Δεν είναι μόνο οι έρωτες που αφήνουν πίσω τους ερείπια. Υπάρχουν φιλίες που τελειώνουν σαν μικροί εμφύλιοι: χωρίς τελετουργία, χωρίς κοινωνική αναγνώριση, χωρίς τη γλώσσα που θα σε βοηθούσε να πεις πόσο σε διέλυσε αυτό που έγινε. Ισως γι’ αυτό η προδοσία από έναν φίλο μοιάζει τόσο συχνά αδύνατο να ξεπεραστεί.
Αυτό είναι το ερώτημα που ανοίγει τώρα ένα νέο κείμενο του The Cut, προσπαθώντας να εξηγήσει γιατί η φιλική προδοσία αφήνει τόσο βαθύ ίχνος. Οχι μόνο επειδή χάνεις έναν άνθρωπο που εμπιστευόσουν, αλλά επειδή τραυματίζεται και κάτι πιο εσωτερικό: η κρίση σου, η αίσθηση του ανήκειν, ο τρόπος με τον οποίο είχες μάθει να καταλαβαίνεις τον εαυτό σου μέσα σε μια σχέση ελευθερίας και αμοιβαιότητας.
Η ψυχολόγος Rebecca Schwartz-Mette, που μελετά τις φιλίες και τη σχέση τους με την ψυχική υγεία, εξηγεί ότι η ανάγκη να ανήκουμε κάπου είναι βασική ανθρώπινη ανάγκη. Στην παιδική ηλικία αυτή περνά κυρίως μέσα από την οικογένεια. Αργότερα, όμως, μετατοπίζεται όλο και περισσότερο στους φίλους. Κι εκεί βρίσκεται η ιδιαιτερότητα της φιλίας: δεν είναι μια δεδομένη σχέση, αλλά μια σχέση αμοιβαίας επιλογής.
Αυτό κάνει τη φιλία να μοιάζει πιο ελεύθερη, αλλά και πιο ευάλωτη. Μέσα στις φιλίες δοκιμάζουμε πλευρές του εαυτού μας, μαθαίνουμε ποιοι είμαστε, ζητάμε στήριξη όταν η οικογένεια ή οι ερωτικοί σύντροφοι αποτυγχάνουν. Για πολλούς ανθρώπους, και ιδιαίτερα για πολλές γυναίκες, οι φιλίες είναι χώροι βαθιάς συναισθηματικής οικειότητας, καμιά φορά βαθύτερης και από μια ερωτική σχέση. Οταν λοιπόν αυτή η σχέση σπάει ή προδίδεται, το πλήγμα δεν αφορά μόνο τον άλλον. Επιστρέφει και πάνω σου, με τη μορφή μιας πολύ πιο οδυνηρής ερώτησης: πώς άφησα αυτόν τον άνθρωπο να μπει τόσο βαθιά;
Για έναν έρωτα υπάρχει ο χωρισμός. Για την οικογένεια υπάρχει η αποξένωση. Για μια φιλία που σε τραυμάτισε βαθιά, συνήθως δεν υπάρχει ούτε λέξη ούτε τελετουργία. Ακόμη κι όταν χρησιμοποιούμε τη φράση «χωρισμός φίλων», σχεδόν πάντα το κάνουμε με μια επιφύλαξη, σαν να πρέπει να εξηγήσουμε ότι ναι, πονάει, αλλά όχι και τόσο σοβαρά. Κι όμως, ακριβώς αυτή η έλλειψη γλώσσας είναι που κάνει τη φιλική προδοσία πιο αόρατη και συχνά πιο ανθεκτική στον χρόνο.
Η ψυχολόγος Marisa G. Franco, συγγραφέας βιβλίων για τη φιλία και τις πλατωνικές σχέσεις, λέει ότι, σε αντίθεση με ό,τι συμβαίνει σε έναν ερωτικό δεσμό, οι άνθρωποι συχνά αποφεύγουν να επεξεργαστούν πραγματικά μια σύγκρουση με φίλο. Δεν τη συζητούν μέχρι τέλους, δεν ζητούν εξηγήσεις, δεν διεκδικούν κλείσιμο. Απλώς απομακρύνονται. Και αυτή η έλλειψη κλεισίματος μπορεί να δημιουργήσει μια μορφή αμφίσημης απώλειας: ο άλλος δεν είναι πια στη ζωή σου, αλλά συνεχίζει να υπάρχει μέσα στο μυαλό σου, στις σκέψεις σου, ίσως και στην οθόνη σου.
