ΤΗΝ ΠΡΩΤΗ ΦΟΡΑ που ανέβηκα στον λόφο Καστέλι στα Χανιά, οι κάτοικοι της κατάληψης Rosa Nera έτρωγαν μεσημεριανό. Με υποδέχτηκαν, χωρίς να με γνωρίζουν, και μου έβαλαν να φάω. Ύστερα μου έδειξαν τον χώρο: τη δανειστική βιβλιοθήκη, το χαριστικό παζάρι –όπου μπορεί οποιοσδήποτε να πάρει δωρεάν ρουχικά είδη–, το θεατράκι, την αίθουσα προβολών και το παιδικό στέκι.
Το κτίριο της 5ης Μεραρχίας στέκεται στην άκρη του λόφου. Απ’ την αυλή του μπορείς να δεις την Παλιά Πόλη, τη θάλασσα και το λιμάνι. Στο παρελθόν, ήταν «το σπίτι του πασά, το παλάτι του πρίγκιπα, φυλακές [και] διοικητήριο του στρατού».¹ Το 1985 παραχωρήθηκε στο Πολυτεχνείο Κρήτης, το οποίο δεν το αξιοποίησε και τ’ άφησε να ρημάζει. Το 2004, μια ομάδα αναρχικών το κατέλαβε κι άρχισε να το φτιάχνει.
Οι πόλεις «αναπλάθονται», οι ντόπιοι εκτοπίζονται, οι τουρίστες κι οι επενδυτές βρίσκουν εύφορο έδαφος για καλοπέραση και χρήμα. Όπως έχει αναφερθεί, λοιπόν, και στο παρελθόν, η απάντηση στην εκκένωση της Rosa Nera είναι μια απάντηση στην ερώτηση: «Σε τι πόλεις θέλουμε να ζούμε;».
Η κατάληψη, που πήρε το όνομά της από το σύμβολο του μαύρου ρόδου, ήταν απ’ την αρχή εξωστρεφής. Έχτισε συνδέσεις με την κοινωνία της Κρήτης, συμβάλλοντας στους εργατικούς και περιβαλλοντολογικούς αγώνες. Όταν ο φασισμός σήκωνε το κεφάλι του, τα χρόνια που κάλπαζε η Χρυσή Αυγή, η Rosa Nera ήταν παρούσα, ενισχύοντας τις τοπικές αντιστάσεις κι αποκρούοντας ρατσιστικές επιθέσεις. Υπήρξε ανέκαθεν μια κατάληψη ανοιχτή, που πρόσφερε δωρεάν στέγη σε όσους την είχαν ανάγκη: φτωχούς, νέα παιδιά, εργάτριες και οικογένειες προσφύγων.
Τον καιρό που την επισκέφτηκα εγώ, οι πολιτισμικές και κοινωνικές δράσεις που στέγαζε η Rosa ήταν εντυπωσιακές. Μια ματιά στο μηνιαίο της πρόγραμμα είναι αρκετή για να πειστούν κι οι πιο επιφυλακτικοί: προβολές ταινιών, σεμινάρια ακροβατικών, εργαστήρια ραπτικής, συγγραφής και θεάτρου, μαθήματα αυτοάμυνας για γυναίκες, κουκλοθέατρο για παιδιά – κι όλα αυτά δωρεάν, προσβάσιμα στον καθένα.
Μόνο αν εξετάσουμε τη βαθιά και μακροχρόνια σύνδεση της κατάληψης με το κοινωνικό γίγνεσθαι μπορούμε να καταλάβουμε γιατί ο κόσμος έχει υποστηρίξει τη Rosa ξανά και ξανά. Έτσι, το 2020, όταν η αστυνομία εκκένωσε το κτίριο για πρώτη φορά, τα Χανιά απάντησαν ηχηρά, με πορείες που έφτασαν ως τα 6.000 άτομα (σε μια πόλη των 55.000). Εννιά μήνες μετά, οι κάτοικοι της κατάληψης επέστρεψαν στον λόφο. Τα δρώμενα ξαναρχίσανε. Το μαύρο ρόδο συνέχισε ν’ ανθίζει. Μέχρι χθες το πρωί.
Αυτήν τη στιγμή, οι αστυνομικοί εμποδίζουν την είσοδο στην αυλή του κτιρίου. Οι κάτοικοι της κατάληψης έχουν διωχθεί κι ένα κύμα υποστήριξης έχει ξαναδημιουργηθεί. Δεν είναι γνωστό αν θ’ αρχίσουν τα έργα από την Belvedere, ενώ υπάρχουν ανησυχίες για «fast track» διαδικασίες έγερσης του ξενοδοχείου.
