Ο «Γυάλινος Κόσμος» έκανε παγκόσμια πρεμιέρα στο Civic Theater στο Σικάγο τον χειμώνα του 1944, σημειώνοντας από την πρώτη στιγμή πρωτοφανή καλλιτεχνική αλλά και εμπορική επιτυχία και καθιερώνοντας τον Τενεσί Ουίλιαμς ως τον πλέον φέρελπι συγγραφέα της εποχής.

 

Η παράσταση μεταφέρθηκε στις 31 Μαρτίου του 1945 στη Νέα Υόρκη, στο Playhouse Theatre του Μπρόντγουεϊ, όπου συνεχίστηκε ο θρίαμβος (η Λορέτ Τέιλορ άφησε εποχή με τη συγκλονιστική ερμηνεία της στον ρόλο της Αμάντα). Το έργο βραβεύτηκε με το σημαντικό New York Drama Critics' Circle Award ως το καλύτερο αμερικανικό έργο της χρονιάς.

 

Μόλις έναν χρόνο μετά, τον Δεκέμβριο του 1946, ο Λουκίνο Βισκόντι το ανέβασε στη Ρώμη στο Teatro Eliseo (σε μουσική του Πολ Μπόουλς, στον οποίο ανήκε η μουσική της πρώτης παράστασης) και το 1948 ο Τζον Γκίλγουντ στο Royal Theater του Λονδίνου.

 

Ο Τενεσί Ουίλιαμς έγραφε από μικρό παιδί και μάλιστα είχε βραβευτεί με έπαινο στα 18 του για το πρώτο του θεατρικό έργο. Για πολύ προσπαθούσε να αναγνωριστεί ως συγγραφέας, γράφοντας ποίηση, διηγήματα, θεατρικά μονόπρακτα αλλά και κινηματογραφικά σενάρια.

 

Το 1950 ακολούθησε η κινηματογραφική του μεταφορά σε σκηνοθεσία Irving Raper (με τους Gertrude Lawrence, Jane Wyman, Arthur Kennedy και τον Kirk Douglas), που έμελλε να μην κάνει καμία σοβαρή επιτυχία και να ξεχαστεί εντελώς, καθώς ο ίδιος ο συγγραφέας τη θεώρησε τη χειρότερη όλων των κινηματογραφικών μεταφορών έργων του.

 

Ο Τενεσί Ουίλιαμς έγραφε από μικρό παιδί και μάλιστα είχε βραβευτεί με έπαινο στα 18 του για το πρώτο του θεατρικό έργο. Για πολύ προσπαθούσε να αναγνωριστεί ως συγγραφέας, γράφοντας ποίηση, διηγήματα, θεατρικά μονόπρακτα αλλά και κινηματογραφικά σενάρια.

 

Ο «Γυάλινος Κόσμος» προέκυψε από τέτοιες πρώιμες απόπειρες, όπως το διήγημα «Portrait of a girl in glass», το μονόπρακτο «The long goodbye» και ένα σενάριο που έγραψε το σύντομο διάστημα της συνεργασίας του με την παντοδύναμη εκείνη την εποχή MGM, με τον τίτλο «The gentleman caller». Αυτά αποτέλεσαν τη βάση για το διάσημο και τόσο προσωπικό αυτό έργο του, καθώς η πραγματική του έμπνευση ήταν η ίδια του η οικογένεια.

 

Η παράσταση συνεχίστηκε στις 31 Μαρτίου του 1945 στη Νέα Υόρκη, στο Playhouse Theatre του Μπρόντγουεϊ, όπου συνεχίστηκε ο θρίαμβος (η Λορέτ Τέιλορ άφησε εποχή με τη συγκλονιστική ερμηνεία της στον ρόλο της Αμάντα).
Η παράσταση συνεχίστηκε στις 31 Μαρτίου του 1945 στη Νέα Υόρκη, στο Playhouse Theatre του Μπρόντγουεϊ, όπου συνεχίστηκε ο θρίαμβος (η Λορέτ Τέιλορ άφησε εποχή με τη συγκλονιστική ερμηνεία της στον ρόλο της Αμάντα).

