Το «Monsieur Vénus» αποτελεί ένα από τα πιο προκλητικά queer μυθιστορήματα της γαλλικής λογοτεχνίας του 19ου αιώνα. Γράφτηκε από τη δεκαεννιάχρονη Ρασίλντ το 1884 και οι θέσεις του σχετικά με την αυτοδιάθεση σε σχέση με το φύλο τάραξαν τα ήθη της εποχής. Μια αριστοκράτισσα επιβάλλει σε έναν νεαρό ζωγράφο να υποδυθεί τη γυναίκα, ενώ εκείνη υποδύεται τον άντρα. Παρόλο που θεωρήθηκε πορνογράφημα, έθεσε θέματα που χρειάστηκαν δεκαετίες για να συζητηθούν δημόσια.
Ο πολυσχιδής και πολυβραβευμένος Γαλλοαργεντινός σκηνοθέτης Αλφρέδο Άριας, ένας κοσμοπολίτης που εγκατέλειψε συνειδητά την πατρίδα του τη δεκαετία του 1960 για να ακολουθήσει θεατρική καριέρα στο Παρίσι και αρχικά συνδέθηκε με τον αείμνηστο, επίσης Αργεντινό συγγραφέα Copi, έχει σκηνοθετήσει θέατρο, καμπαρέ και όπερα. Συχνός επισκέπτης της Ελλάδας, βρίσκεται αυτή την περίοδο στην Αθήνα για να σκηνοθετήσει στην Εναλλακτική Σκηνή της Εθνικής Λυρικής Σκηνής το «Monsieur Vénus» ως τραγουδιστικό μονόδραμα, σε μουσική του διακεκριμένου Αργεντινού συνθέτη Μαρτίν Ματαλόν και σε συνεργασία με την Ελληνοαργεντινή χορογράφο Ντιάνα Θεοχαρίδη.
― Εγκαταλείψατε την Αργεντινή τη δεκαετία του ’60 για πολιτικούς λόγους;
Ναι. Ξεκίνησα από την πλαστική εικαστική σκηνή, ήμουν μέλος ενός κινήματος το οποίο είχε μπει στο στόχαστρο της αστυνομίας και ένιωθα ότι ανά πάσα στιγμή κάτι τρομερό θα μπορούσε να συμβεί. Και συνέβη! Ήρθε η δικτατορία και οι προοπτικές ήταν κακές. Τα πράγματα ήταν κάθε άλλο παρά αισιόδοξα και ρισκάραμε να μας εξαφανίσουν, όπως τόσους άλλους ανθρώπους. Ένα από τα πρώτα πράγματα που έκαναν ήταν να εξαφανίσουν καλλιτέχνες. Οι άνθρωποι της τέχνης θεωρούνται πάντα ανεπιθύμητοι στις δικτατορίες. Τα ίδια συμβαίνουν και τώρα στην Αργεντινή. Ο Πρόεδρος έχει την ευχέρεια να επιτίθεται στους καλλιτέχνες.
«Έχουμε την ελευθερία να κάνουμε ό,τι μας αρέσει, και καμία καλλιτεχνική φωνή δεν περισσεύει. Μόνο έτσι το θέατρο θα διατηρηθεί ζωντανό».
― Η ειρωνεία είναι ότι σε μικρή ηλικία ανήκατε στη Νεολαία των Περονιστών…
Ναι, ως παιδί ανήκα στη νεολαία γιατί ήμουν γοητευμένος από την Εύα Περόν, ενώ οι γονείς μου ήταν κεντροαριστεροί. Εκείνα τα χρόνια ήμουν πολύ δραστήριος, διάβαζα ποιήματα σε εκδηλώσεις του Σωματείου των Περονιστών και γενικά χαιρόμουν κάθε μου δραστηριότητα, γιατί βρισκόμουν σε μια επαρχία της Αργεντινής.
