ΕΝΑ ΔΕΛΤΙΟ ΕΙΔΗΣΕΩΝ αυτής της εβδομάδας: άκουγα και ήταν σαν να άνοιγαν οι πύλες της Κολάσεως. Έβλεπα και ένιωθα πως βρισκόμουν σε μια ταινία καταστροφής, σε σκηνές όπου το νερό, η φωτιά και ο θάνατος καταπίνουν τις ευάλωτες ζωές των ηρώων.
Ο θρήνος στο Μαρόκο του σεισμού με τους χιλιάδες νεκρούς, η ανείπωτη καταστροφή στη Λιβύη, η Θεσσαλία και τα νεκρά γουρούνια μιας φάρμας, οι μυρουδιές αποσύνθεσης εδώ κι εκεί. Στον Βορρά και στον Νότο της, στην ευρωπαϊκή και αφρικανική της ακτή, η Μεσόγειος έχει γίνει μια θάλασσα αρνητικότητας, μια ζώνη εναλλασσόμενων ή συγχρονισμένων κινδύνων.
Έχει μεγάλη σημασία αν όλο αυτό ανταποκρίνεται στα πραγματικά γεγονότα και στον ακριβή αριθμό δεινών που συμβαίνουν; Εδώ και χρόνια κάποιοι μελετητές επιμένουν πως ο κόσμος πάει καλύτερα από κάθε άλλη στιγμή στη παρελθόν του. Άνθρωποι σαν τον Steven Pinker και πολλοί άλλοι που αντιλαμβάνονται την καταστροφολογική αφήγηση περισσότερο ως ένα αποτέλεσμα των σύγχρονων μέσων επικοινωνίας ή μανιέρα κάποιων διανοουμένων παρά ως αξιόπιστη καταγραφή των δεδομένων.
Στον Βορρά και στον Νότο της, στην ευρωπαϊκή και αφρικανική της ακτή, η Μεσόγειος έχει γίνει μια θάλασσα αρνητικότητας, μια ζώνη εναλλασσόμενων ή συγχρονισμένων κινδύνων.
Σε ορισμένα έχουν δίκιο αυτοί οι αντιρρησίες του καταστροφισμού. Πολύ συχνά όμως ο λόγος τους χρησιμοποιείται από πολιτικούς και αρθρογράφους με ιδιοτελή σκοπό: τον εξωραϊσμό κάποιων καταστάσεων και την εμπέδωση μιας κουλτούρας χαμηλών προσδοκιών και ενσωματωμένης ηττοπάθειας στους πολίτες.
Στέκομαι ξανά στο δελτίο μαύρων συμβάντων και στον κατάλογο δεινών επειδή πιστεύω πως η αφήγηση ζοφερών καταστάσεων έχει κι άλλες, παράπλευρες συνέπειες. Σε καιρούς μεγάλων καταστροφών οι άνθρωποι είτε παραλύουν ψυχικά είτε σπεύδουν να αγοράσουν άμεσες και γρήγορες παρηγοριές. Πολιτικά, αυτό μπορεί να πάρει τη μορφή της αναζήτησης σωτήρων ή και της τάσης για μια χαμηλών στροφών αυτοσυντήρηση, την ανακούφιση δηλαδή πως «γλιτώσαμε το χειρότερο». Η ασφυκτική κυριαρχία αρνητικών γεγονότων σπρώχνει πολλούς να αποστρέφουν το βλέμμα από τα δεινά, προσπαθώντας να διαφυλάξουν μια δική τους, αρραγή κανονικότητα.
Αυτός ο κόσμος κάνει απλώς σαν να μην υπάρχουν τα δεινά ή «το κλείνει» (την τηλεόραση, τις ειδήσεις) και λέει πως ησυχάζει. Άλλοι ωστόσο φαίνεται να αρπάζονται από το αρνητικό και να το μετατρέπουν σε παθιασμένη προσωπική τους ενασχόληση: ό,τι δείχνει ή αποδεικνύει το γενικό ξεχαρβάλωμα του κόσμου μας, τον πόνο και τη δυστυχία, αυτό κάποιοι το αναμασούν και το κάνουν σημαία της δικής τους ύπαρξης.
