Ο άνθρωπος που έδωσε όνομα στην Οδό Πιττάκη

Οδός Πιττάκη Facebook Twitter
Στόχος του Πιττάκη από νεαρή ηλικία έγινε η δόξα της Ελλάδας. Εργαλείο του ήταν οι αρχαίες επιγραφές.
0

ΣΕ ΠΟΛΛΟΥΣ ΑΘΗΝΑΙΟΥΣ είναι γνωστή η οδός Πιττάκη στου Ψυρρή, πάροδος της Ερμού, γιατί το 2012, χάρη στις πρωτοβουλίες διαφόρων φορέων, μετατράπηκε από κακοφωτισμένο και ρυπαρό σοκάκι σε σκηνικό ευφάνταστων διακοσμήσεων και χώρο πολιτιστικών δρώμενων.

Ενώ είναι ένας από τους πιο πολυφωτογραφημένους δρόμους της Αθήνας και φιγουράρει σε τουριστικούς οδηγούς στο διαδίκτυο, ο άνθρωπος που του έδωσε το όνομα είναι γνωστός μόνο σε λίγους μυημένους στην ιστορία της αρχαιολογίας και της επιγραφικής στη σύγχρονη Ελλάδα και μόνο μια φωτογραφία του σώζεται. Το επετειακό έτος που οδεύει προς το τέλος του είναι ευκαιρία να τον θυμηθούμε.

Ο Κυριακός Πιττάκης γεννήθηκε στου Ψυρρή το 1798. Ανδρώθηκε σε μια εποχή που ο ρόλος της ελληνικής αρχαιότητας ήταν κρίσιμος για την αφύπνιση μιας εθνικής συνείδησης, για την προετοιμασία της Επανάστασης και για το φιλελληνικό κίνημα. Ο Ρήγας κοσμούσε τη Μεγάλη Χάρτα του με σχέδια αρχαίων νομισμάτων, ταύτιζε σύγχρονα τοπωνύμια με αρχαίες πόλεις και άλλαζε το όνομά του από Βελεστινλής σε Φεραίος. Ο Αδαμάντιος Κοραής, βασικός εκπρόσωπος του διαφωτισμού, ήταν εκδότης αρχαίων συγγραφέων, όπως του Ιπποκράτη και του Θεόφραστου.

Στόχος του Πιττάκη από νεαρή ηλικία έγινε η δόξα της Ελλάδας. Εργαλείο του ήταν οι αρχαίες επιγραφές. Σε ένα κείμενό του γράφει ότι όταν ήταν 16 χρονών θεωρούσε ιερό οτιδήποτε αρχαίο, ακόμα κι αν ήταν ένα μονάχα γράμμα επιγραφής, και το αντέγραφε σε όποιο χαρτάκι ήταν στα χέρια του, κρυφά από τους Τούρκους.

Πόθος και έρωτας καθοδηγούσαν τον Πιττάκη. Ο έρωτας μερικές φορές είναι βασανιστικός και καταπιεστικός. Και ο έρωτας προς την αρχαιότητα ήταν στα 200 χρόνια του ελληνικού κράτους για άλλους κίνητρο, για άλλους καταπίεση.

Μυημένος στη Φιλική Εταιρεία, πολέμησε στην Επανάσταση. Όταν το 1822 οι επαναστάτες αναζητούσαν τρόπους να ενισχύσουν τα αποθέματα του φρουρίου της Ακρόπολης σε νερό για να αντέξουν σε πολιορκίες, ο Πιττάκης ανακάλυψε στη βόρεια πλαγιά της Ακρόπολης την αρχαία της πηγή, την Κλεψύδρα, χάρη στη γνώση των αρχαίων συγγραφέων.

Μετά την απελευθέρωση έκανε ανασκαφές στην Ακρόπολη. Το 1837 συμμετείχε στην ίδρυση της εν Αθήναις Αρχαιολογικής Εταιρείας, του αρχαιότερου επιστημονικού οργανισμού της Ελλάδας, κατανοώντας τη σημασία της αρχαιολογικής έρευνας και της προστασίας των μνημείων για το νεοϊδρυμένο κράτος. Λίγο νωρίτερα είχε διαδεχθεί τον Βαυαρό Λουδοβίκο Ρος ως ο πρώτος Έλληνας Γενικός Έφορος Αρχαιοτήτων. Κι αυτό χωρίς να έχει σπουδάσει ποτέ αρχαιολογία – ιατρική σπούδασε, στην Κέρκυρα.

