Tο 2016 έγινε viral το πρώτο επικίνδυνο challenge με την ονομασία «μπλε φάλαινα» (blue whale) που προέτρεπε τα παιδιά και τους εφήβους να προβούν σε μια σειρά επικίνδυνων πράξεων, ακόμα και σε online απόπειρα αυτοκτονίας. Το «παιχνίδι» σχεδιάστηκε από έναν Ρώσο που κατέληξε στη φυλακή και αποτελεί μέρος μιας σειράς κλιμακούμενων προκλήσεων που περιλάμβαναν αυτοτραυματισμό, απομόνωση και απόπειρα αυτοκτονίας. Η ονομασία «blue whale» προήλθε από ένα στάδιο του challenge, όπου οι συμμετέχοντες καλούνταν να χαράξουν με μαχαίρι το σχήμα του θαλάσσιου κήτους στο χέρι τους. Το challenge αυτό διαδόθηκε σε όλο τον κόσμο, ενώ για ένα διάστημα υπήρξε διαθέσιμο και σε online εφαρμογή (app). Το app έχει πλέον διαγραφεί από τις Διεθνείς Αρχές Ασφάλειας στο Διαδίκτυο, αλλά το επικίνδυνο challenge, που διαδόθηκε και με εναλλακτικά ονόματα, πρόλαβε να επηρεάσει χιλιάδες νέους.
Οι ειδικοί επισημαίνουν πως τα παιδιά δεν έχουν μέτρο, είναι περίεργα, εξερευνούν τον κόσμο, είναι παρορμητικά, ζουν μόνο το τώρα και γι’ αυτό δεν αντιλαμβάνονται τις συνέπειες των πράξεών τους και θέλουν να πειραματίζονται και να ρισκάρουν, αφού έτσι είναι η φύση τους. Έτσι λειτουργεί ο εγκέφαλος στην εφηβεία, που είναι μια περίοδος αναζήτησης, πειραματισμού, εξερεύνησης ορίων, στην οποία το παιδί αισθάνεται άτρωτο, αθάνατο. Ακριβώς επειδή τα παιδιά και οι έφηβοι προσπαθούν να ανακαλύψουν τον εαυτό τους, τα όριά τους και τον κόσμο, είναι εξαιρετικά ευάλωτα σε προκλήσεις (challenges) που τα ωθούν να φανούν θαρραλέα.
Τα social media αιχμαλωτίζoυν την προσοχή, γιατί με τη συνεχή παροχή ερεθισμάτων και τις συχνές εναλλαγές επιδρούν στο κέντρο ανταμοιβής του εγκεφάλου και προκαλούν την έκκριση ντοπαμίνης, η οποία δημιουργεί μια αίσθηση ευφορίας που ενθαρρύνει την επανάληψη της συμπεριφοράς, οδηγώντας τελικά στην εξάρτηση.
Ένα από τα πλέον πρόσφατα viral challenges που διαδίδεται σε ψηφιακές πλατφόρμες όπως το TikTok και το Instagram ονομάζεται «Πάρε το πιο ισχυρό φάρμακο που έχεις στο σπίτι». Η νέα αυτή viral, επικίνδυνη έως και δυνητικά θανατηφόρα μόδα προκάλεσε παγκόσμια ανησυχία όταν δημοσιοποιήθηκε η ιστορία μιας νεαρής κοπέλας από τη Βαλένθια της Ισπανίας, η οποία εισήχθη σε Μονάδα Εντατικής Θεραπείας του νοσοκομείου «Manises» μετά την κατανάλωση μεγάλης ποσότητας του φαρμάκου καρμπαμαζεπίνη (carbamazepine), που χορηγείται για την επιληψία.
