ΤΟ ΣΗΜΕΡΙΝΟ ΗΧΗΤΙΚΟ ντοκιμαντέρ του Άρη Δημοκίδη «Η σκληρή αλήθεια για τον Σμαραγδή και τον Καποδίστριά του» ασχολείται με την ταινία «Καποδίστριας» του Γιάννη Σμαραγδή, ένα φιλμ στον τύπο του βιογραφικού-ιστορικού δράματος για τον Ιωάννη Καποδίστρια (1776-1831) που παίζεται στις αίθουσες από τις 25 Δεκεμβρίου 2025.
Στις πρώτες πέντε μέρες προβολής η ταινία έκανε 144.712 εισιτήρια, σημειώνοντας ένα από τα μεγαλύτερα νούμερα εισιτηρίων που έχει κάνει ελληνική ταινία τα τελευταία χρόνια. Τώρα, μετά από δύο εβδομάδες προβολής, εκτιμάται ότι έχει ξεπεράσει τα 480.000 εισιτήρια. Είναι δεδομένο πια ότι ανήκει στις ταινίες με μαζική προσέλευση και ταύτιση.
Φαίνεται, όμως, να κατέχει τα πρωτεία και στη συζήτηση. Οι κρίσεις για την ταινία είναι πολλές και προέρχονται από ένα ευρύ φάσμα συμμετεχόντων (ιστορικοί, πανεπιστημιακοί, δημοσιογράφοι, απλοί θεατές) και μέσων (τηλεόραση, εφημερίδες, sites, social media). Οι έχοντες δημόσιο λόγο κυρίως την επικρίνουν για θεοποιητική απόδοση του Καποδίστρια και παραχάραξη ιστορικών γεγονότων, ενώ η πλειοψηφία των θεατών που την αποθεώνουν την αποκαλεί αριστούργημα. Και ενώ στον δημόσιο διάλογο έχουν αναζωπυρωθεί συζητήσεις για την ιστορική θέση και το έργο του Καποδίστρια, θεωρώντας ότι η ανάγνωση του πολιτικού στην ταινία είναι επικίνδυνη, στα σινεμά παρατηρείται το μη συνηθισμένο φαινόμενο η πλειοψηφία να χειροκροτεί στο τέλος. Σύμφωνα με αυτή την επιχειρηματολογία πρόκειται για ιστορική αγιογραφία που προωθεί τον μεσσιανισμό (αν είχαμε έναν Καποδίστρια, όλα θα λύνονταν), παραβλέπει την έλλειψη συντάγματος και απαλλάσσει την κοινωνία από οποιαδήποτε ευθύνη, διαιωνίζοντας τη μετάθεσή της στους κακούς άλλους, στις φατρίες, στο κακό το ριζικό μας. Εν ολίγοις, μετατρέπει την Ιστορία σε ηθικό παραμύθι – δεν εμπνέει, χειραγωγεί.
Ο Σμαραγδής ισχυρίζεται ότι η ταινία δεν είναι καταγραφή ιστορικών γεγονότων αλλά μια «επιθεώρηση της προσωπικότητας, της ψυχής και του οράματος» του Καποδίστρια. Για εκείνον, ο Καποδίστριας είναι ένας παγκόσμιος Έλληνας που θυσίασε τις διεθνείς προοπτικές του για τη φτωχή πατρίδα. Δεν παραδέχεται ότι η ταινία του έχει ιστορικές ανακρίβειες. Και οι θαυμαστές που τον στηρίζουν υποστηρίζουν με πάθος ότι ο Καποδίστριας ήταν ο μοναδικός ηγέτης χωρίς συμφέρον, που ασκούσε ηθική εξουσία, έβαζε σε πρώτη θέση την ορθοδοξία και θα έφτιαχνε ισχυρό κράτος αν δεν τον σκότωναν οι κακοί που εξυπηρετούσαν δόλια συμφέροντα. Διότι η Ελλάδα έχει πάντα ηγεσίες ιδιοτελείς, το κράτος είναι συνώνυμο της γραφειοκρατίας, της διαφθοράς και της ανικανότητας, ενώ ο Καποδίστριας ήταν αυστηρός, αλλά όχι διεφθαρμένος. Σε μια κοινωνία κουρασμένη από σκάνδαλα, με χαμηλή εμπιστοσύνη στους θεσμούς και διάχυτη την αίσθηση της παρακμής, ο μύθος και η φαντασία ίσως λειτουργούν «θεραπευτικά».
