1. Φαίδρος του Πλάτωνα
Εκδόσεις Πόλις
Η αυτοκίνηση του έρωτα, η ιερή μανία, ο αγώνας ανάμεσα στα μέρη της ψυχής-που μοιάζει με ζεύγη φτερωτών αλόγων-η ρητορική και τα πλαίσια του αληθινού λόγου είναι μερικά μόνο από τα θέματα που καταυγάζει ένας από τους πιο όμορφους και καλοσκηνοθετημένους διαλόγους του Πλάτωνα, ο “Φαίδρος”. Ανιχνεύοντας με τρόπο ιδανικό την ομορφιά του διαλόγου και την αμεσότητα ενός πιο χαλαρού και ερωτικού Σωκράτη ο Ν.Μ.Σκουτερόπουλος ξεπερνά τα όρια του μεταφραστή και γίνεται ο σύγχρονος συνομιλητής του στην καλοκαιρινή του βόλτα δίπλα στον Ιλισό. “Αν η μετάφραση είναι σωστή και ρέει ανεμπόδιστα, ο όποιος αναγνώστης θα έχει την εντύπωση πως και ο ίδιος έτσι θα το είχε μεταφράσει” μας εξηγούσε ο ίδιος ο Σκουτερόπουλος σε σχετική συνομιλία στη Lifo για τη φρεσκάδα που έχει η απόδοση του. Μόνο και μόνο επειδή έβαλε δίπλα μας τον Σωκράτη σε ένα τα πιο όμορφα έργα που κυκλοφόρησαν ποτέ του οφείλουμε ευγνωμοσύνη. Αναμφίβολα το εκδοτικό γεγονός της χρονιάς.
2. Μπρις Ντ' Τζ. Πάνκεϊκ, Tριλοβίτες
Εκδόσεις Μεταίχμιο
Άνθρωποι εγκλωβισμένοι, ανθρακωρύχοι, εργάτες, αυτοσχέδιοι μποξέρ, διοργανωτές κοκορομαχιών, ξεπροβάλλουν από τα κατεστραμμένα σπίτια και δραπετεύουν διαρκώς με προορισμό την άβυσσο. Ονειρεύονται τη ζωή σε αλλότριους τόπους –το Σικάγο, το Μίσιγκαν ή την Κίνα– μέσα από φαντασιώσεις, μνήμες ακόμα και φαντάσματα και, αντ' αυτής, βιώνουν, σαν ήρωες αρχαίας τραγωδίας, τη μοίρα τους ήσυχα και καταστροφικά. Μόνο που, σε αντίθεση με την αρχαία τραγωδία, δεν υπάρχει γι' αυτούς καμία εξιλέωση ούτε κάθαρση, παρά μόνο η ανάμνηση κάποιας πρόσκαιρης σπίθας και της εμμονής τους να γδέρνουν τις σάρκες και τις ψυχές τους” ή κάπως έτσι είδα τους ήρωες του διηγηματογράφου Πανκέικ και ακόμα συγκλονίζομαι από την αλήθεια τους. Μπορεί να εκδόθηκαν σπουδαία βιβλία φέτος αλλά η συλλογή αυτή με δοκίμια του νεαρού αυτόχειρα από τη δυτική Βιρτζίνια έκανε το στομάχι μου να καίει και μια εσωτερική φωνή να λέει πως έτσι γράφει όποιος κεντάει λέξεις πρώτα στα σπλάχνα και κατοπινά στο χαρτί. Κι ο Γιάννης Παλαβός που μετέφρασε μοναδικά τον Πανκέικ φαίνεται να τον αγάπησε πραγματικά και να αφουγκράστηκε την αγωνία του.
3. Τζέιμς Ελρόι, Τα σκοτάδια μου
Εκδόσεις Άγρα
Το μαύρο γάλα της αυγής το έπινε καθημερινά, αλλά δεν υπέκυψε σε καμία ξένη αλήθεια, παρά μόνο στη δική του – ίσως γι' αυτό μισούσε μέχρι θανάτου τα παιδιά των λουλουδιών, τους δήθεν Αριστερούς, τον Κένεντι, την κοινή λογική, τη μετριότητα και την καλοσυνάτη φαρισαϊκή, στημένη όψη της πραγματικότητας” . Αλλά δεν είναι μόνο αυτή η διαπίστωση που κράτησα από τη φετινή καλοκαιρινή μου (;) ανάγνωση από το αυτοβιογραφικό βιβλίο του Ελρόι-τον οποίο έτσι κι αλλιώς λατρεύω. Είναι η ασύλληπτη ικανότητα του να βλέπει φως στο κατασκόταδο και να απελευθερώνει δόσεις ανέλπιστης ανθρωπιάς μπροστά στις πύλες της κολάσεως. Η μητέρα του δολοφονείται, ο ίδιος μένει με τον εξαρτημένο, τελειωμένο και χαμένο πατέρα του, παραδίδεται στην παραβατικότητα, καταλήγει παρίας και όμως δεν παύει να θεωρεί τον εαυτό του εξέχοντα βασιλέα της αφήγησης (και μέλλοντα συγγραφέα). Κανείς σαν κι αυτόν. H αυτοβιογραφία του με τη μεταφραστική εγγύηση και υπογραφή του Ανδρέα Αποστολίδη τσακίζει κόκαλα. Να διαβαστεί πάραυτα.