αρχαιολογικη εφημερις Facebook Twitter
Από το 1837 ως το 1860 ήταν σχεδόν μόνος υπεύθυνος για το περιεχόμενο της «Αρχαιολογικής Εφημερίδας», του μόνου ελληνικού περιοδικού του 19ου αιώνα που συνεχίζει μέχρι σήμερα την έκδοσή του.

Από το 1837 ως το 1860 ήταν σχεδόν μόνος υπεύθυνος για το περιεχόμενο της «Αρχαιολογικής Εφημερίδας», του μόνου ελληνικού περιοδικού του 19ου αιώνα που συνεχίζει μέχρι σήμερα την έκδοσή του. Η αρχαιολογική και επιγραφική του έρευνα ήταν στοχευμένη.

Σειρά άρθρων που δημοσίευσε στην «Αρχαιολογική Εφημερίδα» από το 1852 έως το 1858 έχουν τον προγραμματικό τίτλο «Ὕλη ἵνα χρησιμεύσῃ πρὸς ἀπόδειξιν ὅτι οἱ νῦν κατοικοῦντες τὴν Ἑλλάδα εἰσὶν ἀπόγονοι τῶν ἀρχαίων Ἑλλήνων». Στο τεύχος του 1860, τρία χρόνια πριν από τον θάνατό του, δίνει έναν απολογισμό του έργου του: «Μέχρι τοῦδε ἐδημοσίευσα οἰκείᾳ βουλῇ, προῖκα καὶ ἀμισθεί, τέσσαρας χιλιάδας ἑκατὸν πεντήκοντα ὀκτὼ ἐπιγραφάς, ἀριθ. 4158. [...] Ὁ σκοπός μου ἦν τὸ κοινὸν καλὸν καὶ ἡ εἰς τὰ πέρατα τῆς οἰκουμένης διάδοσις παντὸς Ἑλληνικοῦ γράμματος, χάριν τῆς Ἑλληνικῆς εὐκλείας». 

Συμπτωματικά, η πρώτη επιγραφή που δημοσιεύει στο πρώτο τεύχος της «Αρχαιολογικής Εφημερίδας» τον Οκτώβριο του 1837, με τον τίτλο «Παρατηρήσεις ἐπὶ τῶν Λιθογραφημάτων», είναι το ψήφισμα του Χρεμωνίδη (του 267 π.Χ.).

Με το κείμενο αυτό, ο Αθηναίος πολιτικός καλούσε τους Αθηναίους να συμμαχήσουν με τους προαιώνιους αντιπάλους τους, τους Σπαρτιάτες, για την ελευθερία των Ελλήνων, θυμίζοντας ότι και παλιότερα διεξήγαγαν ως σύμμαχοι από κοινού πολλούς και δίκαιους αγώνες εναντίον όσων επιχειρούσαν να υποδηλώσουν τις πόλεις. Αναρωτιέμαι αν δημοσιεύοντας αυτή την επιγραφή είχε στο νου του τη διχόνοια που λίγα χρόνια νωρίτερα παραλίγο να καταδικάσει την Επανάσταση σε αποτυχία.

Ο Πιττάκης ανοίγει την καρδιά του για το πάθος που είχε προς την αρχαιότητα: «Ἔπραξα τοῦτο κινούμενος μόνον ὑπὸ τοῦ πρὸς τὸν ἔρωτα τῶν προγονικῶν μου λειψάνων πόθου, ὃς καὶ ἐν καιρῷ πολέμου μοὶ ἦν ἀδιάσπαστος σύντροφος». Πόθος και έρωτας τον καθοδηγούσαν. Ο έρωτας μερικές φορές είναι βασανιστικός και καταπιεστικός. Και ο έρωτας προς την αρχαιότητα ήταν στα 200 χρόνια του ελληνικού κράτους για άλλους κίνητρο, για άλλους καταπίεση.