Για πολλές γυναίκες λέει, η φιλική προδοσία μπορεί να είναι ακόμη πιο οδυνηρή από μια ερωτική διάψευση. Ο λόγος δεν είναι μόνο ότι οι γυναικείες φιλίες είναι συχνά πιο συναισθηματικά πυκνές, αλλά και ότι η ίδια η κουλτούρα έχει φορτώσει τις σχέσεις μεταξύ γυναικών με προσδοκίες αλληλεγγύης, διαθεσιμότητας, φροντίδας και ηθικής συνέπειας. Οταν αυτές οι προσδοκίες σπάνε, δεν πονάει μόνο η πράξη. Πονάει και το γκρέμισμα μιας ολόκληρης ιδέας ασφάλειας.
Εδώ το κείμενο ακουμπά και κάτι ακόμη πιο λεπτό: τον τρόπο με τον οποίο η πατριαρχία και ο μισογυνισμός διαμορφώνουν τις προσδοκίες μας από τις γυναίκες. Οι γυναίκες συχνά ζητούν περισσότερα από τις φίλες τους απ’ όσα ζητούν από τους άντρες της ζωής τους. Περιμένουν από αυτές περισσότερη αλληλεγγύη, περισσότερη ηθική σαφήνεια, περισσότερη συναισθηματική ευθύνη. Κι όταν η προδοσία έρχεται από εκεί, η απογοήτευση μοιάζει να ακουμπά σε κάτι βαθύτερο από μια απλή σύγκρουση χαρακτήρων.
Το πιο ενδιαφέρον στο κείμενο του The Cut είναι ότι δεν προσπαθεί να κάνει τη φιλική προδοσία ένα εύκολο ηθικό αφήγημα. Δεν λέει απλώς ότι όποιος πληγώνει έναν φίλο πρέπει να διαγράφεται για πάντα. Αντίθετα, οι ειδικοί που μιλούν στο κείμενο επισημαίνουν ότι και η πλήρης ρήξη έχει συνέπειες. Οταν μια φιλία διαλύεται μέσα από προδοσία, πολύ συχνά μικραίνει ολόκληρο το κοινωνικό σου δίκτυο. Η δυσπιστία εξαπλώνεται. Οχι μόνο απέναντι στον συγκεκριμένο άνθρωπο, αλλά και απέναντι στην ίδια τη δυνατότητα να εμπιστευτείς ξανά.
Αυτό δεν σημαίνει, βέβαια, ότι όλες οι φιλίες πρέπει να σώζονται. Υπάρχουν προδοσίες που δεν διορθώνονται, υπάρχουν ρήξεις που δεν πρέπει να γυρίσουν πίσω και υπάρχουν άνθρωποι που οφείλεις να χάσεις για να παραμείνεις ολόκληρος. Αλλά το άρθρο υπενθυμίζει κάτι πολύτιμο: ότι ο πόνος από μια φιλία που τελείωσε δεν είναι υπερβολή, ούτε υστερία, ούτε δευτερεύουσα θλίψη. Είναι πραγματικός πόνος, και μάλιστα πόνος που το σώμα συχνά βιώνει σχεδόν σαν φυσικό τραύμα.
Ισως γι’ αυτό οι φιλίες που μας πρόδωσαν μένουν τόσο καιρό μέσα μας. Οχι μόνο επειδή μας πλήγωσαν, αλλά επειδή έσπασαν κάτι που θεωρούσαμε πιο ελεύθερο, πιο ισότιμο και πιο ασφαλές από τους άλλους δεσμούς. Και ίσως αυτό να είναι τελικά το πιο σκληρό στοιχείο της φιλικής προδοσίας: ότι δεν πενθείς μόνο τον άνθρωπο που έχασες, αλλά και τον τρόπο με τον οποίο πίστευες κάποτε στη φιλία.
Με στοιχεία από The Cut.
