«Ο ΠΡΩΗΝ ΜΟΥ ΗΤΑΝ ΝΑΡΚΙΣΣΙΣΤΗΣ», «μη μου μιλάς γι’ αυτό, γιατί μου κάνει trigger», «ποιο είναι το τραύμα σου;», «μου κάνεις gaslighting», «βγάλε τους τοξικούς από τη ζωή σου». Αυτές είναι μερικές μόνο εκφράσεις ή έννοιες της ποπ ψυχολογίας (popular psychology) που έχουν κατακλύσει την καθημερινή ζωή και εκτοξεύονται προς πάσα κατεύθυνση, χωρίς να αντιλαμβανόμαστε πάντα πως ίσως οι καταστάσεις που βιώνουμε να είναι κάπως πιο πολύπλοκες από τις ταμπέλες που έχουμε μάθει να τους βάζουμε.
Με την άνοδο του ίντερνετ και την έκρηξη των social media τις τελευταίες δεκαετίες, η ποπ ψυχολογία γνώρισε νέες δόξες. Η προσπάθεια ώστε η ψυχολογία να γίνει πιο προσιτή για τις μάζες δεν είναι κάτι νέο, ασφαλώς, αλλά έχει τις ρίζες της στην Αμερική των ’60s. Ωστόσο, ειδικά τα τελευταία χρόνια, τσιτάτα και όροι της ποπ ψυχολογίας έχουν πλημμυρίσει τα social media και το διαδίκτυο και έχουν ψυχολογικοποιήσει σε μεγάλο βαθμό διάφορες εκφάνσεις της καθημερινότητας και των σχέσεων, ενώ και η τάση του toxic positivity (τοξική θετικότητα) έχει γεμίσει τις οθόνες μας με αφελείς ατάκες, όπως «όλα συμβαίνουν για κάποιο λόγο», «διώξε από τη ζωή σου τους τοξικούς», «όλα είναι δυνατά, αν πιστέψεις στον εαυτό σου».
Σε αντιστάθμισμα όλων αυτών των υπερβολών, πλέον βλέπουμε όλο και πιο συχνά anti-pop psychology memes να κυκλοφορούν και να γίνονται viral, με αφορισμούς όπως «Η ποπ ψυχολογία δεν είναι ψυχολογία», «Όποιος δεν σου αρέσει δεν είναι ναρκισσιστής», «Δεν είναι κάθε δυσάρεστη εμπειρία τραύμα», «Η διαφωνία δεν είναι gaslighting», «Η σύγκρουση δεν είναι κακοποίηση», ενώ άλλα memes αναλύουν το γιατί τα «red flags» μπορεί να είναι, αντί για κόκκινα, τελικά πορτοκαλί ή και πράσινα, και γιατί δεν είναι, όπως είναι φυσικό, όλες οι συμπεριφορές και οι διαφωνίες «red flags», αλλά υπάρχει και το υποκειμενικό στοιχείο.
Αν και δεν αρνείται κανείς πως η αναγνώριση προβληματικών συμπεριφορών στους άλλους είναι θετική, από ένα σημείο κι έπειτα μπορεί να οδηγήσει στο να παραβλέπουμε την ατελή φύση των ανθρώπων και του εαυτού μας
Από το σύνθημα «ψυχολογία για όλους», τα εκλαϊκευμένα εγχειρίδια που απευθύνονται στο ευρύ κοινό, τα βιβλία αυτοβοήθειας που γίνονται μπεστ σέλερ, τους self-help γκουρού και τη self-care φιλοσοφία, καταλήξαμε στο να έχουμε σαν καραμέλα στο στόμα όρους που έφερε στη μόδα η ποπ ψυχολογία, όπως «τραύμα», «τοξικότητα», «gaslighting», «ναρκισσισμός», «trigger». Στη διάδοση της ποπ ψυχολογίας συνετέλεσε φυσικά και το γεγονός ότι η ψυχική υγεία, οι ψυχικές ασθένειες και οι θεραπευτικές διαδικασίες που τις αφορούν έχουν σε έναν βαθμό πάψει να φέρουν το στίγμα που είχαν κάποτε. Πλέον είναι δύσκολο να βρεις κάποιον που να μην παρακολουθεί ή να μην έχει παρακολουθήσει στο παρελθόν έστω και λίγες συνεδρίες ψυχοθεραπείας, κι αυτό είναι ευδιάκριτο ακόμα και σε ανάλαφρες καθημερινές συζητήσεις, όπου παρεισφρέουν όροι της ψυχολογίας. Το «triggered» (το να νιώσουμε προσβολή ή σοκ από την υπενθύμιση μιας τραυματικής εμπειρίας) το χρησιμοποιούμε σχεδόν παντού, σε σημείο που τείνει να χάσει την αρχική του σημασία. Από την άλλη, βλέπουμε άπειρα άρθρα στο διαδίκτυο ή βίντεο στο YouTube με τίτλους όπως «Τα πέντε σημάδια για να καταλάβετε έναν ναρκισσιστή», «Δέκα φράσεις που χρησιμοποιούν οι gaslighters», «Μήπως είχατε τοξικούς γονείς;».