 

Η υπόθεση του έργου

Μια προβληματική οικογένεια του Νότου, με έναν πατέρα μόνιμα απόντα −τελικά αλκοολικό−, μια μητέρα, την Εντουίνα, ημίτρελη και αποκομμένη από την πραγματικότητα, και μια αδελφή, τη Ρόουζ, με πολλά ψυχολογικά προβλήματα, για τα οποία κατάλληλη θεραπεία κρίθηκε η λοβοτομή, που την κατέστησε άβουλο ενήλικα με παιδικό μυαλό μέχρι τον θάνατό της.

 

Αυτό, πάνω-κάτω, είναι και το κλίμα, ο καμβάς του «Γυάλινου Κόσμου». Η καλλονή στα νιάτα της, όπως λέει, αλλά ανισόρροπη πια Αμάντα Ουίνγκφιλντ, ηρωική, αλλά συνάμα σκληρή μάνα, προσπαθεί να επιβιώσει σε μια φτωχική γειτονιά του Σαιν-Λούις του Μιζούρι, ζώντας μαζί με τον εικοσάχρονο γιο της Τομ (το πραγματικό όνομα του Ουίλιαμς), που εργάζεται σε αποθήκη παπουτσιών, γράφει ποιήματα, βλέπει σινεμά και ξεπορτίζει για ώρες μέσα στη νύχτα, και τη μεγαλύτερη κόρη της Λόρα, που, χτυπημένη από πολιομυελίτιδα, κουτσαίνει ελαφρώς.

 

Αντίθετα από τον Τομ, εκείνη ζει κλεισμένη στο σπίτι υπομένοντας την ασφυκτική του ατμόσφαιρα, με μόνη διαφυγή τη μουσική που παίζει το γραμμόφωνο του πατέρα της −που τους έχει εγκαταλείψει πια−, αλλά κυρίως περνώντας τις ώρες της ασχολούμενη με τη συλλογή της από μικρά γυάλινα ομοιώματα ζώων.

 

Η κινηματογραφική του μεταφορά σε σκηνοθεσία Irving Raper (με τους Gertrude Lawrence, Jane Wyman, Arthur Kennedy και τον Kirk Douglas), ξεχάστηκε εντελώς.
Η κινηματογραφική του μεταφορά σε σκηνοθεσία Irving Raper (με τους Gertrude Lawrence, Jane Wyman, Arthur Kennedy και τον Kirk Douglas), ξεχάστηκε εντελώς.

 

Η Αμάντα πιέζει τον Τομ να φέρει κάποιο αγόρι να γνωρίσει στην αδελφή του κι εκείνος καλεί σε δείπνο έναν γνωστό του από τη δουλειά, τον ευπροσήγορο και εμφανίσιμο Τζιμ Ο'Κόνορ.

 

Ο τελευταίος θα ανταποκριθεί στην πρόσκληση, θα κρατήσει συντροφιά στη Λόρα, όταν τους αφήνουν επίτηδες μόνους (εκείνη αναγνωρίζει στο πρόσωπό του το αγόρι που της άρεσε στο γυμνάσιο), θα προσπαθήσει ακόμα και να της εμφυσήσει αυτοπεποίθηση για να ξεπεράσει την ντροπή που νιώθει για το πρόβλημά της, αλλά θα αποφύγει τη δέσμευση μαζί της, καθώς, όπως ισχυρίζεται, είναι αρραβωνιασμένος και σύντομα θα παντρευτεί.

 

Έτσι, η Λόρα επιστρέφει απελπισμένη στην απομόνωσή της και ο Τομ φεύγει από το σπίτι.

 

Οι σκηνικές προσεγγίσεις 

Ο «Γυάλινος Κόσμο» ένα «έργο μνήμης», όπως το χαρακτήριζε ο Τενεσί Ουίλιαμς, προσφέρει άπειρες ελευθερίες όσον αφορά το ανέβασμά του. Δεν απαιτεί νατουραλιστικά στοιχεία, ενώ ο Τομ, στην αρχή του έργου, εισάγει το κοινό σε αυτό το εύθραυστο μικροσύμπαν με έναν μονόλογο-πρόλογο, μέσα από τον οποίο ο συγγραφέας σκιαγραφεί το ταραγμένο πολιτικά και κοινωνικά φόντο της εποχής που διαδραματίζεται.

 

Στα χρόνια που ακολούθησαν και ενώ καθιερώθηκε με τα θρυλικά έργα του τού μαγικού ρεαλισμού, τα διασημότερα από τα οποία σκηνοθέτησε ο Καζάν στο Μπρόντγουεϊ και στο Χόλιγουντ, κυκλοφόρησαν δύο εκδοχές του «Γυάλινου Κόσμου»: η reading edition (για διάβασμα) και η acting edition (για ανέβασμα στο θέατρο).