Υπάρχει και μια τρίτη ανάγνωση: ότι, έστω και μέσα από μια κακή ταινία, είναι κέρδος το ότι κάποιοι μαθαίνουν την ύπαρξη του Καποδίστρια. Ίσως, μάλιστα, λειτουργεί ως υπενθύμιση ότι η εξουσία μπορεί να είναι χρήσιμη ως συμβολικό αφήγημα για την κοινωνία και ως αντίβαρο στο ισοπεδωτικό «όλοι ίδιοι είναι» που επικρατεί σήμερα.
Από τους θεατές-χειροκροτητές αλλά και πιο μετριοπαθείς ακούγονται λέξεις όπως «συγκίνηση», «υπερηφάνεια». Δεν φαίνεται να αναζητούν ιστορική ακρίβεια ούτε βλέπουν τον Καποδίστρια απλώς ως ιστορικό πρόσωπο· θέλγονται από την εξιδανίκευση, καλύπτονται συναισθηματικά όσον αφορά το πώς θα ήθελαν να είναι οι πολιτικοί, συγκινούνται από τον «οσιομάρτυρα», όπως παρουσιάζεται.
Η ταινία αποκαλύπτει έναν κοινωνικό διχασμό που ήδη υπάρχει αλλά και το γεγονός ότι ο Καποδίστριας παραμένει σημαντική μορφή μέχρι σήμερα. Δεν μπορεί να εκληφθεί ως ιστορικό ντοκουμέντο αλλά για πολλούς λειτουργεί ως κινηματογραφικό μνημείο για μια Ελλάδα που χάθηκε με τον δικό του χαμό. Η θέασή του ως συμβόλου ανεκπλήρωτου οράματος εξηγεί γιατί η ταινία έχει τόσο έντονη απήχηση σήμερα. Λέει ψέματα ή απλώς δεν λέει όλη την αλήθεια; Μετατρέπει τον Καποδίστρια σε σύγχρονο σύμβολο και τον Σμαραγδή σε δημιουργό εθνικού κινηματογραφικού μύθου ή κάλυψε κυρίως ένα κενό με εύπεπτο και γλυκανάλατο τρόπο που θυμίζει παλιό ελληνικό κινηματογράφο, «βάζοντας τάξη»;
Μιλούν οι:
Γιάννης Βασιλείου, κριτικός κινηματογράφου στη LiFO
Δημήτρης Γεωργιάδης, ηθοποιός της ταινίας
Ξενοφών Κοντιάδης, συνταγματολόγος, καθηγητής Δημοσίου Δικαίου & Κοινωνικής Διοίκησης στο Πάντειο Πανεπιστήμιο και πρόεδρος του Κέντρου Ευρωπαϊκού Συνταγματικού Δικαίου - Ιδρύματος Θεμιστοκλή και Δημήτρη Τσάτσου
Γιάννης Σμαραγδής, σκηνοθέτης
Λεωνίδας Χριστόπουλος, διευθύνων σύμβουλος ΕΚΚΟΜΕΔ
Αριστείδης Χατζής, καθηγητής Φιλοσοφίας Δικαίου & Θεωρίας Θεσμών στο Τμήμα Ιστορίας και Φιλοσοφίας της Επιστήμης του ΕΚΠΑ
Γιάννης Ζουμπουλάκης, κριτικός κινηματογράφου στο «Bήμα»
Συνεργάτις περιεχομένου: Ελένη Καλέση
**Μουσική επένδυση: Nalyssa Green / Pan Pan / New*Deal / Teo x3 / Petros Satrazanis / Epidemic Sound
***Τα αποσπάσματα απ’ την ΕΡΤ προέρχονται απ’ το Αρχείο της ΕΡΤ, το οποίο ευχαριστούμε θερμά για την άδεια χρήσης