Το 1904, στο μυθιστόρημά του «Ο αρχαιολόγος» ο Αντρέας Καρκαβίτσας παρουσιάζει έναν αρχαιόπληκτο που, επηρεασμένος από τον θαυμασμό των ξένων για τα επιτεύγματα των προγόνων του, αφήνει τη γη του ανεκμετάλλευτη, αναζητώντας με ανασκαφές αρχαία καλλιτεχνήματα. Πεθαίνει όταν τον πλακώνει ένα άγαλμα που είχε βρει. Τριάντα χρόνια αργότερα, το 1935, ο Σεφέρης, στο τρίτο ποίημα της συλλογής του «Μυθιστόρημα», εκφράζει με μια μεταφορά το ασήκωτο βάρος αυτής της προγονικής κληρονομιάς:

Ξύπνησα με το μαρμάρινο τούτο κεφάλι στα χέρια
που μου εξαντλεί τους αγκώνες και δεν ξέρω πού να τ’ ακουμπήσω.

Όμως ο Σεφέρης βλέπει μια σύνθεση εκεί που ο Καρκαβίτσας έβλεπε μια σύγκρουση. Συνεχίζει: «Έτσι ενώθηκε η ζωή μας και θα είναι πολύ δύσκολο να ξαναχωρίσει». 

Αν δεν θυμόμαστε τον Πιττάκη για τις επιγραφικές του έρευνες, αξίζει να το θυμόμαστε ως πρωταγωνιστή ενός πασίγνωστου επεισοδίου. Όταν το 1822 οι Έλληνες επαναστάτες πολιορκούσαν την Ακρόπολη, οι πολιορκημένοι Τούρκοι άρχισαν να αφαιρούν από τις αρχαίες κολόνες το μολύβι που περιείχαν ως συνδετικό υλικό, για να κατασκευάσουν βόλια. Για να σταματήσουν την καταστροφή, οι πολιορκητές τους πρόσφεραν μολύβι. Ο εικοσάχρονος Πιττάκης ήταν αυτός που έπεισε τους συμπολεμιστές του να θέσουν την προστασία των αρχαιοτήτων πάνω από τον κίνδυνο για τη ζωή τους.

Στον επικήδειο του Πιττάκη ο Αλέξανδρος Ραγκαβής αξιολογεί την πράξη του με αυτά τα λόγια: «Οὐδεὶς ὅμως, δυνάμεθα νὰ διϊσχυρισθῶμεν, [ἔπραξεν] ἔργον εὐγενέστερον ἐν τοῖς χρονικοῖς τῶν πολέμων, καὶ ἀξιώτερον του ὑψηλότερου πολιτισμού». Όντως δεν είναι εύκολο να βρει κανείς ανάλογες πράξεις αυτοθυσίας για την προστασία αρχαίων μνημείων. Ας μην το ξεχνάμε όταν σήμερα βάζουμε στο ζύγι μνημεία της πολιτιστικής κληρονομιάς και κατασκευαστικά έργα.

Σημείωση: Βιογραφικά στοιχεία για τον Πιττάκη υπάρχουν στο ηλεκτρονικό περιοδικό της Ελληνικής Επιγραφικής Εταιρείας «Γραμματείον» και στην ιστοσελίδα της Αρχαιολογικής Εταιρείας

Οπτική Γωνία
0

ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Ιστορίες Απόκρυψης: Τρεις περιπτώσεις αποκάλυψης θαμμένων αθηναϊκών θησαυρών

Αρχαιολογία & Ιστορία / Ιστορίες Απόκρυψης: Τρεις περιπτώσεις αποκάλυψης θαμμένων αθηναϊκών θησαυρών

Σε περιόδους κρίσης και όταν οι Αθηναίοι έπρεπε να εγκαταλείψουν την πόλη, έθαβαν τα πολύτιμα αντικείμενά τους με την ελπίδα να τα ξαναβρούν όταν επιστρέψουν. Ακόμα και στις περιπτώσεις που δεν επέστρεψαν ποτέ, η αρχαιολογική έρευνα έφερε στο φως τους «θαμμένους θησαυρούς» τους και κατόρθωσε να αφηγηθεί την ιστορία τους.
ΚΩΣΤΑΣ ΠΑΣΧΑΛΙΔΗΣ
Βίκτωρ Σαρηγιαννίδης: Η ζωή και το έργο ενός θρύλου της αρχαιολογίας