Είναι αλήθεια πως η ποπ ψυχολογία κάνει δυσνόητους όρους της ψυχολογίας πιο εύπεπτους για τον πολύ κόσμο και μπορεί να περάσει κάποιες βασικές αρχές που να είναι εν δυνάμει βοηθητικές, όπως, π.χ., το να θέτουμε όρια στις διαπροσωπικές σχέσεις ή το να αναγνωρίζουμε χειριστικές συμπεριφορές. Η υπερβολική απλοποίηση και εκλαΐκευση, όμως, και οι άκοπες διαγνώσεις ενέχουν κινδύνους και μπορούν να οδηγήσουν σε παρερμηνείες. Καταρχάς, όταν ένας όρος αρχίζει να χρησιμοποιείται και εκεί όπου δεν χρειάζεται, αρχίζει να φθείρεται και να χάνει την αρχική βαρύτητά του. Έπειτα, έστω κι αν αρκετές από τις αρχές της ποπ ψυχολογίας έχουν μεγάλη δόση αλήθειας, ο ανθρώπινος ψυχισμός και οι ανθρώπινες σχέσεις είναι πολύ πολύπλοκα για να ερμηνευθούν με μερικές απλοϊκές θεωρίες και η ψυχοθεραπεία και η ψυχανάλυση είναι χρονοβόρες και περίπλοκες διαδικασίες που λαμβάνουν πολλά στοιχεία υπόψη πριν καταλήξουν σε συμπεράσματα. Η ψυχιατρικοποίηση, δε, και η χρήση όρων όπως «διπολικός», «ψυχωτικός», «OCD» (ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή), που επίσης συχνά αποδίδονται σε διάφορες συμπεριφορές γύρω μας, όταν δεν γίνονται από ειδικούς, είναι ακόμα πιο επικίνδυνες. Όχι, το να τσεκάρουμε αν ξεχάσαμε κάτι στην πρίζα κάθε φορά που φεύγουμε από το σπίτι δεν είναι απαραίτητα OCD, και το αν είναι μόνο ένας επαγγελματίας ψυχικής υγείας θα το κρίνει.
Επιπλέον, ειδικά το dating και οι ερωτικές σχέσεις αναλύονται πλέον με μια πλειάδα αγγλικών όρων· όπως το «breadcrumbing» που δεν είναι παρά το να πετάς ψίχουλα σημασίας για να κρατήσεις το ενδιαφέρον του άλλου ζωντανό, τίποτα καινούργιο, δηλαδή. To να μην αρέσεις απλώς σε κάποιον δεν αρκεί πια ως ερμηνεία και το «he/she's just not that into you» («απλώς δεν σε γουστάρει τόσο») είναι κάπως ξεπερασμένο. Ούτε το γνωστό πλέον «ghosting» αρκεί για να χωρέσει όλες τις τακτικές κατά τις οποίες κάποιο πρόσωπο έγινε «μπουχός», κατά το γλαφυρό λαϊκότροπο, όπως θα λέγαμε παλιά· μπορεί να κάνει «haunting» ή και «zombieing», ενώ στα dates πλέον ψάχνουμε εναγωνίως για «red flags» και «dealbreakers». Μόνο που «red flag» σε κάποιο άτομο μπορεί να είναι από μία εν δυνάμει κακοποιητική συμπεριφορά μέχρι το να παρακολουθεί ποδόσφαιρο τις Κυριακές, να βγαίνει πολύ συχνά με τους φίλους του ή να μιλά πολύ συχνά στο τηλέφωνο με τους δικούς του. Αστεία βιντεάκια στο TikTok και στο Instagram διακωμωδούν το σύγχρονο dating, παρουσιάζοντας ανθρώπους στο πρώτο ραντεβού να κάνουν ερωτήσεις λες και ψυχαναλύουν τον άλλον, προσπαθώντας να αντιληφθούν ποιο τραύμα κρύβεται από πίσω και σε ποια μορφή έχει «μεταμφιεστεί» για να τους «επιτεθεί» κάποια στιγμή και πόσα «red flags» θα ανακαλύψουν, σαν να συλλέγουν κανονάκια σε βιντεοπαιχνίδι.
Αν και δεν αρνείται κανείς πως η αναγνώριση προβληματικών συμπεριφορών στους άλλους είναι θετική, από ένα σημείο κι έπειτα μπορεί να οδηγήσει στο να παραβλέπουμε την ατελή φύση των ανθρώπων και του εαυτού μας, στην αντιμετώπιση των σχέσεων ως κλινικά αψεγάδιαστης συνθήκης και στην εμμονική αναζήτηση της τελειότητας –όπως την ορίζει πάντα το υποκειμενικό βλέμμα του καθενός–, που δυσχεραίνουν παρά διευκολύνουν την ανθρώπινη επικοινωνία και επαφή.
Από την κανονικοποίηση προβληματικών συμπεριφορών του παρελθόντος, πώς πήγαμε, αλήθεια, στο άλλο άκρο, να βάζουμε στο μικροσκόπιο οποιαδήποτε συνηθισμένη διαφορά ή ψεγάδι στις σχέσεις των ανθρώπων; Ή, μήπως, αντιθέτως, ισχύει το χειρότερο σενάριο; Όλα αυτά να μην είναι τίποτε άλλο παρά μια επίφαση υπερβολικής ανησυχίας και υπερανάλυσης των trends. Πίσω από τα self-help βίντεο και τους γκουρού με τις συμβουλές, πίσω από τα «δεν σηκώνω μύγα στο σπαθί μου», τα τσιτάτα που γίνονται viral και το κυνήγι των «red flags», η πραγματικότητα εκεί έξω λέει πως κακοποιητικές και χειριστικές συμπεριφορές εξακολουθούν να θεωρούνται κανονικότητα, οι αληθινοί ναρκισσιστές συνεχίζουν να κάνουν σχέσεις, το gaslighting να βρίσκει τα θύματά του και, όποιον ορισμό κι αν της δώσεις, η τοξικότητα ζει και βασιλεύει.