 

Ο Τένεσι Ουίλιαμς με τον Ηλία Καζάν το 1967.
Ο Τένεσι Ουίλιαμς με τον Ηλία Καζάν το 1967.

 

Η ουσιώδης διαφορά μεταξύ των δύο ήταν η χρήση οθόνη που πρότεινε ο Ουίλιαμς. Παρόλο που ούτε στην πρώτη, ιστορική παράσταση υπήρχε οθόνη −ήταν μια λιτή παραγωγή στην οποία κυριάρχησαν οι ερμηνείες και ο θεατρικός λόγος−, ευελπιστούσε ότι οι 45 διαφορετικές προβολές που οραματιζόταν θα υπογράμμιζαν και θα φώτιζαν με συναισθηματικό τρόπο πολλές από τις αναφορές του έργου.

 

Λέει στις σημειώσεις του: «Μια λεζάντα ή μια εικόνα στην οθόνη θα ισχυροποιήσουν την εντύπωση που προκαλείται από ένα σημείο που λειτουργεί υπαινικτικά στο κείμενο των διαλόγων και θα επιτρέψουν να καταστεί το κυρίαρχο θέμα πιο απλό και ανάλαφρο απ' ό, τι αν το συνολικό βάρος έπεφτε αποκλειστικά στον εκφερόμενο λόγο».

 

Στην εκδοχή με την οποία έγινε γνωστό το έργο στην Ευρώπη κυρίως, δηλαδή στη reading edition, υπάρχουν όλες οι φορμαλιστικές και στυλιστικές οδηγίες ακόμα και όσον αφορά τη χρήση των φώτων, της μουσικής, που σκοπό έχουν την απόδοση του μη-ρεαλισμού, ενός είδους «θεάτρου μέσα στο θέατρο».

 

Έργο σταθερά δημοφιλές σε Ελλάδα και εξωτερικό

Από την πρώτη του παράσταση μέχρι σήμερα το έργο δεν έχει πάψει να ανεβαίνει, τόσο στην Αμερική όσο και διεθνώς, από σημαντικούς σκηνοθέτες, ενώ μερικές από τις πιο διάσημες ηθοποιούς, όπως η Έλεν Χέιζ, η Κάθριν Χέπμπορν, η Τζέσικα Τάντι, η Τζούλι Χάρις, η Τζέσικα Λανγκ και η Σάλι Φιλντς, έχουν ερμηνεύσει την Αμάντα στη σκηνή ή στην τηλεόραση.

 

 

Η Κάθριν Χέπμπορν είναι μία από τις διάσημες ηθοποιούς που ερμήνευσαν την Αμάντα στον «Γυάλινο Κόσμο».

Το 1987, μετά από παράσταση που προέκυψε στο περίφημο Summer Stock Theater της Williamstown (καλοκαιρινό θεατρικό εργαστήρι), με τον Πολ Νιούμαν σκηνοθέτη, τη σύζυγό του Τζόαν Γούντγουορντ στον ρόλο της Αμάντα και τον Τζον Μάλκοβιτς ως Τομ, ο ίδιος ο Νιούμαν το μετέφερε στον κινηματογράφο. Το πρότζεκτ -για δεύτερη φορά- δεν είχε καμία τύχη. Λες και η εσωτερική ποίηση που μαγεύει στη θεατρική συνθήκη αντιστέκεται στο πανί.

 

Στην Ελλάδα η πρώτη παρουσίαση του έργου έγινε από το Θέατρο Τέχνης το 1946 σε μετάφραση Νίκου Σπάνια και σκηνοθεσία Κάρολου Κουν, ο οποίος κράτησε τον ρόλο του Τομ, ενώ έχει μείνει αξέχαστη σε όσους την είδαν η Έλλη Λαμπέτη στον ρόλο της Λόρα. Η μουσική εκείνης της μυθικής συνεύρεσης ήταν του Μάνου Χατζιδάκι.

