ΕΝΑ ΚΟΙΝΟ ΝΗΜΑ φαίνεται να ενώνει τη μανία ανέγερσης ξενοδοχείων στη θέση ιστορικών κινηματογράφων, τις καταχρηστικές περιφράξεις της Μυκόνου και τη γενικότερη αίσθηση ότι έχει χαθεί το μέτρο: η περιφρόνηση για τα όρια. Η αδυναμία των δημόσιων εξουσιών, κυβερνητικών ή αυτοδιοικητικών, να αντιληφθούν το πρόβλημα· η ευκολία που έχουν οι ιδιώτες να περνούν το δικό τους, δημιουργώντας τετελεσμένα.
Είναι ένα μοντέλο που αισθανόμαστε πως συνεχίζει σαν να μη συνέβη τίποτα. Θυμίζει αυτό που διαβάσαμε πρόσφατα για τη μεγάλη αύξηση της κυκλοφορίας των ιδιωτικών λίαρ τζετ πάνω από την Ευρώπη τα τελευταία χρόνια: κίνηση κάθετα αντίθετη προς την ανάγκη των καιρών.
Συχνά, βέβαια, αυτές οι μετατροπές εμφανίζονται με τη βιτρίνα μιας εντυπωσιακής αισθητικής, λες και το design μιας κατασκευής αντισταθμίζει την ιστορική βλάβη. Έχουμε έτσι ένα αδιέξοδο εκκρεμές μεταξύ της μιζέριας της εγκατάλειψης κτιρίων και υποδομών και ενός εκνευριστικά επεκτατικού «εξευγενισμό», ως εάν μοναδική επιλογή στις πόλεις να είναι είτε η πάση θυσία «αξιοποίηση» είτε το ρήμαγμα και η μαυρίλα.
Η μεσαία κλίμακα, η αστική κλίμακα, δεν ενδιαφέρει ως ενσάρκωση ενός ήπιου μοντερνισμού. Αιχμή των μετασχηματισμών γίνεται η κερδοσκοπία του real estate και επιπλέον ένας μηχανισμός συρρίκνωσης και κατατεμαχισμού του φυσικού τοπίου.
Ο αστικός πολιτισμός περνάει πια από τον ελεύθερο χώρο που δεν τον καταστρέφει η κρατική αδιαφορία ή η ηλίθια βαναυσότητα των ίδιων των κατοίκων-χρηστών.
Η επίθεση στον πολιτισμό του ορίου έχει πια διαστάσεις που τρομάζουν. Γιατί τα όρια είναι μέρος της κοινής ελευθερίας μας. Όπως ο νόμος είναι όρος για να έχει νόημα η ανθρώπινη συμβίωση. Δεν βρισκόμαστε στη δεκαετία του ’90 ούτε μπορούμε να πιθηκίζουμε τις ιδεολογίες της επέκτασης και της ποσοτικής μεγέθυνσης στην αριστερή ή δεξιά εκδοχή τους.
Όπως γράφει κάπου ο Γιάννης Βούλγαρης, ο σημερινός εκσυγχρονισμός οφείλει να είναι αναστοχαστικός, να έχει, θα λέγαμε, ενσωματώσει την πρόληψη, τους κανόνες και μια μέριμνα για τις συνέπειες. Δεν είναι υποχρεωτικό, επειδή κάτι υπάρχει ως τεχνική δυνατότητα, να «ενεργοποιείται» αυτόματα και να περνάει στην πράξη. Η φαντασίωση πως όλα πρέπει να τρέχουν, να μεγαλώνουν, να εξαπλώνονται σε εικοσιτετράωρη βάση και επτά φορές την εβδομάδα είναι καθαρή υστερία. Μπορεί κάποτε να υπήρχαν άρθρα που προέτρεπαν να μην κλείνουν ποτέ τα καταστήματα και η πόλη να φωταγωγείται σαν διαρκής γιορτή, όμως αυτό ήταν ο καημός μιας άλλης εποχής.
Στους αντίποδες της υστερίας βρίσκεται, πάντως, το αληθινά επείγον: να συντηρηθούν και να ανανεωθούν οι υποδομές της χώρας, γέφυρες, δημόσια κτίρια, οδικοί άξονες αλλά και τα «μικρά», παιδικές χαρές, πάρκα, κάθε λογής εγκαταστάσεις και δίκτυα. Ο αστικός πολιτισμός περνάει πια από τον ελεύθερο χώρο που δεν τον καταστρέφει η κρατική αδιαφορία ή η ηλίθια βαναυσότητα των ίδιων των κατοίκων-χρηστών. Και φυσικά η αντίληψη πως οτιδήποτε παράγει πλούτο είναι καλό –και μόνο ξεκάθαρα ποινικά κολάσιμες πράξεις πρέπει να καταδικάζονται‒ δεν μπορεί να σταθεί.
Το ότι η Μύκονος «φέρνει πολύ χρήμα στη χώρα» είναι ένα επιχείρημα μιας εποχής πρωτόγονου πλουτοκρατισμού. Το επιχείρημα αδυνατίζει όταν σκεφτεί κανείς τι θα γίνει ο τόπος πέντε ή είκοσι χρόνια μετά, το πώς θα γίνεται όλο και πιο αδύνατο να απελευθερωθεί χώρος και να υπάρξει μια ποικιλία τρόπων ζωής και βιοπορισμού πέρα από τη μονοκρατορία του τουρισμού. Το ίδιο ισχύει και για πολλά άλλα μέρη.
Ο πολιτισμός του ορίου περνάει από μια νέα συνείδηση των απειλών. Δεν μπορεί όμως να επαναπαύεται απλώς στην ατομική σύνεση ή στη φωτισμένη και ανήσυχη παρέμβαση προσώπων και συλλογικών φορέων. Ο χρόνος πιέζει και ο μικρός ελληνικός τόπος ακόμα περισσότερο. Η φροντίδα των υποδομών, η αναστολή οικιστικών επεκτάσεων σε βαρυφορτωμένες περιοχές, η αποφυγή βιαστικών επενδύσεων που αλλάζουν τον χαρακτήρα κτιρίων και γειτονιών συναντούν πια το αναγκαίο, όχι κάποιον ιδεολογικό εξωτισμό.
Μπορούν οι φιλελεύθεροι να αποβάλουν το ιερό δέος που τους προκαλεί ο δυναμισμός του πλούτου; Μπορούν οι αριστεροί να αισθανθούν ως προσβολή στην κοινότητα τους βανδαλισμούς και την κουλτούρα της κοινωνικής βίας κατά των πραγμάτων; Μπορεί οι συντηρητικοί να αντιληφθούν πως η κοινωνική συνοχή δεν είναι υπόθεση των αστυνομιών ή μιας ρηχής και επιδερμικής νομιμοφροσύνης;
Κατά κάποιον τρόπο, ο πολιτισμός των ορίων επιβάλλει ανατροπές σε όλο το οικοσύστημα της πολιτικής και των συνηθισμένων αντανακλαστικών κάθε πολιτικού χώρου. Θα έχει αντιστάσεις και αρνήσεις, παρ’ όλα αυτά θα μπορέσει να αλλάξει τη σχέση μας με τα περιττά και τα ουσιώδη. Ή, έστω, αυτό είναι το στοίχημα.
Το άρθρο δημοσιεύθηκε στην έντυπη LiFO.
