αυτοκρατορία των γυναικών"
Σύντομο σχόλιο για το δοκίμιο "Φυσικοποίηση της κυριαρχίας και νόμιμη εξουσία στην κλασική πολιτική θεωρία", στο έργο των Delphine Gardey και Ilana Löwy, L'Invention du naturel. Les sciences et la fabrication du masculin et du féminin (Η επινόηση του φυσικού. Οι επιστήμες και η κατασκευή του αρσενικού και του θηλυκού) , Παρίσι, EAC, 2000.
Σε αυτό το δοκίμιο, η Ελένη Βαρίκα μάς προσκαλεί σε ένα συναρπαστικό ταξίδι μέσα από δύο αιώνες μοντέρνας πολιτικής θεωρίας. Επισκεπτόμενη την ένδοξη Φλωρεντία της Αναγέννησης (Πίκο ντέλλα Μιράντολα, Μακιαβέλι), το Παρίσι βυθισμένο στους θρησκευτικούς πολέμους (Μποντέν) ή το Λονδίνο την εποχή του εμφυλίου πολέμου (Χομπς), με ένα απαραίτητο πέρασμα από το Κοινοβούλιο του Μπορντώ (Μονταίν!), προσεγγίζει ορισμένα "κανονικά" κείμενα με μια νέα, πρωτότυπη και εντελώς αντισυμβατική ματιά.
1) Η (θετικιστική) παγίδα της "επιστημονικής ουδετερότητας" ή "αντικειμενικότητας απαλλαγμένης από αξιολογικές κρίσεις". Το δοκίμιο αναφέρεται ευθέως, χωρίς ενδοιασμούς, στη θεωρία της οπτικής γωνίας (point de vue), κοινή στον Μαρξ, τον Μάνχαϊμ και τις φεμινίστριες (Κριστίν Ντελφί, Νάνσυ Χάρτσοκ και πολλές άλλες): "Επειδή τα υποκείμενα της γνώσης έχουν διαφορετικές οπτικές γωνίες και πάθη, επειδή τοποθετούνται ποικιλοτρόπως στις κοινωνικές σχέσεις (...), δεν μπορεί να υπάρξει αδιαμφισβήτητη γνώση της φύσης των πραγμάτων πάνω στην οποία να μπορούν να θεμελιωθούν πολιτικές αρχές" (σελ. 93). Αφού δεν υπάρχει "αδιαμφισβήτητη" γνώση, η συζήτηση είναι ανοιχτή! Το δοκίμιο δεν εκφέρει κατηγορηματικές "κρίσεις" αλλά επιδιώκει να αναπτύξει μια κριτική και απομυθοποιητική οπτική γωνία πάνω στους λόγους νομιμοποίησης των κοινωνικών ιεραρχιών.
2) Η παγίδα της μονομέρειας των επιστημονικών κλάδων, που φυλακίζει τόσες εργασίες στον ζουρλομανδύα της ακαδημαϊκής εξειδίκευσης, με αποτέλεσμα την αξιοσημείωτη πτώχεια της έρευνας. Το δοκίμιο παραβιάζει αβίαστα αυτά τα τεχνητά σύνορα, μέσα από μια "απείθαρχη" προσέγγιση που συνδυάζει την κοινωνική ιστορία, την πολιτική φιλοσοφία, τη θεωρία του κοινωνικού φύλου και την ανθρωπολογία. Λείπει μόνο η λογοτεχνία, η οποία όμως απαντάται άφθονη σε άλλες εργασίες της ίδιας συγγραφέως.
3) Η παγίδα της θεωρίας των "νοοτροπιών" (Σχολή των Annales) ή της επιστήμης (Φουκώ), η οποία διατείνεται ότι οι αντιλήψεις μιας συγκεκριμένης εποχής εμπίπτουν αναγκαστικά στον ίδιο πολιτισμικό ορίζοντα ή σε ένα αξεπέραστο επιστημολογικό παράδειγμα. Το δοκίμιο δείχνει ότι συγγραφείς μιας ίδιας εποχής, μιας ίδιας χώρας, μερικές φορές και μιας ίδιας πόλης, σκέφτονται με τρόπο πολύ διαφορετικό, αν όχι αντιφατικό. Δεν βρίσκονται άραγε οι αισιόδοξες υποθέσεις του Πίκο ντέλλα Μιράντολα για τις πολλαπλές δυνατότητες της ανθρώπινης φύσης στους αντίποδες εκείνων, των πικρών και απαισιόδοξων, ενός άλλου επιφανούς Φλωρεντινού, του Νικολό Μακιαβέλι; Ή, για να πάρουμε ένα παράδειγμα από τον αγγλικό 17ο αιώνα, δεν αρκεί μια προσωπικότητα όπως η Μαίρη Άστελ για να διαψεύσει κατηγορηματικά την υπόθεση ότι η "νοοτροπία" εκείνης της εποχής δεν μπορούσε να αποδεχθεί την αμφισβήτηση της "φυσικής" κατωτερότητας των γυναικών; Μόλις μερικές δεκαετίες χωρίζουν τον Μποντέν από τον Ετιέν ντε λα Μποεσί, όμως δεν μοιράζονται καμία κοινή επιστήμη στον τρόπο με τον οποίο νομιμοποιούν (ο πρώτος) ή απορρίπτουν (ο δεύτερος) το αξίωμα της φυσικής υποταγής του πλήθους στη βούληση του Ενός.