Τα άτομα που συμμετέχουν στο συγκεκριμένο challenge προκαλούνται να καταναλώσουν τη μεγαλύτερη δυνατή ποσότητα του πιο ισχυρού φαρμάκου που υπάρχει στο σπίτι τους. Η έφηβη Ισπανίδα που έπεσε θύμα αυτού του απίστευτα επικίνδυνου challenge έφτασε στο νοσοκομείο σε κωματώδη κατάσταση και οι γιατροί έδωσαν μάχη για να σώσουν τη ζωή της. Προκειμένου να ευαισθητοποιήσει την κοινή γνώμη και τον ιατρικό κόσμο, η ομάδα των γιατρών που την περιέθαλψε παρουσίασε το περιστατικό στο 71ο Ετήσιο Συνέδριο της Ισπανικής Παιδιατρικής Εταιρείας, σε μια συνεδρία με τίτλο: «Η άλλη πλευρά των social media: viral προκλήσεις, μοιραίες συνέπειες».
Μια άλλη επικίνδυνη «μόδα» αφορά το challenge της παρακεταμόλης (paracetamol challenge), το οποίο ωθεί τους εφήβους να καταναλώσουν τη μεγαλύτερη δυνατή ποσότητα παρακεταμόλης με στόχο να δουν ποιος «αντέχει» περισσότερο ή ποιος θα χρειαστεί να παραμείνει στο νοσοκομείο περισσότερο. Η συγκεκριμένη online πρόκληση ξεκίνησε από τις ΗΠΑ και προκάλεσε τον θάνατο ενός 11χρονου παιδιού, ενώ τέτοια περιστατικά κατανάλωσης παρακεταμόλης έχουν αναφερθεί στη Μ. Βρετανία, στη Γαλλία, στο Βέλγιο, στην Ελβετία και στην Ισπανία, σύμφωνα με τις κατά τόπους υγειονομικές αρχές.
Ο γαλλικός ΕΟΦ εξέδωσε οδηγία για υγειονομικούς και γονείς, επισημαίνοντας πως η υπερβολική κατανάλωση παρακεταμόλης μπορεί να οδηγήσει σε ηπατική ανεπάρκεια και να χρειαστεί μεταμόσχευση ήπατος για να σωθεί ο ασθενής. Στη Γαλλία, μάλιστα, η δηλητηρίαση από παρακεταμόλη αποτελεί την πιο συνηθισμένη φαρμακευτική αιτία για μεταμόσχευση ήπατος, ενώ σοβαρές βλάβες μπορεί να προκληθούν στα νεφρά και στο πάγκρεας.
Μια άλλη εξαιρετικά επικίνδυνη πρακτική για τη δημόσια υγεία είναι η μαγειρική με φάρμακα, δηλαδή η προσθήκη φαρμακευτικών ουσιών στο προετοιμαζόμενο γεύμα. Έτσι προέκυψε η συνταγή του «κοιμισμένου κοτόπουλου» (sleepy chicken, γνωστού επίσης με την ονομασία NyQuil chicken) που αποτελεί ένα ακόμα online challenge. Το νέο αυτό challenge καλεί τους συμμετέχοντες να μαγειρέψουν φιλέτα στήθους κοτόπουλου σε σκεύος στο οποίο έχουν προσθέσει ένα πολύ γνωστό φάρμακο για το κρυολόγημα και τον βήχα, το σιρόπι NyQuil, το οποίο κυκλοφορεί ευρέως στο εξωτερικό. Το αντιβηχικό σιρόπι περιέχει ακεταμινοφαίνη (acetaminophen, ένα αναλγητικό), δεξτρομεθορφάνη (dextromethorphan, ένα κατασταλτικό του βήχα) και δοξιλαμίνη (doxylamine, ένα αντιισταμικό). Σε κάποια από τα βίντεο του TikTok μάλιστα οι συμμετέχοντες τρώνε το μαγειρεμένο κοτόπουλο, αν και ο βασικός στόχος είναι η εισπνοή του ατμού που εκλύεται από την κατσαρόλα στην οποία μαγειρεύεται το κοτόπουλο με το αντιβηχικό σιρόπι, προκειμένου να προκληθεί υπνηλία. Ο Αμερικανικός Οργανισμός Φαρμάκων (FDA) εξέδωσε προειδοποίηση, επισημαίνοντας ότι το βράσιμο φαρμακευτικών προϊόντων οδηγεί σε συμπύκνωση των δραστικών τους συστατικών και απελευθερώνει εξαιρετικά τοξικούς ατμούς.