4. Ηλίας Παπαμόσχος, Η αλεπού της σκάλας-κι άλλες ιστορίες
Εκδόσεις Κίχλη
Είναι μια πράξη εμπιστοσύνης η ποίηση-κι ένας Θεός το ξέρει αν τα δεινά μας δεν το χρωστάμε στη στέρηση εμπιστοσύνης” έλεγε ο Γιώργος Σεφέρης στη θρυλική ομιλία του στην απονομή του Νόμπελ. Αυτή ακριβώς τη σχέση εμπιστοσύνης με το ηχόχρωμα της ελληνικής γλώσσας, την ποιητικότητα της, την απενοχοποιημένη ντοπιολαλιά, με τον συμβολικό πλούτο, τον φόβο και τον τρόμο που χαράζουν τα ελληνικά στοιχεία ή στοιχειά μπορεί και ανακτά με τόση δύναμη η “Αλεπού” του Παπαμόσχου. Της οφείλουμε ευγνωμοσύνη γιατί μας έβγαλε μια βόλτα στον τόπο της και στα καλά κρυμμένα μυστικά του ελληνικού διηγήματος. Παραπάνω ποιητικός όπως προστάζει η ελληνική φλέβα, ισομερώς σκοτεινός όπως ορίζει η γραμμή του αίματος κι ο κύκλος του θανάτου, αρκετά ελλειπτικός όπως υποβάλλει η πλατωνική και σεφερική ακρίβεια ο Παπαμόσχος ανοίγει δρόμους στη μεγάλη ενότητα που συνδέει το παρόν με το μέλλον της ελληνικής διηγηματογραφίας. Τα διηγήματά του είναι παραδειγματικά.
5. Λάσλο Κρασναχορκάϊ, Πόλεμος και πόλεμος
Εκδόσεις Πόλις
Το κείμενο του “μυρίζει” επικίνδυνα Κεντρική Ευρώπη, ανασταίνει τις πιο γοητευτικά παράλογες στιγμές του Κάφκα, ακολουθεί το ατέρμονο ταξίδι των εραστών της γλώσσας και της γραφής στα σύμπαντα του κόσμου, ψάχνει να βρει από που προέρχεται ένας συγγραφέας και που καταλήγει. Εν ολίγοις αν η μισή απάντηση βρίσκεται στη γραφή, η άλλη μισή βρίσκεται στον Πόλεμο. Όλα τα άλλα είναι υφολογικές λεπτομέρειες που κάνουν το βιβλίο να διαβάζεται με κομμένη την ανάσα και τον Κρασναχορκάι μοναδικό ιχνηλάτη της καταγωγής της γραφής και του σύμπαντος. Ο ήρωας του ο Κόριμ δεν είναι τυχαία αρχειοθέτης- ούτε ο βασικός εμπνευστής και μούσα του ο ευρηματικός Ερμής που “αντί να τον καθοδηγήσει, τον έκανε να χάσει τον δρόμο του” για να ακολουθήσει μια και μοναδική οδό-αυτή της λογοτεχνίας και της μεταφοράς. Κατόρθωμα η απόδοση στα ελληνικά ενός τόσο περίπλοκου κειμένου από την Ιωάννα Αβραμίδου.
