Ας κυβερνούν οι 'Αγγελοι
όσους πιστούς τους μένουν
Oταν, πριν τριάντα χρόνια ακριβώς (στις 9 Δεκέμβρη του 1988 ), χτυπούσα την πόρτα του Νίκου Βεντούρα, κρατώντας ένα μαγνητοφωνάκι και μια ανθοδέσμη, δεν ήξερα τι ακριβώς προσδοκούσα απ' αυτή τη συνάντηση. Ήμουν δεκαεννιά, χαμένη ανάμεσα στην τέχνη και τους καφέδες στο Λιστόν και το μόνο που ήθελα ήταν να μπω σ' αυτό το μαγικό σπίτι και να γνωρίσω τον Σιόρ Νίκο.
Ο Σιόρ Νίκος, ο εμβληματικός χαράκτης του νεοελληνικού μοντερνισμού, αυτός που δεν φοβήθηκε να αποδομήσει την πραγματικότητα για να την χαράξει εκ νέου, ο επινοητής ενός εξαίσιου λυρικού εξπρεσιονισμού, ανέχτηκε για ώρες την αμηχανία και την άγνοια της μουσαφίρισσάς του.
Μιλήσαμε για τέχνη,για ποίηση,για τον εγγονό του, για τον κοινό μας φίλο Ιάσονα Δεπούντη, για την Κέρκυρα, για τα κομπιούτερ...
Υποτίθεται ότι τον συναντούσα για μια εργασία στο Πανεπιστήμιο με θέμα την Ελληνικότητα. Αυτή η ψιλοανύπαρκτη εργασία ήταν η αφορμή να γίνω αυτόπτης της πιο ήρεμης φαντασμαγορίας, της πιο ευγενούς αυτογνωσίας, της πιο ακριβούς και νηφάλιας καλλιτεχνικής συνείδησης. Τα δέντρα, τα καράβια, οι αστερισμοί, οι λιτανείες που χάραζε για περισσότερο από μισό αιώνα ο Νίκος Βεντούρας ήταν παρόντα σ'εκείνη τη συνάντηση στο σπίτι της Καποδιστρίου. Η γλυκύτατη κυρία 'Αντα,η σύντροφός του, με ξεπροβόδισε με την ευχή ''να μας ξανάρθετε''. Ξαναήρθα. Με τριάντα χρόνια καθυστέρηση.
Αλλά ξαναήρθα.
Βλέπετε υπάρχει ο νόμος της κυκλικής εναλλαγής. Και κατά βάση μέσα σ' αυτό υπάρχει ο κόρος... Ο άνθρωπος θέλει το καινούριο. Κι εγώ δεν αντέχω διαρκώς να βλέπω τα δικά μου έργα στον τοίχο.― Ν.Β.
Η ΣΥΝΟΜΙΛΙΑ
― Τι είναι η τέχνη; Aπό πού έρχεται και πού μας πηγαίνει ;
Ν.Β. Yπάρχει ένας νόμος εις την εξέλιξη της τέχνης ... Αυτός αμφισβητείται από όλους, όλοι λένε όχι, δεν υφίσταται, παρόλα ταύτα πολλαπλασιάζονται κάθε μέρα αι προσπάθειαι να βγάλουν από την ιστορία της τέχνης έναν νόμο ο οποίος θα καθοδηγεί την τέχνη. Αυτός ο νόμος είναι έκφρασις μιας εσωτερικής και ενδομύχου πεποιθήσεως του ανθρώπου ....και υπάρχει πάντοτε και είναι ο νόμος της κυκλικής εναλλαγής― αυτό που ο λαός λέει «ρόδα είναι και γυρίζει»..και τούτος ο νόμος, αυτή η σπείρα οφείλεται εις τον κόρον.