4) Η παγίδα της κοινωνικής επιστήμης που "εθελοτυφλεί ως προς το φύλο" (gender-blind), παραμένοντας κωφή και τυφλή μπροστά στη διάσταση του κοινωνικού φύλου στην κοινωνία και την πολιτική θεωρία. Δεν μπορούμε να συζητάμε για την έννοια του "λαού" στους Άγγλους πολιτικούς φιλοσόφους του 17ου αιώνα χωρίς να λάβουμε υπόψη ότι, όπως λέει ωμά ο Τζέιμς Τάιρελ –αυτός ο μεγάλος (φιλελεύθερος) στοχαστής των Ουίγων, στενός φίλος του Λοκ και υμνητής της "Ένδοξης Επανάστασης" του 1688– στο έργο του Patriarcha non monarcha (1681), ο λαός εξαιρεί "το αδιαφοροποίητο πλήθος των γυναικών και των παιδιών". Το δοκίμιο μας δείχνει ότι το ζήτημα της υποταγής των γυναικών διατρέχει ολόκληρη την "κλασική" πολιτική σκέψη της νεωτερικότητας.
5) Η παγίδα της φυσικοποίησης των κοινωνικών ιεραρχιών ή των πολιτικών θεσμών, η οποία κάθε άλλο παρά περιορίζεται στους μεγάλους συγγραφείς της πολιτικής θεωρίας του 16ου και 17ου αιώνα. Το δοκίμιο υπενθυμίζει ότι η χρυσή εποχή αυτού του ψευδοεπιστημονικού νατουραλισμού ήταν ο 19ος αιώνας, όμως σε άλλες εργασίες της συγγραφέως φαίνεται καθαρά ότι πρόκειται για μια μορφή σκέψης που παραμένει πολύ ζωντανή στον 20ό και τον 21ο αιώνα. Η κριτική αυτού του παραδείγματος αποτελεί το κύριο αντικείμενο του δοκιμίου.
6) Η παγίδα της ερμηνείας φαινομένων όπως το κυνήγι μαγισσών αποκλειστικά μέσω "ανορθολογικών" παραγόντων, όπως ο θρησκευτικός φανατισμός ή η δεισιδαιμονία. Το δοκίμιο αναδεικνύει τον κεντρικό ρόλο του "ορθολογικού" πολιτικού υπολογισμού σε αυτόν τον εξοντωτικό πόλεμο ενάντια στην "τερατώδη αυτοκρατορία των γυναικών" (Τζον Νοξ), που προκάλεσε ένα εκατομμύριο θανάτους στην Ευρώπη από τα τέλη του 16ου έως τις αρχές του 17ου αιώνα. Ο Μποντέν, αυτός ο σπουδαίος ορθολογιστής θεωρητικός του απολυταρχικού κράτους και της θρησκευτικής ανοχής, δεν ήταν άραγε ο συγγραφέας μιας πραγματείας περί δαιμονολογίας και ένας φανατικός υποστηρικτής του κυνηγιού μαγισσών; Όπως δείχνει η Τζινέβρα Οντορίζιο σχετικά με τον ίδιο τον Μποντέν, υπάρχει μια εντυπωσιακή θεωρητική συνέχεια ανάμεσα στις επιταγές της κυριαρχίας και εκείνες της δίωξης των μαγισσών: η απειλή που αντιπροσωπεύει η "δημόσια επικινδυνότητα των γυναικών". Την ίδια εποχή, στην ίδια χώρα, ο Μονταίν απορρίπτει την απόσπαση ομολογιών από τις μάγισσες μέσω βασανιστηρίων και επικρίνει τη διακριτική ευχέρεια των δικαστών, επιλέγοντας την "οικουμενική δικαιοσύνη" έναντι της "ανάγκης της δημόσιας τάξης μας", δηλαδή το έντιμο αντί του ωφέλιμου (για τη βασιλική εξουσία).