6. Χόρχε Λουίς Μπόρχες, Δοκίμια Ι και ΙΙ
Εκδόσεις Πατάκης
Στην ερώτηση για τα δέκα βιβλία που αξίζει κανείς να διαβάσει προτού πεθάνει, που αξίζει να έχει στη βιβλιοθήκη ή να φυλλομετρά από καιρό εις καιρόν, συγκαταλέγονται αναμφίβολα οι τόμοι με τα Δοκίμια του Μπόρχες. Παρότι τα αριστουργηματικά μεταφρασμένα από τον Αχιλλέα Κυριακίδη κείμενα του είχαν κυκλοφορήσει από άλλο εκδοτικό οίκο, η ανατύπωση τους από τις εκδόσεις Πατάκη σε εμπλουτισμένη και φροντισμένη έκδοση συνιστά αναμφίβολα γεγονός. Δεν ξέρω αν υπάρχουν πραγματικά μεγαλύτεροι δάσκαλοι από τον Μπόρχες κι αυτό καταφαίνεται λεπτομερώς στα δοκίμια του. Το έγραφα και το ξαναγράφω: “η γραφή και ο τρόπος του Μπόρχες δεν έχει προηγούμενο: ως Αργεντινός αγάπησε κάθε μικρή λαϊκή ιστορία του τόπου του αλλά γνώρισε σε βάθος την αγγλοσαξονική θεωρία. Γεύτηκε κάθε γωνιά του κειμένου –κώδικες, παπύρους, επείσακτα παραμύθια–, έγινε ταυτόχρονα φιλόσοφος και ποιητής, ταξίδεψε, κατέγραψε κάθε στοιχείο που μπορούσε να ενώσει τη βιωμένη πραγματικότητα με τη σκέψη. Έγινε λυρικός, παράφορος και ακριβής, έβαλε την ποίηση στα μαθηματικά και τη μεταφορά στην κυριολεξία, κατέληγε να είναι πάντα ένας άλλος από αυτό που όλοι περίμεναν και από την ταυτότητα που ο ίδιος προσδοκούσε για τον εαυτό του”.
7. Σπύρος Γιανναράς, Ο βασιλιάς έρχεται όποτε του καπνίσει
Εκδόσεις Άγρα
Ο βασιλιάς μπορεί να έρχεται όποτε του καπνίσει, όπως και ο έρωτας, αλλά όχι η βασική αρχή της διηγηματογραφίας: η ενιαία απαράμιλλη και υψηλών προδιαγραφών σφραγίδα που θα έρθει, δηλαδή, να συναρμόσει τους διαφορετικούς μοχλούς της κάθε ιστορίας. Εδω τα διηγήματα αφορμώνται από τα αδιέξοδα των ερωτικών σχέσεων προκειμένου να καταδείξουν την ανέξοδη τάση να πετιέται στην άκρη στην εποχή μας η ουσία-από την περίτεχνη λέξη που λογίζεται ως πραγματικό στολίδι έως τις εσωτερικές συμπαραδηλώσεις που κάνει τα διηγήματα να επικοινωνούν μεταξύ τους ιδανικά. “Περίτεχνο είναι και το ύφος της αφήγησης που εναλλάσσεται ανάλογα με την εσωτερική αγωνία των πρωταγωνιστών: άλλοτε γίνεται ποιητικό, όπως στο ομώνυμο «Βασιλιάς», προφορικό ή διαλογικό στο «Ευτυχές Γεγονός», απλό, στακάτο και απέριττο στο «Βασανίζομαι». Κυρίως όμως κρατάει ζωντανή τη λυρική ελαφράδα που ποτίζει την καλοσμιλεμένη γλώσσα και διαπερνά τις περιγραφές με μια διάθεση μουσικότητας” ήταν οι απλές διαπιστώσεις της κύριας παρουσίασης του “Βασιλιά” στη Lifo. Υπάρχουν κάποιοι Έλληνες διηγηματογράφοι-σε αυτούς συγκαταλέγεται υποδειγματικά ο Γιανναράς-που περνούν επιτέλους στην αντεπίθεση με τα αμιγή εκφραστικά όπλα μιας αφήγησης που δεν μοιάζει πλέον αποδυναμωμένη αλλά άνω θρώσκουσα.
8. Νόμπερτ Ελίας, Ναζισμός και Γερμανικός Χαρακτήρας
Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης
Αν έπρεπε να δοθεί ένα βραβείο στον εκδοτικό οίκο της χρονιάς που μας πέρασε εκδίδοντας βιβλία-σημεία αναφοράς είναι αναμφίβολα στις ΠΕΚ. Το ρηξικέλευθο βιβλίο του Ελίας-σε μετάφραση Γιάννη Θωμαδάκη και Γιάννη Πεδιώτη-φαντάζει σήμερα πιο επίκαιρο από ποτέ καθώς επικεντρώνεται στις αυταπάτες που ανέκαθεν καλλιεργούσε η Ευρώπη για τη φαινομενική εξέλιξη που θα οδηγούσε στην πρόοδο, την ανάπτυξη και τον εκσυγχρονισμό την ίδια στιγμή που καλλιεργούσε όχι μόνο στον κόρφο της αλλά στην καρδιά της το τέρας. Όπως τότε πιστέψαμε πως τα μοντέρνα κινήματα, η ανάπτυξη των επιστημών και των τεχνών δεν θα επέτρεπαν τον σκοταδισμό και τον ναζισμό να εισχωρήσει στην καρδιά της Ευρώπης-έτσι και τώρα ο Ελίας μας βοηθάει να δούμε τις σημερινές αυταπάτες. Άλλωστε ας μην ξεχνάμε ότι “το εθνικοσοσιαλιστικό δόγμα θεωρήθηκε ανώτερο όλων, ακριβώς επειδή κολάκευε την αυταρέσκεια των μέχρι πρότινος εξαθλιωμένων οπαδών του_κι αυτό είναι κάτι που ο Γερμανοεβραίος ερευνητής το κατάλαβε καλύτερα από τον καθένα”. Παραπάνω από οποιοδήποτε άλλον, δεν έμεινε αγκυροβολημένος σε ένα πεδίο για να εξερευνήσει τις πολλαπλές εκφάνσεις του αλλά έλαβε υπόψιν του την ανθρωπολογία, τη φιλοσοφία αλλά και την ιστορία για να δει τι σημαίνει “κατηγορική προσταγή” που οδήγησε στον εθνικοσοσιαλισμό και από εκεί στη μαζική εξόντωση και την καθολική δυστυχία.