Διότι αφού δεχόμαστε το υψηλό και το ωραίον του Μικελάντζελο και του Ραφαέλο και τις Παναγίες τους όλες, ο κόσμος το βαριέται κι αρχίζει να αποζητά κάτι το πλέον χαρούμενον κι αρχινάει και χαίρεται με τα «τι ωραία φύσις!'» κι άμα δεxτεί κι αυτό, επιζητά και το πιο σαρκικόν, κάτι το πονηρόν, τον έρωτα, τα υλικά...
Κι όταν τα δεχτούμε κι αυτά τα πράγματα πάμε στα άγρια, τα σημερινά, τα «σφάξε με» και «με το το αίμα της πληγής σου» και «κι από το αίμα πιο πικρό στο στόμα το φιλί σου»...
Κι έπειτα λένε δεν αντέχουμε άλλο αυτά τα ρεμπέτικα, τα χασάπικα, τα σερέτικα και δεν ξέρω πώς λέγονται αυτά.
Κι έτσι ο κύκλος διαρκώς ανοίγει και κλείνει. Προσέξτε όμως! Και το λέει αυτό ένα Γερμανός συγγραφέας, το 1932 παρακαλώ, δεν πρόκειται περί κύκλου ο οποίος κλείνει, αλλά πρόκειται περί σπείρας της οποίας το κέντρο συνεχώς μετατίθεται κάπου εμπρός. Κι αυτή η σπείρα δεν ξέρουμε πού ακριβώς πηγαίνει, προς ποία κατεύθυνση κινείται το κέντρο της, αλλά πάντως δεν πρόκειται περί κύκλου ο οποίος κλείνει και σταματά και δεν επαναλαμβάνεται επακριβώς.
Πρόκειται τρόπον τινά περί κυκλικής κινήσεως, είναι ο νόμος της κυκλικής εναλλαγής. Έρχεται το παρόν κι ύστερα πρέπει να έρθει το άλλο, το επόμενο.
Στην Αναγέννηση ήταν όλα εντάξει, ήτανε λίγο πιο άγρια τα πράγματα, πιο ελεύθερα, αλλά πλέον έπρεπε να γίνει ένα ξέσπασμα, να φύγει ο άνθρωπος από το παρόν του, να κινηθεί ο κύκλος...
Η τέχνη τελειώνει ή δεν τελειώνει ;
Ν.Β. H τέχνη δεν τελειώνει. Αλλά εκείνο που σκέφτηκα να σας πω (γιατί σας ερώτησα ποιο είναι το θέμα σας),εκείνο το οποίο λοιπόν θυμήθηκα και πρέπει να σας αναφέρω (γιατί ποιός είμαι εγώ να αποφανθώ;...),πρόσεξα ,λοιπόν, αυτά που έλεγαν οι μεγάλοι μου,όπως ο Κάρλ Γιούνγκ,ο ψυχολόγος,ο οποίος και ασχολήθηκε με την τέχνη... Δεν υπάρχει τίποτε το προσωπικόν εις την τέχνην ,έλεγε...Εμείς οι άνθρωποι είμαστε το έδαφος στο οποίο ξεφυτρώνει τούτο εδώ το πράγμα που λέγεται τέχνη..Αλλά δεν είναι δικό μας,είναι το έδαφος από το οποίο ξεφυτρώνει η τέχνη,αλλά δεν είναι δική μας. Η τέχνη,η τέχνη έρχεται απ'αλλού. Από πού έρχεται; 'Iσως ο Καρλ Γιούνγκ εννοούσε την ύπαρξη του συλλογικού ασυνειδήτου,το ασυνείδητο λοιπόν αυτό,το συλλογικό του οποίου η τέχνη αποτελεί προιόν.
― Δηλαδή ο άνθρωπος βρίσκει έτοιμο το έδαφος της δημιουργίας όταν γεννιέται ;
Ν.Β. Αυτό υποστήριζε, την ύπαρξη του συλλογικού ασυνειδήτου. Μια ευρεία αποθήκη από μνήμες, από αρχέτυπα όπως τα έλεγε αυτός. Αρχέτυπα της προϊστορίας του «μη εγώ», δεν τα έχουμε μέσα μας, είναι ένστικτα τρόπον τινά. 'Ενστικτα, μνήμες και αρχέτυπα της σωματικής προιστορίας του ανθρώπου. 'Ενστικτα είναι αυτά.