Mεγάλα αναγνώσματα / Βίκτωρ Σαρηγιαννίδης: Η ζωή και το έργο ενός θρύλου της αρχαιολογίας

Ο άνθρωπος που έφερε στο φως τους αμύθητους θησαυρούς της Βακτριανής στο Αφγανιστάν και ανέσυρε από τη λήθη το αρχαίο βασίλειο της Μαργιανής στο Τουρκμενιστάν.
ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΑΝΤΑΖΟΠΟΥΛΟΣ

ΔΕΙΤΕ ΑΚΟΜΑ

Οι διακοπές που δεν κάναμε φέτος

Ρεπορτάζ / Οι διακοπές που δεν κάναμε φέτος

Με τους μισθούς καθηλωμένους και τα κόστη των διακοπών να έχουν ξεφύγει, οι μεγάλες καλοκαιρινές εξορμήσεις που συνηθίζαμε μέχρι πρόσφατα, κατέληξαν σε «long weekends» για πολλούς, ενώ για άλλους ούτε καν αυτό δεν είναι πια επιλογή.
ΝΤΙΝΑ ΚΑΡΑΤΖΙΟΥ
Βέτο τριών υπουργείων για τη Βασιλίσσης Όλγας – Αμετακίνητος ο Χάρης Δούκας

Αθήνα / Βέτο τριών υπουργείων για τη Βασιλίσσης Όλγας – Αμετακίνητος ο Χάρης Δούκας

Σε τροχιά μετωπικής σύγκρουσης μεταξύ κεντρικής διοίκησης και Δήμου Αθηναίων βρίσκεται πλέον το θέμα της λεωφόρου Βασιλίσσης Όλγας, μετά την απόφαση του δημοτικού συμβουλίου να προχωρήσει, κατά πλειοψηφία, στην επαναφορά της κυκλοφορίας οχημάτων και στη μετατροπή της σε δρόμο ήπιας κυκλοφορίας.
ΝΤΙΝΑ ΚΑΡΑΤΖΙΟΥ
Η Νέα Δημοκρατία και οι δύο επιστροφές που θέλει

Ρεπορτάζ / Η Νέα Δημοκρατία και οι δύο επιστροφές που θέλει

Κάποιοι ελπίζουν στην επιστροφή του Αλέξη Τσίπρα και άλλοι ζητάνε την επιστροφή του Γρηγόρη Δημητριάδη. Οι πληροφορίες της LiFO επιβεβαιώνουν τις συζητήσεις για την επιστροφή του Δημητριάδη, αλλά στο κόμμα και όχι στο Μαξίμου.
ΒΑΣΙΛΙΚΗ ΣΙΟΥΤΗ
Μετανάστες, ΜΚΟ και δικαιώματα στο στόχαστρο – η κυβέρνηση νομοθετεί τον αποκλεισμό

Οπτική Γωνία / Μετανάστες, ΜΚΟ και δικαιώματα στο στόχαστρο – η κυβέρνηση νομοθετεί τον αποκλεισμό

Η κυβέρνηση σκληραίνει ακόμα περισσότερο την αντιμεταναστευτική της πολιτική, στοχοποιώντας επιπλέον ξανά τις ΜΚΟ, ευτυχώς όμως όχι χωρίς «αντίλογο», παρά την απουσία ικανής αντιπολίτευσης και σε αυτό το πεδίο. 
ΘΟΔΩΡΗΣ ΑΝΤΩΝΟΠΟΥΛΟΣ
«Με απειλούν από τις ΗΠΑ επειδή λέω “Free Palestine”»

Οπτική Γωνία / «Δέχομαι απειλές από τις ΗΠΑ επειδή λέω “Free Palestine”»

Η Ιωάννα Αλυγιζάκη μιλά για το γράμμα που έλαβε στο μαγαζί της στα Χανιά ενώ ο πρώην πρόεδρος της Ισραηλιτικής Κοινότητας Αθηνών Μίνος Μωυσής σχολιάζει τις συνέπειες του περιστατικού και περιγράφει την ανησυχία του για τη μισαλλοδοξία στην Ελλάδα. 
ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΑΝΤΑΖΟΠΟΥΛΟΣ
Δυο καράβια των παιδικών χρόνων

