ΜΙΑ ΑΠΟ ΤΙΣ ΕΠΙΣΗΜΕΣ συμμετοχές στο Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ της Θεσσαλονίκης που έληξε προχθές ήταν και η ταινία Μίλαν Κούντερα – Από το Αστείο στην Ασημαντότητα, μια αναδρομική περιπλάνηση στο έργο του διάσημου Τσέχου / Γάλλου συγγραφέα, πριν και μετά την εξορία του στο Παρίσι, που κράτησε για πάντα.
Πιστός στην απόφαση που πήρε εδώ και σαράντα χρόνια σχεδόν να μην ξαναδώσει συνέντευξη, ο 92χρονος Κούντερα δεν συγκαταλέγεται ανάμεσα στις «ομιλούσες κεφαλές» του ντοκιμαντέρ, τον βλέπουμε όμως και τον ακούμε σε αποσπάσματα από τις εμφανίσεις του στη γαλλική τηλεόραση, κατά την δεκαετία του ’70 κυρίως.
Σε μια από αυτές, μιλά για την «αλλεργία» που είχε πάθει με τη ρωσική κουλτούρα μετά την σοβιετική εισβολή στην Πράγα το 1968, που είχε ως συνέπεια την ένταξή του στα μαύρα κατάστιχα του καθεστώτος:
«Ένας φίλος σκηνοθέτης μού είχε προτείνει να κάνω μια θεατρική διασκευή του "Ηλίθιου" του Ντοστογιέφσκι, υπογράφοντας με ψευδώνυμο, προκειμένου να βγάλω κάποια χρήματα. Δεν γινόταν. Προφανώς και πιστεύω ότι είναι μέγιστος συγγραφέας αλλά είχα πάθει μια δυσανεξία με το έργο του επειδή η χώρα είχε καταληφθεί από τους Ρώσους. Και ποιος είναι πιο Ρώσος από τον Ντοστογιέφσκι; Προσπαθήστε να δείτε το βαθύτερο νόημα της ρωσικής εισβολής στην Τσεχοσλοβακία. Εκείνη την περίοδο, με τρόπο αποφασιστικό και ωμό, ξέκοψαν μια μικρή χώρα από τη Δύση και την ενσωμάτωσαν στη ρωσική κουλτούρα. Εκείνη τη στιγμή, η νοσταλγία για τη Δύση ήταν κάτι το απολύτως φυσιολογικό… Για εσάς, η Δύση αντιπροσωπεύει τη σύγχρονη καταναλωτική κοινωνία, ενώ για μένα τον δυτικό πολιτισμό…».
Κατά ειρωνικό τρόπο ίσως, στο ντοκιμαντέρ εμφανίζεται να μιλά και ένας Έλληνας εμιγκρές του Παρισιού, ο συγγραφέας και δοκιμιογράφος (και εκ των κορυφαίων πρεσβευτών του παπαδιαμαντικού έργου στο εξωτερικό) Λάκης Προγκίδης, ο οποίος χρεώνει στην επιρροή του Κούντερα τη δική του φυγή (επίσης για πάντα) από την Ελλάδα, η οποία τον έστειλε στη φυλακή μετά την επιβολή της χούντας του ’67.
Και λίγο παρακάτω αναφέρει σχετικά με τις περίεργες συνδέσεις της πολιτικής με την υποκειμενική πραγματικότητα και με την ισοπεδωτική ισχύ της λήθης που επιβάλλει ένα αυταρχικό καθεστώς: «Η λήθη εμπεριέχει μια τόσο ισχυρή αρνητική ενέργεια που μπορεί να απορροφήσει και να αφανίσει τα πάντα, και υπάρχουν δυνάμεις που εκμεταλλεύονται αυτή την ενέργεια οργανώνοντας άμεσα τις διαδικασίες της λήθης για τους δικούς τους σκοπούς».
Το απόσπασμα, αν κρίνουμε από τα ρούχα και τη ‘70s διακόσμηση του στούντιο, θα πρέπει να προηγείται του διάσημου δοκιμίου που έγραψε το 1984 με τίτλο «Η τραγωδία της Κεντρικής Ευρώπης» (ή «Η απαχθείσα ήπειρος» όπως ήταν ο γαλλικός τίτλος) όπου έκανε έκκληση για την επαναφορά στην ευρωπαϊκή/δυτική κοιτίδα των χωρών που είχε «απαγάγει» η Ρωσία το 1945, κάτι που φάνηκε να συμβαίνει μετά την πτώση του Υπαρκτού, πιθανότατα όμως ούτε ο ίδιος δεν θα μπορούσε να φανταστεί ότι το σχίσμα Ανατολής-Δύσης στην Ευρώπη θα επέστρεφε, με αποκορύφωμα τον πόλεμο στην Ουκρανία.
Και μαζί θα επέστρεφαν και οι «δυσανεξίες» με τη ρωσική κουλτούρα, όπως συνέβη με το πολιτισμικό εμπάργκο που ισχύει τον τελευταίο καιρό, κατανοητό εν μέρει σε περίοδο πολέμου όταν πρόκειται για κρατικούς οργανισμούς της Ρωσίας, τελείως άγαρμπο και καθόλου «ευρωπαϊκής» ή «δυτικής» αντίληψης σε περιπτώσεις όπως στην ακύρωση συναυλιών με έργα Ρώσων συνθετών (από μη ρωσικούς φορείς) ή στην (προσωρινή ευτυχώς) ματαίωση των διαλέξεων του συγγραφέα Πάολο Νόρι για τον Ντοστογιέφσκι, στην Ιταλία.
Κατά ειρωνικό τρόπο ίσως, στο ντοκιμαντέρ εμφανίζεται να μιλά και ένας Έλληνας εμιγκρές του Παρισιού, ο συγγραφέας και δοκιμιογράφος (και εκ των κορυφαίων πρεσβευτών του παπαδιαμαντικού έργου στο εξωτερικό) Λάκης Προγκίδης, ο οποίος χρεώνει στην επιρροή του Κούντερα τη δική του φυγή (επίσης για πάντα) από την Ελλάδα, η οποία τον έστειλε στη φυλακή μετά την επιβολή της χούντας του ’67.
Εκεί διάβασε «Το αστείο», το πρώτο μυθιστόρημα του Κούντερα, που εκδόθηκε για πρώτη φορά στα ελληνικά το 1971: «Ήταν μάλλον το πρώτο βιβλίο που είχε σε μένα έναν τέτοιο πραγματικό αντίκτυπο ώστε ένιωθα ότι αξίζει να μείνω άυπνος μέχρι να το τελειώσω. Ήταν επίσης το βιβλίο εκείνο που με έκανε να πάρω την απόφαση να εγκαταλείψω την χώρα».