Όταν εγώ ερώτησα τον Ευάγγελο Παπανούτσο, ο οποίος ήταν πολύ φίλος με τη γυναίκα μου, η γυναίκα του συγκεκριμένα με τη γυναίκα μου, και στην ερώτησή μου «γιατί κάνουμε τέχνη;», ο Παπανούτσος μου απάντησε ότι είναι η ανάγκη της θυμικής επικοινωνίας. Κι όταν συνέχισα,ερωτώντας τον «ναι, αλλά τι θέλουμε να δούμε μ'αυτό ;» μου απάντησε ξανά ότι θέλουμε να εκφράσουμε τη σφαίρα του θυμικού μας.
Κι αυτό μου είπε και ο Μιχελής. Ο Μιχελής ήτανε Πατρινός, αρχιτέκτων, καθηγητής της αρχιτεκτονικής στο Πολυτεχνείο, βαθύς γνώστης της αισθητικής της τέχνης. Αυτός μου έλεγε ότι τέχνη είναι η ανάγκη της θυμικής επικοινωνίας, αλλά κατά έναν τρόπον αισθητικόν.
Και τι είναι το αισθητικόν; To αισθητικόν είναι το αισθητικώς αξιόλογον... εκείνο το οποίο το έλκει το πνεύμα. Το πνεύμα είναι πέραν της γνώσεως, η σφαίρα του θυμικού,ε κείνο που μας τέρπει. Αλλά θέλει προσοχή...
Μου λέτε αν έχει ελληνικότητα η τέχνη. Πού να την έχει; Aφού ούτε προσωπική είναι, ούτε ανήκει σε κανένα πρόσωπο. Δεν έχει τίποτε το προσωπικόν η τέχνη. Αν τώρα έχει ελληνικό θέμα; Ναι, μπορεί να έχει ελληνικό θέμα. Αλλά ο τρόπος της, αν είναι πραγματική τέχνη, είναι η παρόρμησις του ασυνείδητου.
Θυμάμαι που είχα ρωτήσει κάποτε τον Παπανούτσο. «Εάν είναι ένας καλόγερος και κάνει τέχνη, εάν δεν την κάνει για να την δείξει στους άλλους, κάνει στην πραγματικότητα τέχνη ή όχι;» Kι εκείνος μου απάντησε «'Οχι, όχι δεν κάνει τέχνη κάποιος αν είναι ερημίτης». Εκείνος που κάνει τέχνη την κάνει για να την δει ο άλλος, για να μεταδώσει το μήνυμα του θυμικού και στον άλλο. Το κάνει για να μιλήσει. Εγώ πιστεύω ότι ένας ερημίτης μπορεί να κάνει τέχνη, ο Παπανούτσος λέει όχι.
― Κι αυτοί που κλείνονται σπίτι τους και δεν θέλουν να δείξουν σε κανέναν το έργο τους ;
Ν.Β. Yπάρχει η Αλταμίρα ας πούμε, τόσα και τόσα σπήλαια με τέχνη της εποχής των σπηλαίων...
Έχει ένα σπήλαιο κι εδώ, κάτω από το βουνό του Παντοκράτορα. Πήγα κι εγώ εκεί― δεν μπήκα όμως. Ήμουνα οκτώ, ένας χωρικός με ανέβασε σε μια σκάλα, η είσοδος είναι ίσα-ίσα που μπορεί να μπει ένας άνθρωπος. Ξέρω την ιστορία. Είναι ένας βράχος ίσιος, κόκινος, σκουριασμένος... κι εκεί μέσα έχει μία τρύπα. Φαίνεται ότι όταν οι Τούρκοι πολιορκήσανε την Κέρκυρα πρώτη φορά το 1530, κάψανε πολλούς, κάνανε φοβερά πράγματα, όσους ζούσαν τους είχανε για τα σκλαβοπάζαρα. Σ' αυτή τη σπηλιά κρύφτηκε ένα χωριό ολόκληρο... έμεινε όμως έξω μια γριά και την πιάσανε οι Τούρκοι και την εβασάνισαν και ομολόγησε: της ρίξανε ένα γάτο μέσα στο σώβρακο που την είχε τρελλάνει και τα ομολόγησε όλα. Και τότε οι Τούρκοι τους εκάψανε― οι σκελετοί πρέπει να είναι εκεί μέσα υποθέτω...