― Το πρώτο πράγμα που ανεβάσατε στην εξορία, στο Παρίσι το 1970, ήταν ένα έργο του Copi για την Εύα Περόν. Ήταν για σας ένα έργο απομυθοποίησης;
Γάλλοι ακροδεξιοί που είχαν πληρωθεί από περονιστές μπήκαν και κατέστρεψαν το θέατρο και τα σκηνικά. Ο Copi προερχόταν από μια ισχυρή οικογένεια εκδοτών που εξέδιδε μια εφημερίδα η οποία αντιπολιτευόταν τον Περόν και πίστεψαν ότι το έργο είχε γραφτεί για να δυσφημίσει την Εύα Περόν. Το δικό μου πρόβλημα ήταν πώς, από τον θαυμασμό που είχα για εκείνη νέος, μεγαλώνοντας κι έχοντας ωριμάσει, θα εξέφραζα τα αισθήματά μου. Έτσι αποφάσισα να βάλω να την υποδυθεί μια τρανς. Ο Copi δεν είχε γράψει το έργο με αυτή την προοπτική, αρχίσαμε όμως να ψάχνουμε σε διάφορα καμπαρέ με drag show στο Παρίσι. Βρήκαμε μια πολύ καλή ερμηνεύτρια, αλλά αποδείχτηκε ότι ήταν πολύπλοκο θέμα και δεν λειτουργούσε. Έτσι επιλέξαμε έναν άντρα ηθοποιό από την ομάδα μου και απομακρυνθήκαμε από αυτή την ιδέα.
― Η ιδέα θυμίζει λίγο τις παραστάσεις του «Θεάτρου της γελοιότητας» της Νέας Υόρκης.
Ήταν η εποχή που τα πάντα επιτρέπονταν. Καμία σχέση με τώρα, που όλα είναι πια μέρος του κατεστημένου. Αφορούσε περισσότερο την ελευθερία και λιγότερο την έκφραση, κι όχι απαραίτητα για καλλιτεχνικούς λόγους.
― Η καριέρα σας εξελίχθηκε κυρίως στη Γαλλία. Αποτελεί για σας μια δεύτερη πατρίδα;
Έζησα στη Γαλλία πενήντα χρόνια. Ήρθα με τη θεατρική μου ομάδα, την TSE, από την Αργεντινή και σύντομα οι Γάλλοι μού ανέθεσαν να διευθύνω το θεατρικό τμήμα του πολιτιστικού κέντρου στην Ομπερβιλιέ. Είπα στον εαυτό μου ότι ήταν η ώρα να προσπαθήσω να προσεγγίσω την ευρωπαϊκή κουλτούρα και να δω τι μπορούσα να κάνω στο θέατρο ρεπερτορίου. Έτσι εκείνη την περίοδο επικεντρώθηκα σε μια σειρά από κλασικά έργα. Κατάλαβα όμως ότι η σχέση μου με το θέατρο ήταν πιο προσωπική, ότι ήθελα να κάνω πράγματα που να βγαίνουν από μένα και όχι έργα ρεπερτορίου. Πέρασα μια εξαετία σε εκείνο το θέατρο και, όταν ολοκλήρωσα τον στόχο μου, επέστρεψα στην ελευθερία μου.
― Ωστόσο, δεν αποτέλεσε μεγάλο σχολείο;
Ποτέ δεν σταματάς να μαθαίνεις, αλλά το πρόβλημα είναι πιο περίπλοκο. Αν κάνεις Σαίξπηρ…
― Κάνατε την «Τρικυμία» στο Φεστιβάλ της Αβινιόν.
Πέρσι και στη Σικελία. Αυτό που θέλω να πω είναι ότι μπορείς πάντοτε να υποκρίνεσαι ότι καταλαβαίνεις έναν πολιτισμό. Λες, καταλαβαίνω τον Σαίξπηρ. Αλλά δεν παύεις να τον δουλεύεις από μετάφραση, κι αυτό σημαίνει ότι δεν είναι πια Σαίξπηρ, αλλά ένα «σύννεφο». Δεν αρκεί να καταλαβαίνεις μια ξένη γλώσσα. Αυτό που ρωτάω όλους όσοι πηγαίνουν από ένα έργο ρεπερτορίου σε ένα άλλο είναι το εξής: «Πώς μιλάει ο Τσέχοφ;», «πώς μιλάει ο Ίψεν;». Γιατί μπορεί να μιλάμε τα κείμενά τους, αλλά δεν είναι στην αυθεντική τους μορφή. Αυτός είναι και ο λόγος που αποφάσισα να επιστρέψω στα δικά μου έργα. Γράφω αντλώντας από δικό μου υλικό, εφευρίσκοντας πράγματα.