9. Φραντς Κάφκα, Η ετυμηγορία
Εκδόσεις Μελάνι
Τα βιβλία που είναι καταδικασμένα να κυκλοφορήσουν στα τέλη του 14 μένουν έξω από τις λίστες του 15 αλλά δεν ξεχνιούνται τη χρονιά που μας πέρασε. Αυτό συνέβη και με την “Ετυμηγορία” μια από τις σημαντικότερες νουβέλες του Κάφκα σε μετάφραση Κώστα Κουτσουρέλη και με ακριβές επίμετρο της Καρολίνα Μέρμηγκα. Δεν ξέρω αν ο λόγος που αγαπώ τόσο αυτό το βιβλίο είναι γιατί ο ίδιος ο Κάφκα το εκτίμησε όσο ελάχιστα που είχε γράψει, γιατί αποτέλεσε τον οδοδείκτη για τα υπόλοιπα έργα του, γιατί το έγραψε την ημέρα των γενεθλίων μου ή γιατί έβγαζε σε λέξεις τα καρφιά που “όσο κι αν προσπαθήσω να αντισταθώ να πολεμήσω, το μόνο που καταφέρνω είναι να χωθούν βαθύτερα”. Εν προκειμένω είναι η αναμέτρηση με τον πατέρα, τη σκιά της ερωμένης, το ασφυχτικό περιβάλλον και ο μοναξιασμένος ήρωας Γκέοργκ στις χαμένες ατραπούς του κόσμου που πρωταγωνιστούν και δείχνουν τα χαρακτηριστικά σημάδια των επόμενων έργων του.
10. Μισέλ Ουελμπέκ, Υποταγή/Μορφολογία της τελευταίας όχθης
Εστία
Ήταν μεταφυσική σύμπτωση η έκδοση δυο βιβλίων του Ουελμπέκ-ένα από τα πιο ρηξικέλευθα-προφητικά-ανατριχιαστικά παραστατικά του μυθιστορήματα και η συγκλονιστική σχεδόν συντριπτική συλλογή με ποιήματα του. Στην “Υποταγή” (μτφ Λίνας Σιπητάνου) ο ανατρεπτικός Γάλλος ειρωνεύεται τα πολιτικά αδιέξοδα της Ευρώπης και την εθελοτυφλία της απέναντι στο κακό που έρχεται, την αδυναμία της να διαχειριστεί το ζήτημα της αφοσίωσης και της πίστης αφού δεν μπορεί να υπαγορεύσει στους πολίτες της ένα γερό φαντασιακό για να αντέξουν. Πάντως στη δική του “Μορφολογία” ο ποιητής πλέον Ουελμπέκ διαμορφώνει το έδαφος που τον βοηθάει να αντέξει τον ίδιο το ίδιο το γένος των ανθρώπων επειδή εδώ είναι περισσότερο ανθρώπινος από ποτέ: “Μέσα στην αντίφαση που γεμίζει τα πρωινά μας/πράγματι αναπνέουμε κι ο ουρανός είναι γαλήνιος/έχουμε όμως πάψει να πιστεύουμε ότι η ζωή είναι εφικτή/Έχουμε σχεδόν πάψει να αισθανόμαστε άνθρωποι”. Οι στίχοι-τους οποίους ο Γιανναράς έχει αποδώσει ως λαμπρύνοντα ουελμπεκικά καρφιά, σαν σπασμένες ανάσες- ενσκήπτουν στις άδειες σελίδες σχεδόν σαν αναπάντεχη μοίρα: “Θα πρέπει να διασχίσουμε ένα λυρικό σύμπαν/Όπως διασχίζουμε ένα σώμα που αγαπήσαμε πολύ/Θα πρέπει να ξυπνήσουμε τις καταπιεσμένες δυνάμεις/την αξιολύπητη δίψα της αιωνιότητας”. Ένας ρομαντικό