― Τι πιστεύετε ότι είναι είναι σκανδαλώδες στην τέχνη; Mπορεί να είναι προκλητική η τέχνη; Είχατε ποτέ κάποια έντονη αντίδραση για τα έργα σας ;
Ν.Β. Θυμάμαι το 1948 έγινε μια έκθεση, η πρώτη έκθεση από Κερκυραίους καλλιτέχνες. Μου είπαν να λάβω κι εγώ μέρος κι έστειλα μερικούς πίνακες. 'Ενας απ'αυτούς τους πίνακες είχε τίτλο 'Ανω Πλατεία. Καθώς λοιπόν ένας αξιωματικός της αστυνομίας, διοικητής νομίζω, βλέπει τους πίνακες, τον οδηγούσε κάποιος Κερκυραίος καλλιτέχνης μπροστά στα έργα, στέκεται μπροστά στο δικό μου. Του λέει ο άλλος «Αυτό ονομάζεται Ανω Πλατεία». Κι αυτός του απαντά «Γιατί όχι Άνω Ποταμών;'' . Γιατί υπάρχει κι αυτό.. Του άλλου του αρέσει, του άλλου δεν του αρέσει καθόλου. Έτσι και με μένα. Άνω Ποταμών!.. ήταν φαίνεται λίγο μοντέρνα καμωμένο για την εποχή του...ένα ελαφρύ σκάνδαλο...
Αλλά και μένα πολλές φορές ήτανε πράγματα που με αγρίεψαν και δεν μπορούσα να τα υποφέρω. Ο Ζαβιτσάνοςμε αγρίευε κάποτε κάποτε, παρόλο που μου άρεσε η τέχνη του. Ο γερμανικός εξπρεσιονισμός ήταν λίγο άγριος. Πότε μου αρέσανε πράγματα, πότε δεν μου αρέσανε.
Εκείνο που κοιτάτε είναι κόπια του Ρέμπραντ- από την αυθεντική πλάκα καμωμένο.
Βλέπετε υπάρχει ο νόμος της κυκλικής εναλλαγής. Και κατά βάση μέσα σ'αυτό υπάρχει ο κόρος...ο άνθρωπος θέλει το καινούριο. Κι εγώ δεν αντέχω διαρκώς να βλέπω τα δικά μου έργα στον τοίχο. Τα τρία, τέσσερα τελευταία χρόνια είναι του εξπρεσιονισμού... ξανανέβηκε.
Και τώρα ζούμε και την εποχή της μηχανής...Τώρα γίνεται με κομπιούτερ η ζωγραφική.
― Δεν πιστεύετε στις μηχανές ;
Ν.Β. Όχι, δεν με συγκινούν. Εδώ οι παλιοί Κερκυραίοι έχουμε μια ωραία παροιμία, Βενετσιάνικη: «Sotto scolio, bonaccia come olio''- πίσω απ'το βουνό, το νησί, έχει μπουνάτσα, νηνεμία, θάλασσα λάδι. Δεν πιάνει ο άνεμος εδώ, δεν μας φυσάει, γιατί είμαστε υπήνεμο μέρος, έχουμε μπουνάτσα...