Τα νομικά προβλήματα με το project της Belvedere είναι πολλά. Αρχικά, ο λόφος έχει αναγνωριστεί ως αρχαιολογικός χώρος και τα κτίρια σ’ αυτόν ως διατηρητέα μνημεία. Την ίδια στιγμή, ο δήμος έχει λάβει ομόφωνη απόφαση ενάντια στη δημιουργία ξενοδοχειακής μονάδας, ενώ το πολεοδομικό σχέδιο των Χανίων προβλέπει μόνο δημόσιες χρήσεις του χώρου.² Αμφισβητείται, τέλος, η ίδια η δυνατότητα του Πολυτεχνείου Κρήτης να παραχωρήσει δημόσια περιουσία σ’ ένα νομικό πρόσωπο ιδιωτικού δικαίου.³
Φυσικά, τα νομικά επιχειρήματα δεν αρκούν. Ακόμα κι αν αποφασιστεί ότι η δημιουργία ξενοδοχειακής μονάδας από την Belvedere είναι «νόμιμη», παραμένουν κάποια βασικά ηθικά και κοινωνικά ζητήματα. Ουσιαστικά, βλέπουμε τη θυσία ζωογόνων πολιτισμικών και κοινωνικών δομών στον βωμό του κέρδους. Βλέπουμε, γι’ ακόμα μια φορά, τη συρρίκνωση του δημόσιου χώρου, την απαγόρευση της ελεύθερης πρόσβασης σ’ έναν υπέροχο λόφο.
Το ζήτημα δεν είναι ιδεολογικό. Δεν χρειάζεται να είσαι αναρχικός για να υποστηρίζεις τη δυνατότητά σου να βλέπεις τη θέα απ’ τον λόφο Καστέλι. Δεν χρειάζεται να είσαι αριστερός για να προτιμάς τη δανειστική βιβλιοθήκη και το χαριστικό παζάρι απ’ ένα ακόμα πεντάστερο. Ούτε χρειάζεται να έχεις πάει στη Rosa Nera για να επιθυμείς τη συνέχιση ενός εγχειρήματος το οποίο, εδώ και είκοσι χρόνια, δεν έχει πάψει να βοηθά τον τόπο.
Η Κρήτη θα στηρίξει τη Rosa και μπορεί σύντομα η κατάληψη ν’ ανθίσει ξανά. Για να γίνει, όμως, αυτό, απαιτείται και η δική μας συμβολή, ακόμα κι αν βρισκόμαστε μακριά απ’ τα Χανιά. Η επιλογή μας να στηρίξουμε τη Rosa είναι εξαιρετικά σημαντική, όχι μόνο για εκείνη, αλλά και για εμάς.
Δεν είναι υπερβολή να πει κανείς ότι η εκκένωση της Rosa Nera μάς αφορά όλους. Τα σχέδια της Belvedere αποτελούν κομμάτι μιας ευρύτερης διαδικασίας τουριστικοποίησης και εξευγενισμού που μαστίζει τη χώρα: Οι πόλεις «αναπλάθονται», οι ντόπιοι εκτοπίζονται, οι τουρίστες κι οι επενδυτές βρίσκουν εύφορο έδαφος για καλοπέραση και χρήμα.
Όπως έχει αναφερθεί, λοιπόν, και στο παρελθόν, η απάντηση στην εκκένωση της Rosa Nera είναι μια απάντηση στην ερώτηση: «Σε τι πόλεις θέλουμε να ζούμε;». Μένει να δείξουμε έμπρακτα τι ακριβώς ζητάμε: πόλεις με ανοιχτές δομές, πολιτισμικά δρώμενα και κοινωνικές παροχές ή περισσότερα πεντάστερα, AirBnB και σουίτες;
[1] Rosa Nera, Γιατί στον Λόφο Καστέλι, 10/10/2020.
[2] Νεκταρία Ψαράκη, «Η ΕΛ.ΑΣ παρέα με τον εκπρόσωπο της Belvedere εκκένωσε τη Rosa Nera», The Press Project, 01/04/2024.
[3] Στην ΕΑΔΙΠ, η οποία μίσθωσε τον χώρο στην Belvedere. Βλέπε: Ετοιμάζονται να προσφύγουν στο ΣτΕ για την ξενοδοχοποίηση του λόφου Καστελίου στα Χανιά, FLASHNEWS.GR, 07/10/2020.