Οπτική Γωνία / Η αριστοκρατική Μαριλένα και η τραχιά Μυρτιδιώτισσα όργωσαν τις ελληνικές θάλασσες, αφήνοντας το στίγμα τους

Βίος και πολιτεία δυο καραβιών που έγραψαν τη δική τους ξεχωριστή ιστορία στα όχι άγνωστα αλλά και όχι πάντοτε ήρεμα νερά της Ελλάδας.
ΝΙΚΟΛΑΣ ΣΕΒΑΣΤΑΚΗΣ
«Η μόνη καλλιέργεια που σώθηκε είναι της καταναλωτικής πλάνης»

Ρεπορτάζ / «Η μόνη καλλιέργεια που σώθηκε είναι της καταναλωτικής πλάνης»

Ο συγγραφέας Γιάννης Μακριδάκης, που ζει στη Χίο και καλλιεργεί εκεί ο ίδιος τη δική του γη, περιγράφει στη LiFo την καθημερινότητα, που έχει αλλάξει ριζικά μετά τις φωτιές, και την προσπάθεια των κατοίκων να σταθούν ξανά στα πόδια τους.
ΝΤΙΝΑ ΚΑΡΑΤΖΙΟΥ
Θα λήξει τον πόλεμο στην Ουκρανία ο Τραμπ και με ποιους όρους;

Βασιλική Σιούτη / Θα λήξει τον πόλεμο στην Ουκρανία ο Τραμπ και με ποιους όρους;

Πώς θα τελειώσει ο πόλεμος στην Ουκρανία και πόσο κοντά βρισκόμαστε σε αυτό το τέλος; Τραμπ και Πούτιν μοιάζουν αποφασισμένοι, αλλά ο Ζελένσκι και οι Ευρωπαίοι ηγέτες δεν βιάζονται.
ΒΑΣΙΛΙΚΗ ΣΙΟΥΤΗ
Μαζωνάκης: Το χρονικό μιας (ακόμα) διαπόμπευσης

Οπτική Γωνία / Μαζωνάκης: Το χρονικό μιας (ακόμα) διαπόμπευσης

Αν έβγαζε κάποιος ένα συμπέρασμα από τον χειρισμό της υπόθεσης αυτής, θα έλεγε πως «όλα ήταν ένα λάθος». Ένα λάθος το οποίο πολλοί δεν το βλέπουν ως τέτοιο, καθώς θεωρούν αυτονόητο να μαθαίνουν πληροφορίες για τις ζωές των άλλων, ακόμα και αν αυτές έχουν δυσκολίες και απαιτούν σεβασμό.
ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΑΝΤΕΛΑΚΗΣ
Για τους «εμπρηστές της Πάτρας»: Ιδεολογικές καταχρήσεις μιας φωτογραφίας

Οπτική Γωνία / Για τους «εμπρηστές της Πάτρας»: Ιδεολογικές καταχρήσεις μιας φωτογραφίας

Από που προκύπτει το αναρχικό, πόσο μάλλον κάποιο «κομμουνιστικό» προφίλ των «εμπρηστών»; Από ένα σκουλαρίκι, την είδηση για το χασίς και τα τσίπουρα, τα ρούχα που είναι αυτά που συναντάς σε πλήθος εικοσάρηδων σε πλατείες και δρόμους της χώρας;
ΝΙΚΟΛΑΣ ΣΕΒΑΣΤΑΚΗΣ
Υπάρχει όντως λόγος να επιστρέψει ο Τσίπρας;

Οπτική Γωνία / Υπάρχει όντως λόγος να επιστρέψει ο Τσίπρας;

Υπάρχει ανάγκη στην πολιτική ζωή για ένα νέο κόμμα; Υπάρχει κρίσιμος ζωτικός χώρος που δεν έχει εκπροσώπηση; Μπορεί να ξεπεραστούν ή, έστω, να αμβλυνθούν οι έντονα αρνητικές μνήμες από τη διακυβέρνηση του ΣΥΡΙΖΑ; Είναι ο Αλέξης Τσίπρας το ιδανικό πρόσωπο;
ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΑΝΤΕΛΑΚΗΣ