— Τι φέρνει για τον κόσμο η νέα εποχή Τραμπ; Σοκ και δέος;
Μπορούμε να πούμε πως κατά κάποιον τρόπο θα φέρει αυτό που όλοι περιμέναμε, ελπίζοντας να λειτουργήσουν κάποια θεσμικά αντίβαρα και εγγυήσεις. Ένα παγκόσμιο σύστημα ασφάλειας ισχυρά κλονισμένο από τους πολέμους της τελευταίας περιόδου θα αντιμετωπίσει ακόμα μεγαλύτερη κρίση και αμφισβήτηση. Σε έναν βαθμό ο Πρόεδρος Τραμπ θα προσπαθήσει να δημιουργήσει έναν νέο κόσμο. Η εξωθεσμική προσέγγιση με έμφαση στην προσωπικότητα και στους ατομικούς χειρισμούς θα ενισχυθεί από τη μεγαλύτερη παρουσία του «εξωπολιτικού» παράγοντα στη νέα κυβέρνηση.
Χαρακτηριστικότερη περίπτωση ο τρόπος με τον οποίο λειτουργεί ο Ίλον Μάσκ. Σε μια μεταπολιτική δυστοπία οι επιχειρηματίες και οι δισεκατομμυριούχοι μπορούν να διαρρήξουν την παραδοσιακή πολιτική, ακόμα και τη διεθνή οργάνωση. Θα διαμορφωθεί ένας κόσμος που θα μοιάζει περισσότερο με τις περιγραφές του Τόμας Χομπς. Ο Πρόεδρος Τραμπ, άλλωστε, δεν έχει κρύψει πως από τους θεσμούς και το διεθνές δίκαιο προτιμά την ισχύ και την επιβολή των θέσεών του. Αυτός είναι και ο λόγος που δίνει μεγαλύτερη βαρύτητα στην προσωπική διπλωματία και όχι στη θεσμική γραφειοκρατία.
«Σε έναν βαθμό ο Πρόεδρος Τραμπ θα προσπαθήσει να δημιουργήσει έναν νέο κόσμο. Η εξωθεσμική προσέγγιση με έμφαση στην προσωπικότητα και στους ατομικούς χειρισμούς θα ενισχυθεί από τη μεγαλύτερη παρουσία του "εξωπολιτικού" παράγοντα στη νέα κυβέρνηση».
— Πώς αξιολογείτε αυτόν τον νέο τύπου ιμπεριαλισμό του Αμερικανού Προέδρου;
Το μεγαλύτερο πρόβλημα βρίσκεται σε αυτήν ακριβώς τη φράση. Τα τελευταία χρόνια ο κόσμος μας είναι αντιμέτωπος με τον ιμπεριαλισμό αυταρχικών και αντιδημοκρατικών καθεστώτων, με χαρακτηριστικότερη περίπτωση την εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία. Το διεθνές σύστημα και η Δύση προσπαθούν να διατηρήσουν το φιλελεύθερο υπόδειγμα οργάνωσης που βασίζεται σε κανόνες και νόρμες. Η αλλαγή στη στάση των ΗΠΑ, ως αποτέλεσμα της διαφορετικής αντίληψης του Προέδρου Τραμπ, μπορεί να κλονίσει συθέμελα το όλο σύστημα οργάνωσης και τον μεταπολεμικό κόσμο. Αν η σημαντικότερη χώρα της Δύσης προχωρήσει σε επίδειξη σκληρής ισχύος, ο κόσμος θα κινδυνέψει να γίνει ζούγκλα.
δρ. Ευρωπαϊκής Ασφάλειας και Νέων Απειλών και κύριος ερευνητής του ΕΛΙΑΜΕΠ
— Πόσο θα επηρεαστεί η Ελλάδα από τις απρόσμενες εξελίξεις;
Η Ελλάδα είναι εδώ και χρόνια μια κομβική στρατηγική σύμμαχος για τις ΗΠΑ. Άλλωστε, δεν πρέπει να ξεχνάμε πως οι σχέσεις είχαν αρχίσει να ενισχύονται από την εποχή της πρώτης προεδρίας του Ντόναλντ Τραμπ. Επίσης, δεν πρέπει να περιμένουμε πως θα επηρεαστούν αρνητικά οι σχέσεις Ελλάδας και Τουρκίας από τη νέα κατάσταση στις ΗΠΑ, καθώς όλες οι κυβερνήσεις, δημοκρατικών και ρεπουμπλικάνων, επιδιώκουν τη σταθερότητα στην περιοχή.
Αυτό όμως που σίγουρα θα επηρεάσει και την Ελλάδα είναι η ιδιαιτέρως πιθανή ενίσχυση του ρόλου της Τουρκίας στην περιοχή της Μέσης Ανατολής και της Βόρειας Αφρικής. Πέραν του γεγονότος της κοινής αντίληψης περί ηγεσίας και ισχύος μεταξύ των Προέδρων Τραμπ και Ερντογάν, υπάρχει και η εκπεφρασμένη επιθυμία για εκ νέου μετατόπιση του στρατηγικού ενδιαφέροντος στην Ασία, κάτι που θα δώσει μεγαλύτερο ρόλο στην Τουρκία ή και άλλες χώρες που θέλουν να έχουν αντίστοιχη παρέμβαση. Τέλος, είναι πιθανό η διακυβέρνηση Τραμπ να επιδιώξει την εξομάλυνση των σχέσεων Ισραήλ- Τουρκίας.