― Πότε ξεκινήσατε να γράφετε;
Από την αρχή της ζωής μου. Τα πρώτα έργα που έγραψα και ανέβασα στο Μπουένος Άιρες ήταν τα «Dracula», «Aventuras» και «Futura». Μετά έφυγα για το Παρίσι και μου συνέβη το πιο τρομερό πράγμα: έχασα τη γλώσσα μου. Έπρεπε να «μεταφράζω» τους τρόπους μου, για να καταλαβαίνω τις αλήθειες μου μέσα από μια διαφορετική γλώσσα. Δεν είναι το ίδιο να επικοινωνήσεις ως Αργεντινός μέσα από τα γαλλικά και όχι τη μητρική σου γλώσσα. Δεν υπήρχαν πολλές πιθανότητες να το καταφέρω. Γι’ αυτό θεώρησα ότι ήταν σημαντικότερο να γράψω τα δικά μου κείμενα, γιατί με αυτά δεν υπήρχε πρόβλημα γλώσσας. Μπορούσα να κατευθύνω τον εαυτό μου όπως ήθελα.
― Γράφατε στα ισπανικά και μετά τα μεταφράζατε στα γαλλικά;
Ναι, αναλόγως κάθε φορά.
― Ο Copi δεν έγραφε τα δικά του έργα στα γαλλικά;
Κάποια ναι, αφού είχε τη δυνατότητα να γράφει και στα γαλλικά και στα ισπανικά. Το έργο «Cachafaz» που σκηνοθέτησα (σ.σ. από τα πιο πολιτικά έργα του Copi, που ανέβηκε μετά τον θάνατό του) αφορά έναν χορευτή του ταγκό, γράφτηκε στα ισπανικά και ήταν βασισμένο στην παράδοση του ποιητικού αυτοσχεδιασμού της Ουρουγουάης, με διαλόγους που αντάλλασσαν μεταξύ τους οι μουσικοί δημοσίως. Σκηνοθέτησα επίσης έργα από κόμικς του, όπως η «Καθισμένη γυναίκα». Του είχα προτείνει να γράψει ένα έργο επάνω σε αυτή την ιδέα αλλά δεν ήθελε, το θεωρούσε παρελθόν. Μου έδωσε μια σειρά από σχέδια και μου είπε να εμπνευστώ το έργο από αυτά. Μετά τον θάνατό του έκανα τα έργα του «Σκαλοπάτια της Sacré Coeur» και το «Λορέτα Στρονγκ».
― Φαντάζομαι, έχοντας αφήσει πίσω τη συντηρητική Αργεντινή και ζώντας στο Παρίσι, ως γκέι είχαμε πλήρη ελευθερία έκφρασης.
Πρέπει να πω ότι ποτέ δεν θεώρησα την γκέι ταυτότητά μου ως αποκλειστικό κίνητρο της δημιουργικότητάς μου. Είμαι ένας ολοκληρωμένος άνθρωπος. Διαφορετικά, αν πεις «είμαι γκέι», είναι σαν να λες ότι είναι πιθανόν να μην μπορείς να πετύχεις μια ετεροφυλόφιλη προσέγγιση.
― Ο Copi είχε καταφέρει να εκφράσει την queer ταυτότητά του μέσα από το γράψιμό του.
Το πρόβλημα του Copi ήταν ότι ήταν ένας πολύ κομψός, απελπισμένος άνθρωπος. Πήγαινε στο μπαρ, άπλωνε μπροστά του την εφημερίδα: από τη μία μεριά είχε ποτό και κάτι να φάει, από την άλλη χασίς. Μια έγραφε, μια έτρωγε, και μια κάπνιζε το χασίς. Μετά πήγαινε για ύπνο, και το βράδυ έξω για χορό. Κάπνιζε πολύ. Ήταν εκτός πραγματικότητας, κι αυτό ήταν υπέροχο!
― Εσείς πώς δουλεύατε;
Εγώ ήμουν ανέκαθεν πολύ νευρικός, αγχωμένος – δεν μπορώ να είμαι τόσο ελεύθερος. Τέλος πάντων, νομίζω ότι πρέπει να δίνεις χρόνο στα πράγματα. Αν καπνίζεις, χάνεις κάθε αίσθηση της ζωής.
― Ποια είναι η γνώμη σας για τις επεμβάσεις των σκηνοθετών στα κλασικά έργα;
Έχουμε την ελευθερία να κάνουμε ό,τι μας αρέσει, και καμία καλλιτεχνική φωνή δεν περισσεύει. Μόνο έτσι το θέατρο θα διατηρηθεί ζωντανό. Προσωπικά, έχω έναν κανόνα: επιλέγω έργα τόσο σημαντικά που να μη χρειάζονται αλλαγές. Αν φτάσω σε σημείο να κάνω πολλές αλλαγές λέω «όχι» και γράφω το δικό μου έργο. Δεν είναι ανάγκη να βασιστώ στον Σαίξπηρ, στον Αριστοφάνη ή στον Μολιέρο για να εκφράσω όλο μου το είναι. Αυτός είναι και ο λόγος που γράφω τα δικά μου έργα. Αυτή είναι η απόφασή μου, αλλά δεν κριτικάρω τους άλλους σκηνοθέτες και έχω υπέροχες εμπειρίες.
― Τι θέματα σας απασχολούν όταν γράφετε;
Έχω ασχοληθεί με αυτοβιογραφικά θέματα, π.χ. έχω γράψει ένα έργο για τις θείες μου. Γενικά γράφω ελεύθερα, αναμειγνύοντας διάφορα έργα, ενώ βάζω και το στοιχείο της μουσικής. Γράφω για πρόσωπα και πράγματα που νιώθω ότι με αφορούν και μπλέκω σε αυτά που κάνω μεγάλες προσωπικότητες της μυθολογίας της Αργεντινής. Λόγου χάρη, έγραψα ένα έργο για τη Νινί Μασάλ, μια ηθοποιό της δεκαετίας του ’50, ή για τη Δόνια Πετρόνα, μια θρυλική μαγείρισσα, το βιβλίο μαγειρικής της οποίας ήταν το πιο διαδεδομένο στη χώρα. Είχε εφεύρει έναν ολόκληρο τεχνικολόρ κόσμο, καθώς πρόσθετε στα κέικ της λουλούδια, πετυχαίνοντας μια μεγάλη γκάμα χρωμάτων.
― Ποιον ρόλο έπαιξε στην καριέρα σας η Λίλα Ντε Νόμπιλι;
Η Λίλα μού άνοιξε τον δρόμο για την ευρωπαϊκή κουλτούρα. Όταν μας κάλεσαν στο Σπολέτο με την ομάδα μου παρακολούθησα τη «Μανόν Λεσκό» σε σκηνοθεσία Λουκίνο Βισκόντι, κοστούμια του Πιέρο Τόζι και σκηνικά της Λίλα Ντε Νόμπιλι. Ένας φίλος με ρώτησε με ποιον θα ήθελα να συνδεθώ στην Ευρώπη, κι εγώ είπα με τη Λίλα. Καθώς έμενε μόλις διακόσια μέτρα από το σπίτι μου, ο φίλος μου μας σύστησε. Μιλήσαμε και λίγο αργότερα μου έδωσε τα σχέδιά της με κεφάλια ζώων και σώματα ανθρώπων, λέγοντάς μου ότι έπρεπε να κάνω μια παράσταση με αυτά. Έτσι, έκανα μαζί με τον Ντομπουζίνσκι (σ.σ. σπουδαίος κατασκευαστής θεατρικών μασκών) το «Peines de coeur d'une chatte anglaise», που ήταν βασισμένο στο βιβλίο του Μπαλζάκ, και έγινε τεράστια επιτυχία.