Εκείνο το άλλο που κοιτάτε έχει τίτλο «Ας κυβερνούν οι άγγελοι όσους πιστούς τούς μένουν». Είναι μια λιτανεία η οποία κατεβαίνει από μια εκκλησία η οποία δεν υπάρχει πλέον. Διότι ο Μιχελής με παρακάλεσε όταν είχε έρθει στην Κέρκυρα με τη γυναίκα του ,να πάμε στην Μονή της Πλατυτέρας. Εκεί είναι θαμμένος ο Ιωάννης Καποδίστριας. Εκεί μας οδηγούσε ένας νεαρός Καλόγερος. Και αργότερα μας έστειλε από το Λονδίνο μερικά ποιήματα δικά του και μεταξύ αυτών και ένα για την Πλατυτέρα.
Ήταν και ποιητής ο Παναγιώτης Μιχελής. Και το ποίημα του τελειώνει έτσι: «Ας κυβερνούν οι 'Αγγελοι όσους πιστούς τους μένουν».... Κι ονόμασα έτσι ένα έργο μου... Τι ωραίο ποίημα!
― Πιστεύετε στην κριτική; H κριτική της τέχνης έχει έννοια ;
Ν.Β. Nα σας πω. Το ζήτημα της τέχνης είναι πολύ υποκειμενικό. Αυτό που εμένα μου αρέσει, τον άλλον τον αφήνει κρύο... Το ένα μου αρέσει και το άλλο είναι Ανω Ποτομών.... Μπορεί να μην αρέσει.
Κατά Πλάτωνα η ψυχή χωρίζεται σε τρία μέρη -εις το λογιστικόν, εις το επιθυμητικόν και εις το θυμικόν. Το θυμικόν είναι η σφαίρα της φαντασίας. Ο ένας εκεί μπορεί να βρει ανταπόκριση, αλλιώς τον αφήνει ψυχρό και το έργο του είναι αντιπαθές.
Αλλά η κριτική έχει κι ένα καλό, ότι μας φέρνει σε επαφή με το έργο της τέχνης. Διότι αν δεν το δει κανείς 2,3,5,10,20 φορές δεν μπορεί να μπει στο νόημα. Άμα το δει πολλές φορές είναι πιο εύκολο να το καταλάβει. Με την πρώτη ματιά είναι σαν ένας άνθρωπος ξένος,που δεν τον έχω ακόμα γνωρίσει...
Αλλά για ποια ελληνικότητα μου λέτε, τη στιγμή που υπάρχει τέτοια επικοινωνία και συγκοινωνία. Και τον καιρό των Μογγόλων, όταν ο Τζένκις Χαν ήρθε στην Ευρώπη, κάτι θα έφεραν κατ' εδώ οι εμπροσθοφυλακές του κι αυτές θα επήραν μαζί τους πράγματα. Η οδός της μετάξης δεν ήταν μια επικοινωνία μεταξύ της Ευρώπης και της Ανατολής;
Σήμερα ο 'Ελλην επηρεάζεται από τα μηχανικά μέσα, όλα κομπιούτερ πια...
Αυτό που είπε ένας Άγγλος φιλόσοφος, η επιθυμία να ανήκει κανείς κάπου...the desire to belong.
Kι ο σημερινός άνθρωπος εξακολουθεί να θέλει να ανήκει― σε μια οικογένεια, μια φυλή, ένα έθνος, μια φάρα, ένα κράτος. Αυτό του δίνει σιγουριά, κάπου να ανήκει. Είναι έμφυτο ένστικτο από την εποχή του Αρχανθρώπου... για να αισθάνεται καλά. Πέρασε μεγάλη μοναξιά και του'χει μείνει αυτό το πράγμα, αυτό το αρχέτυπο...
Δεν σας αφήσαμε όμως να φάτε το γλυκό σας... (γέλια) Του κόπηκε η όρεξη του κοριτσιού....
Κέρκυρα, 9/12/1988
ΤΟ ΑΡΘΡΟ ΑΥΤΟ ΔΗΜΟΣΙΕΥΤΗΚΕ ΓΙΑ ΠΡΩΤΗ ΦΟΡΑ ΣΤΙΣ 21.4.2018
σχόλια