— Τι σηματοδοτεί η ενίσχυση των ακροδεξιών πολιτικών σχηματισμών;
Οι δυτικές κοινωνίες τα τελευταία χρόνια είναι αντιμέτωπες με μια παρατεταμένη κατάσταση πολλαπλών κρίσεων, αυτό που ονομάζουμε permacrisis και polycrisis. Σε αυτό το πλαίσιο έχει δημιουργηθεί ένα κοινωνικό υπόβαθρο φόβου και ανασφάλειας, σε συνδυασμό με μια έντονη κρίσης αμφισβήτησης των θεσμών και της πολιτικής συνολικά. Οι πολίτες θεωρούν πως δεν μπορούν να βρουν λύσεις και προστασία σε υπερεθνικό επίπεδο, με αποτέλεσμα την όξυνση των εθνικιστικών αντανακλαστικών.
Επίσης, σημαντικό ρόλο διαδραματίζουν τα υπαρκτά και σε αρκετές περιπτώσεις σημαντικά προβλήματα στους τομείς της οικονομίας και της ασφάλειας, τα οποία, όταν συνδυάζονται με τις λεγόμενες πολιτικές ταυτότητας (identity politics), δημιουργούν την τέλεια συνθήκη εργαλειοποίησης από ακροδεξιούς λαϊκιστικούς σχηματισμούς. Σε αρκετές ευρωπαϊκές χώρες αυτοί οι σχηματισμοί κερδίζουν συνεχώς έδαφος. Πολλοί εκ των ηγετών τους έχουν ως πρότυπο τον ίδιο τον Πρόεδρο Τραμπ και στηρίζουν την ατζέντα του, κυρίως σε τομείς όπως η μετανάστευση, η κλιματική κρίση, η ασφάλεια και ο εθνικισμός στην οικονομία. Θα προσπαθήσουν, λοιπόν, να κερδίσουν από το timing της νέας διακυβέρνησης και με την αξιοποίηση και του Ίλον Μασκ ίσως δούμε ένα δίκτυο συνεργαζόμενων πολιτικών σχηματισμών.
— Ποιες πιστεύετε ότι μπορεί να είναι οι επιπτώσεις για το δημοκρατικό πολίτευμα και την Ε.Ε;
Η ενίσχυση του εξωπολιτικού παράγοντα και η υποχώρηση των θεσμών αποτελούν εκ των πραγμάτων πρόβλημα για την ποιότητα αλλά και τη λειτουργία της δημοκρατίας. Δεν πρέπει, άλλωστε, να ξεχνάμε πως οι δημοκρατίες αντιμετωπίζουν διπλό κίνδυνο, στο εσωτερικό από τους λαϊκιστές και την εξτρεμιστική βία, και στο εξωτερικό από τα αυταρχικά καθεστώτα, όπως η Ρωσία, που πραγματοποιούν υβριδικές επιθέσεις και εκστρατείες παραπληροφόρησης με στόχο τους θεσμούς και τη δημοκρατία. Σε αυτή την κατεύθυνση είναι προβληματικές παρεμβάσεις σαν αυτές του Ίλον Μασκ στην εκλογική διαδικασία της Γερμανίας.
Επίσης, η πίεση και η λειτουργία εκτός του πλαισίου της δομημένης διεθνούς οργάνωσης προκαλούν έντονη ανησυχία. Η Ε.Ε. αντιμετωπίζει σημαντικές προκλήσεις από τη νέα προεδρία Τραμπ. Πέραν του εμπορικού τομέα και του ζητήματος των δασμών, ζητήματα ύψιστης προτεραιότητας για την Ένωση, όπως είναι κυρίως η αντιμετώπιση της κλιματικής κρίσης, δεν υπάρχουν καν στην ατζέντα της νέας διακυβέρνησης, με την αποχώρηση των ΗΠΑ από το πλαίσιο του Παρισίου να δημιουργεί σημαντικά προβλήματα στην απαιτούμενη παγκόσμια συμφωνία για το κλίμα.
Ο τομέας, όμως, όπου υπάρχει πίεση για πρωτοβουλίες από πλευράς της Ε.Ε. είναι αυτός της άμυνας και της ασφάλειας, με τη στρατηγική αυτονομία να γίνεται πλέον μονόδρομος και τις πρωτοβουλίες να πρέπει να τρέξουν άμεσα. Άλλωστε η πίεση της διακυβέρνησης Τραμπ στα κράτη-μέλη του ΝΑΤΟ θα είναι έντονη, κάτι που σημαίνει πως η Ένωση πρέπει να αναζητήσει τη δική της σκληρή ισχύ.
To άρθρο δημοσιεύθηκε στην έντυπη LiFO.