― Πώς καταπιαστήκατε με την όπερα;
Συνέβη κάποια στιγμή να ασχοληθώ με την όπερα την οποία θεωρώ πολύ δύσκολη τέχνη. Κάποιες συνεργασίες μού άρεσαν πάρα πολύ, ιδίως όταν το λιμπρέτο είναι πολύ καλό, π.χ. το «Rake's Progress», ο «Θάνατος στη Βενετία», τα «Στήθη του Τειρεσία». Όποτε το λιμπρέτο το υπογράφει σημαντικός συγγραφέας και αναδεικνύεται η ποίηση, το αποτέλεσμα είναι έξοχο.
― Θα λέγατε ότι δίνετε έμφαση στο λιμπρέτο περισσότερο παρά στη μουσική;
Αν η μουσική είναι ωραία και το λιμπρέτο καταστροφικό, τίποτα δεν πάει καλά. Για μένα είναι αδιαχώριστα.
― Επανέρχεστε σε κάποια από αυτά;
Το «Rake’s Progress» του Στραβίνσκι το έχω κάνει τρεις φορές, ενώ την «Κάρμεν», που θεωρώ προβληματικό το λιμπρέτο της, μόνο μία φορά. Αυτή είναι δική μου εκτίμηση πάντως, δηλαδή ενώ η μουσική του Μπιζέ είναι υπέροχη, δεν μ’ αρέσει ο τρόπος που προχωράνε τα θέματα, η μοναξιά, η ατομική σύγκρουση. Αντιθέτως, στην όπερα του Στραβίνσκι, της οποίας το λιμπρέτο υπογράφουν σημαντικοί συγγραφείς (σ.σ. Όντεν και Τσέστερ Κάλμαν), παρόλο που δεν καταλαβαίνεις όλα τα κρυφά νοήματα της ποίησης, βρίθει από ψευδαισθήσεις.
― Με αυτό επιστρέψατε και στην Αργεντινή, στο Teatro Colón του Μπουένος Άιρες. Πώς ήταν η επιστροφή στην πατρίδα;
Επέστρεψα μετά από δεκαεπτά χρόνια εθελούσιας εξορίας, όταν αποκαταστάθηκε η δημοκρατία, την περίοδο του Αλφονσίν. Άρχισα να την επισκέπτομαι όλο και πιο συχνά και τώρα περνάω μέρος της ζωής μου εκεί. Έχω σκηνοθετήσει πολλές παραστάσεις, αλλά ο κινηματογράφος δεν χρηματοδοτείται ιδιαιτέρως. Αν οι ταινίες σου δεν θεωρούνται προσοδοφόρες, δεν σου δίνουν δεκάρα.
― Έχετε κάνει και κινηματογράφο;
Έχω κάνει δύο ταινίες. Στις 14 Σεπτεμβρίου θα με τιμήσουν στον κινηματογράφο τέχνης Arlequin. Κυρίως, όμως, έχω ανεβάσει θέατρο και όπερα. Το «Rake’s Progress», τον «Θάνατο στη Βενετία», όπως προανέφερα, και μια όπερα επάνω στην ποίηση του Καβάφη.
― Ας μιλήσουμε για την όπερα «Monsieur Vénus» που ετοιμάζετε στη Λυρική. Δεν είναι ένα έργο που συγκεντρώνει όλα όσα σας έχουν απασχολήσει στη θεατρική σας πορεία;
Οφείλω να πω ότι για μένα είναι μια ιδιαίτερη στιγμή, γιατί ασχολούμαι για πρώτη φορά με κάτι που δεν έχω ξανακάνει, δηλαδή τραγουδιστικό μονόδραμα με την ηλεκτρονική μουσική του Μαρτίν Ματαλόν. Μένω έκπληκτος που βρίσκω το κουράγιο να βάλω τον εαυτό μου σε αυτή την περιπέτεια, καθώς δεν χρησιμοποιώ τίποτα από τη δική μου τεχνική. Απλώς εμπνεύστηκα από την ιστορία.