 

Η Λαμπέτη επανέλαβε την παλιά της επιτυχία με δικό της θίασο το 1963. Το 1978 ο Μιχάλης Κακογιάννης τον σκηνοθέτησε σε δική του μετάφραση για το Εθνικό Θέατρο, με Αμάντα τη Βάσω Μανωλίδου, Λόρα τη Ράνια Οικονομίδου, Τομ τον Φάνη Χηνά και Τζιμ Ο'Κόνορ τους Δάνη Κατρανίδη και Τάσο Χαλκιά σε διπλή διανομή, ενώ το 1984 το ΚΘΒΕ τον ανέβασε σε σκηνοθεσία Διαγόρα Χρονόπουλου.

 

Στην Ελλάδα η πρώτη παρουσίαση του έργου έγινε από το Θέατρο Τέχνης το 1946 σε σκηνοθεσία Κάρολου Κουν, ο οποίος κράτησε τον ρόλο του Τομ, ενώ έχει μείνει αξέχαστη σε όσους την είδαν η Έλλη Λαμπέτη στον ρόλο της Λόρα.
Στην Ελλάδα η πρώτη παρουσίαση του έργου έγινε από το Θέατρο Τέχνης το 1946 σε σκηνοθεσία Κάρολου Κουν, ο οποίος κράτησε τον ρόλο του Τομ, ενώ έχει μείνει αξέχαστη σε όσους την είδαν η Έλλη Λαμπέτη στον ρόλο της Λόρα.

 

Το 1993 ο Μίνως Βολανάκης το σκηνοθετεί στο θέατρο Αναλυτή με Αμάντα την Κάκια Αναλυτή. Μια αξέχαστη παράσταση, κυρίως για την εξαιρετική χρήση πολυμέσων, ήταν εκείνη του Θεάτρου Εμπρός τον Μάιο του 1997 σε σκηνοθεσία Δημήτρη Μαυρίκιου, με τους Ράνια Οικονομίδου, Αγγελική Παπαθεμελή, Νίκο Κουρή και Άγη Εμμανουήλ, ενώ τρία χρόνια αργότερα κατέβηκε στην Αθήνα από τη Λάρισα μια πιο ακαδημαϊκή εκδοχή του Θεσσαλικού Θεάτρου, υπογεγραμμένη από τον Ανδρέα Βουτσινά, με την Εύα Κοταμανίδου και τον Χρόνη Παυλίδη.

 

Πιο πρόσφατα, το 2016, η Ελένη Σκότη σκηνοθέτησε το έργο στο θέατρο Εμπορικόν σε μετάφραση Δήμου Κουβίδη, με τους Δημήτρη Καταλειφό, Θέμιδα Μπαζάκα, Στέλλα Βογιατζάκη και Κωνσταντίνο Γώγουλο.

 

Η φετινή παράσταση του Δημήτρη Καραντζά

Φέτος, το Θέατρο της Οδού Κεφαλληνίας έρχεται να προσθέσει ακόμα μία εκδοχή του έργου στην ελληνική θεατρική σκηνή, σε νέα μετάφραση του Αντώνη Γαλέου, σκηνοθεσία του Δημήτρη Καραντζά και στους κεντρικούς ρόλους τους Μπέτυ Αρβανίτη, Ελίνα Ρίζου, Χάρη Φραγκούλη και Έκτορα Λιάτσο.


Ζητήσαμε από τον σκηνοθέτη της παράστασης να πει λίγα λόγια για την πολυαναμενόμενη νέα παράσταση. Να τι μας είπε: «Ο Ουίλιαμς στον "Γυάλινο Κόσμο" καταρχάς προτείνει μια, ακόμα και σήμερα, ριζοσπαστική φόρμα, πολύ μακριά από αυτό που θεωρούμε ρεαλισμό. Η θραυσματικότητά του έχει βαθιά συμπόνια, κατανόηση και ευαισθησία για το ανθρώπινο είδος, το οποίο εξετάζει και στο οποίο διεισδύει σαν μέσα από τα κύτταρά του.


Αλλά όλο αυτό με μια συναρπαστική δομή, η οποία σε πετάει ανεπαίσθητα από ένα πρόσχημα οικογενειακού δράματος στην πιο επικίνδυνη σκέψη για την ανθρώπινη ύπαρξη. Και, φυσικά, ο "Γυάλινος κόσμος" είναι ένα έργο για το ίδιο το θέατρο.