Με αυτόν τον τρόπο, η κυριαρχία των καταστροφών ενισχύει δυο επιμέρους ανθρώπινα υποσύνολα: τους «δεν θέλω να γνωρίζω» και τους «θέλω να γνωρίζω τα πάντα». Οι πρώτοι αποσυνδέονται ή πασχίζουν να ξεκόψουν, ενώ οι δεύτεροι δεν μπορούν να ζήσουν δίχως συνεχή σύνδεση με τα καταστροφικά γεγονότα, τις αφηγήσεις, τα πλάνα. Οι πρώτοι βυθίζονται στο αμνιακό υγρό της άγνοιας, οι δεύτεροι καταπίνουν και τις πιο μικρές λεπτομέρειες και το ζουμ των καταστροφών.
Υπάρχει έξοδος από αυτόν τον φαύλο κύκλο αυτοτύφλωσης και νοσηρού ενδιαφέροντος; Βλέπει και διαισθάνεται κανείς πως κυκλοφορούν ορισμένα υποθετικά αντίδοτα: λ.χ. η αναζήτηση σωτήρων και εύκολης πολιτικής παραμυθίας (το βλέπουμε τώρα και στο κόμμα της αξιωματικής αντιπολίτευσης) ή οι γνωστές τάσεις για θετική σκέψη όπου διαφημίζονται τρόποι να διώχνει κανείς μακριά την «αρνητική ενέργεια». Πολλοί αναθέτουν σε ένα πρόσωπο ή σε μια μέθοδο (γυμναστικής, ευεξίας, διατροφής κ.λπ.) την ανακούφιση από την καταθλιπτική πίεση φυσικών και κοινωνικών δεινών.
Πολύ πιο στέρεη όμως και έντιμη μου φαίνεται μια άλλη απάντηση στα αρνητικά και συνθλιπτικά γεγονότα: ούτε ηθελημένη αγνόηση ούτε ένας λάιτ μεσσιανισμός. Έναν ωραίο δρόμο μάς δείχνουν άτομα και ομάδες που στέκονται μέσα στις συμφορές, σώζοντας ανθρώπους και ζώα και δείχνουν τι σημαίνει μια ηθική της αλληλεγγύης. Είναι οι άνθρωποι της συγκεκριμένης χειρονομίας που αν και έχουν επίγνωση της βαρύτητας των καταστροφών μπορούν και διατηρούν τις απαιτήσεις τους από την πολιτεία και τους θεσμούς, δίχως να αναθέτουν αλλού τη σωτηρία τους.
Η αρνητικότητα δεν αντικρούεται από όσους κάνουν πως δεν συμβαίνει κάτι ιδιαίτερο ούτε από όσους καταλήγουν να απολαμβάνουν την ίδια τους την αδυναμία. Τα δεινά δείχνουν να μετριάζονται πραγματικά εκεί που ξαναγινόμαστε πολίτες και υπεύθυνα υποκείμενα. Όταν δηλαδή δεν αλλάζουμε θέμα συζήτησης για να ελαφρύνουμε τάχα την ατμόσφαιρα ούτε αρκούμαστε να καταναλώνουμε ποσότητες δυστυχίας σαν τοξικομανείς της καταστροφής.
Είναι προφανώς ο δυσκολότερος δρόμος και ούτε έχει πάντα εγγυήσεις αποτελεσματικότητας. Τα πολιτικά μαντζούνια, ο δακρύβρεχτος καταναλωτισμός της καταστροφής ή οι θετικές ψυχολογίες της αποχής και της φυγής είναι αναμφίβολα πιο εύκολες συνταγές. Ας συμφωνήσουμε όμως πως εδώ που έχουμε φτάσει η απάντηση δεν βρίσκεται στις ευκολίες μας. Μάλλον στο αντίθετο.