― Πολύ ιδιαίτερη ιστορία, αν σκεφτεί κανείς ότι γράφτηκε το 1884. Περιέχει θέματα που σας αφορούν, φύλου αλλά και εξουσίας. Δεν θεωρείτε ότι ήταν θα το σκηνοθετούσατε κάποια στιγμή;
Κάποιοι συγγραφείς που παρακολουθούν τη δουλειά μου με συμβούλεψαν, αφότου έκανα τους «Ερμαφρόδιτους» του Φουκό, που διαδραματίζεται την ίδια πάνω κάτω περίοδο με το έργο της Ρασίλντ, να σκηνοθετήσω και το «Monsieur Vénus». Μου αρέσουν έργα στα οποία συγγραφείς παλιότεροι εντάσσουν στο όραμά τους τέτοιου είδους θέματα. Η Ρασίλντ, μια πολύ νέα γυναίκα, έγραψε για μια αριστοκράτισσα η οποία αναγκάζει τον νεαρό άντρα με τον οποίο σχετίζεται να υποδυθεί τη γυναίκα, όπως κι εκείνη θα υποδυθεί τον άντρα. Με ενδιαφέρει γιατί βασίζεται στη σκέψη ότι αν μεταμφιεστείς, σε γυναίκα ή άντρα, ο άλλος οφείλει να σε δεχτεί. Αν με δεχτείς ως γυναίκα, δεν αλλάζω τίποτα. Εγώ βλέπω μια εσωτερική κατάσταση περισσότερο παρά μεταμόρφωση, κι αυτό με ενδιαφέρει.
― Θυμίζει τη σχέση των δύο στη «Δεσποινίδα Τζούλια» του Στρίντμπεργκ, που γράφτηκε λίγο αργότερα.
Ίσως, είναι ίδια συνθήκη. Στο «Monsieur Vénus» μια αριστοκράτισσα, η Ραούλ ντε Βενεράντ, κάνει ένα αγόρι, τον Ζακ Σιλβέρ, ανθοκόμο και ζωγράφο υποχείριό της. Αλλά το πιο σκληρό είναι ότι τον οδηγεί στον θάνατο. Δεν της αρκεί που το βάζει να δεχτεί τη συνθήκη τού να υποδυθεί τη γυναίκα, όπως εκείνη υποδύεται τον άντρα, αλλά το οδηγεί και στα χέρια ενός άλλου άντρα, που το σκοτώνει. Υπάρχει μια υπερβολική ανάγκη να καταπατηθούν οι κανόνες μέχρι θανάτου. Στην εποχή του θεωρήθηκε πορνογράφημα, κανείς δεν πίστευε ότι ένα κορίτσι μόλις 19 ετών γνώριζε με τέτοια ακρίβεια τέτοιες συμπεριφορές.
― Έχετε συνοδοιπόρο στο εγχείρημά σας τη Χλόη Ομπολένσκι. Έχετε συνεργαστεί πολλές φορές;
Με τη Χλόη είμαστε γείτονες στο Παρίσι και φίλοι ζωής. Έχουμε κάνει μαζί αρκετές παραγωγές, όπως οι «Δούλες» του Ζενέ, έναν Αργεντινό «Φάουστ», το καμπαρέ «Eden» στο Teatro de Raffaele Viviani στη Νάπολη. Στο «Monsieur Vénus» επιμελείται τα κοστούμια. Είναι η πρώτη φορά που ασχολούμαι με την ηλεκτρονική μουσική –είναι ένας καινούργιος κόσμος για μένα–, η οποία ωστόσο μού δίνει έμπνευση για την πρώτη μου μινιμαλιστική δουλειά. Μπορώ να σκηνοθετήσω και να είμαι ήρεμος. Επιτέλους τα βρήκα με τον εαυτό μου.