Με ενθουσιάζει το πόσο βαθιά τον απασχολεί η ανεύρεση μιας άλλης φόρμας που δεν θα θέλει απαραίτητα να μιλήσει την οικεία γλώσσα του κοινού, αλλά θα τη χρησιμοποιήσει για να προτείνει έναν άλλο τόπο, μια καινούργια, ανεξερεύνητη γλώσσα, μια συνάντηση αλλού.


Ο τρόπος που περνάει από την αφαιρετικότητα στην πιο οικεία εικόνα ζωής και εν τέλει στον υπερρεαλισμό για να τα καταργήσει τελικά όλα και να έρθει αντιμέτωπος με τη γύμνια της ύπαρξης, του ίδιου του θεάτρου και της εφήμερης ζωής του, προκαλεί θαυμασμό από μόνος του.

 

Η Μπέτυ Αρβανίτη και ο Χάρης Φραγκούλης πρωταγωνιστούν, μαζί με τον Έκτορα Λιάτσο και την Ελίνα Ρίζου, στην παράσταση «Γυάλινος Κόσμος» που ανεβαίνει στο Θέατρο της Οδού Κεφαλληνίας, σε σκηνοθεσία Δημήτρη Καραντζά. Φωτό από τις πρόβες: Γκέλυ Καλαμπάκα
Η Μπέτυ Αρβανίτη και ο Χάρης Φραγκούλης πρωταγωνιστούν, μαζί με τον Έκτορα Λιάτσο και την Ελίνα Ρίζου, στην παράσταση «Γυάλινος Κόσμος» που ανεβαίνει στο Θέατρο της Οδού Κεφαλληνίας, σε σκηνοθεσία Δημήτρη Καραντζά. Φωτό από τις πρόβες: Γκέλυ Καλαμπάκα


Η παράσταση αυτά τα βήματα προσπαθεί να ακολουθήσει και να έρθει αντιμέτωπη με αυτό το ανεξερεύνητο ακόμα είδος, χρησιμοποιώντας στο έπακρο όλα τα θεατρικά εργαλεία που χειρίζονται οι ηθοποιοί με τα χέρια τους, από τα φώτα μέχρι τη μουσική και το σκηνικό.


Η χρήση του θεάτρου και του ψέματος ως μιας απεγνωσμένης ανάγκης να πλησιάσουμε μια έστω ελάχιστη σχέση με την αλήθεια, αν αυτή υπάρχει κι αν δεν είναι κι εκείνη απλώς μια μνήμη, όπως το ίδιο το έργο».


Την 1η Ιουλίου του 1980 η Εντουίνα Ντάκιν Ουίλιαμς πεθαίνει σε ηλικία 94 ετών. Μόλις τρία χρόνια αργότερα, στις 25 Φεβρουαρίου του 1983, ο Τενεσί Ουίλιαμς αφήνει την τελευταία του πνοή σε ένα δωμάτιο ξενοδοχείου στη Νέα Υόρκη, έχοντας κάνει υπερβολική χρήση βαρβιτουρικών σε ηλικία 72 ετών.


Στις 5 Σεπτεμβρίου του 1996 πεθαίνει η Ρόουζ Ουίλιαμς, σε ηλικία 86 ετών, από ανακοπή σε ένα νοσοκομείο της Terrytown στη Νέα Υόρκη, έχοντας περάσει τα τελευταία χρόνια της ζωής της απομονωμένη στον προσωπικό της γυάλινο κόσμο, μέσα σε ένα γηροκομείο.

 

Info

Γυάλινος Κόσμος, του Τενεσί Ουίλιαμς

Θέατρο Οδού Κεφαλληνίας (Κεφαλληνίας 18, Κυψέλη, 210 8838727)

2/11/2018 - 21/4/2019

Πεμ., Παρ., Σάβ. 21:00, Τετ., Κυρ. 20:00

 

Μετάφραση: Αντώνης Γαλέος

Σκηνοθεσία: Δημήτρης Καραντζάς

Σκηνικά: Ελένη Μανωλοπούλου

Κοστούμια: Ιωάννα Τσάμη

Μουσική: Κορνήλιος Σελαμσής

Φωτισμοί: Αλέκος Αναστασίου

Συνεργάτης στη δραματουργία: Θεοδώρα Καπράλου

Βοηθός Σκηνοθετη: Γκέλυ Καλαμπάκα

Παίζουν: Μπέτυ Αρβανίτη, Ελίνα Ρίζου, Χάρης Φραγκούλης, Έκτορας Λιάτσος