7) Η παγίδα μιας αφηρημένης, τυπικής και καθαρά "λογικής" μελέτης των έργων συγγραφέων όπως ο Μποντέν ή ο Χομπς. Πρόκειται για κείμενα μεγάλης ακρίβειας και διανοητικής συνοχής, όμως, όπως υπογραμμίζει το δοκίμιο, είναι ακατανόητα αν παραβλέψουμε το ιστορικό πλαίσιο, τα διακυβευόμενα πολιτικά και κοινωνικά συμφέροντα και, κυρίως, την απειλή που συνιστά για τις κυρίαρχες ελίτ το "πολυκέφαλο πλήθος". Απέναντι στην ανυποταξία, τις αιρέσεις και τις κοινωνικές ταραχές, αλλά και στον πολλαπλασιασμό των ιδεών περί ελευθερίας και ισότητας —όπως μαρτυρούν οι συζητήσεις του Πάτνεϊ (1647) και του Γουάιτχολ (1648), για να μην αναφέρουμε την τρανταχτή απόδειξη που αποτελεί ο αποκεφαλισμός του βασιλιά Καρόλου Στιούαρτ— οι φιλόσοφοι του απολυταρχισμού συνειδητοποιούν ότι η νομιμοποίηση της εξουσίας μέσω του θείου δικαίου δεν είναι πλέον λειτουργική και ότι πρέπει επειγόντως να βρεθούν άλλα δογματικά θεμέλια για να διασφαλιστεί η παντοδυναμία του κυρίαρχου Λεβιάθαν.
8) Η παγίδα μιας γραμμικής θεώρησης της ιστορίας ως προόδου, όπου η ορθολογικότητα, η επιστήμη και η εκκοσμίκευση οδηγούν σε περισσότερη ισότητα και ελευθερία. Αυτή η παγίδα είναι ίσως η πιο διαδεδομένη: τη μοιράζονται δημοσιογράφοι και πανεπιστημιακοί, η Δεξιά και η Αριστερά, συντηρητικοί και προοδευτικοί φιλόσοφοι. Εν ολίγοις, είναι μία από αυτές τις προπαραδοχές που είναι τόσο προφανείς ώστε κανείς δεν χρειάζεται καν να τις νομιμοποιήσει.
Ωστόσο, το δοκίμιο αναδεικνύει τους τρόπους με τους οποίους η ορθολογικότητα και η επιστήμη τίθενται στην υπηρεσία της φυσικοποίησης των ανισοτήτων και των καταπιέσεων. Η συγγραφέας δεν διστάζει να ταρακουνήσει το άγαλμα μερικών μεγάλων ανδρών της γαλλικής κουλτούρας υπενθυμίζοντας, για παράδειγμα, ότι, κατά τον Ρενέ Ντεκάρτ, "ο Θεός θέσπισε τους μαθηματικούς νόμους όπως ο βασιλιάς θεσπίζει τους νόμους στο βασίλειό του". Αλλά είναι αναμφίβολα ο Χομπς που αντιλήφθηκε καλύτερα ότι το μόνο στέρεο θεμέλιο για την απόλυτη εξουσία του κυρίαρχου είναι "η επιστημονική γνώση" της ανθρώπινης φύσης. Αν, "φυσικά", ο άνθρωπος είναι λύκος για τον άνθρωπο, μόνο ο Λεβιάθαν μπορεί να τους σώσει από τον Βεεμώθ, δηλαδή από το φάσμα του αέναου εμφυλίου πολέμου. Η ωμότητα του Χομπς, παρατηρεί η συγγραφέας, του "επιτρέπει να φωτιστούν οι εκλεκτικές συγγένειες που συνδέουν την επαναϊεροποίηση της πολιτικής εξουσίας με την ανάπτυξη της σύγχρονης επιστήμης".
Όσον αφορά τη συζυγική εξουσία του άνδρα πάνω στη γυναίκα, ο φιλελεύθερος Λοκ είναι εκείνος που της δίνει τη δική της ορθολογική και επιστημονική νομιμοποίηση: το αρσενικό είναι από τη φύση του "το πιο ικανό και το πιο δυνατό". Θεμελιωμένη στη φύση, η ανδρική οικιακή εξουσία αποτελεί τον εγγυητή της ατομικής ιδιοκτησίας και της κληρονομικής της μεταβίβασης. Η εκκοσμίκευση και ο εξορθολογισμός προώθησαν τη μετατόπιση της νομιμοποίησης της κυριαρχίας από το θρησκευτικό πεδίο σε εκείνο της φύσης, χωρίς ωστόσο να θέσουν υπό αμφισβήτηση τις κοινωνικές και πολιτικές ιεραρχίες.
Αυτό το άρθρο, όπως και ολόκληρο το έργο της Ελένης Βαρίκα, εντάσσεται σε μια αιρετική και μειοψηφική παράδοση που δεν διστάζει να πηγαίνει "κόντρα στο ρεύμα" των ηγεμονικών δογμάτων, επιμένοντας, όπως η ίδια υπενθυμίζει στο συμπέρασμά της, "να βλέπει στη φυσικοποίηση της κυριαρχίας (των φύλων, των φυλών, των λαών, των τάξεων) ένα προϊόν του συσχετισμού δυνάμεων, μια τροπικότητα του μονοπωλίου της βίας".
Michael Löwy