Ένα άλλο εξαιρετικά επικίνδυνο challenge στο TikTok με τίτλο «Ο τελευταίος που θα κοιμηθεί κερδίζει» προκαλεί τους συμμετέχοντες να καταναλώσουν φάρμακα όπως η κλοναζεπάμη (clonazepam, ηρεμιστικό της κλάσης των βενζοδιαζεπινών) και να διαγωνιστούν στη συνέχεια ποιος θα μείνει περισσότερη ώρα ξύπνιος. Το «παιχνίδι», που είναι επίσης γνωστό ως «το challenge της κλοναζεπάμης», εξαπλώθηκε στις χώρες της Λατινικής Αμερικής προκαλώντας πολλές νοσηλείες εφήβων με υπερβολική υπνηλία, ναυτία και αναπνευστικά προβλήματα. Το 2023, 15 παιδιά ηλικίας 10-11 χρονών χρειάστηκε να νοσηλευτούν στην πόλη Guanajuato του Μεξικού, ενώ 4 παιδιά παρέμειναν για μεγάλο διάστημα στο νοσοκομείο και χρειάστηκε να λάβουν ισχυρή αγωγή. Το πιο παράδοξο στην όλη ιστορία είναι ότι το challenge εξελίχθηκε μέσα σε τάξη του Δημοτικού, κατά τη διάρκεια του σχολικού ωραρίου, με τους μαθητές να μη βρίσκονται υπό την επίβλεψη καθηγητών.
Μια από τις πιο απερίσκεπτες προκλήσεις αποτελεί και το challenge με βεναδρύλη (benadryl, ένα μη συνταγογραφούμενο αντιισταμινικό με αντιχολινεργική δράση), που δημιουργεί παραισθήσεις. Από το 2021 και μετά η συμμετοχή σε αυτή την επικίνδυνη πρόκληση έχει οδηγήσει σε πολλές νοσηλείες και πολλούς θανάτους. Ένα από τα πιο τραγικά περιστατικά αφορά τον θάνατο ενός 13χρονου αγοριού στο Οχάιο των ΗΠΑ το 2023, που κατανάλωσε 14 χάπια (δηλαδή 6 φορές τη συνιστώμενη δόση) και έπεσε σε κώμα, από το οποίο δεν συνήλθε ποτέ.
Από την εγχώρια επιστημονική κοινότητα, ο Αντώνης Ντακανάλης, καθηγητής Ψυχιατρικής και επικεφαλής ερευνητής Ψυχιατρικής και Ψυχοθεραπείας του Πανεπιστημίου Μπικόκα στο Μιλάνο της Ιταλίας, επισημαίνει πως οι οθόνες και τα social media αλλάζουν την καλωδίωση του παιδικού και εφηβικού εγκέφαλου, ο οποίος δεν έχει ακόμα ολοκληρώσει την ωρίμανση του. Στην Ελλάδα, 6 στους 10 είναι εθισμένοι στο διαδίκτυο και στα social media και 2 στους 10 απομονώνονται από την πραγματική ζωή, παραμελούν συστηματικά τις σχολικές τους υποχρεώσεις και άλλες δραστηριότητες, ενώ εμφανίζουν στερητικά συμπτώματα όταν δεν έχουν πρόσβαση στο διαδίκτυο.
Τα social media αιχμαλωτίζoυν την προσοχή, γιατί με τη συνεχή παροχή ερεθισμάτων και τις συχνές εναλλαγές επιδρούν στο κέντρο ανταμοιβής του εγκεφάλου και προκαλούν την έκκριση ντοπαμίνης, η οποία δημιουργεί μια αίσθηση ευφορίας που ενθαρρύνει την επανάληψη της συμπεριφοράς, οδηγώντας τελικά στην εξάρτηση. Η ωρίμανση του εγκεφάλου επιτυγχάνεται περίπου στην ηλικία των 25-26 ετών, επομένως οι ανήλικοι είναι πολύ περισσότερο ευάλωτοι σε τέτοιου είδους ερεθίσματα.
