«Το Ινστιτούτο V-Dem της Σουηδίας προειδοποιεί ότι οι ΗΠΑ δεν αποτελούν πλέον φιλελεύθερη δημοκρατία – Ο αυταρχισμός εξαπλώνεται και στην Ευρώπη».
Οι ΗΠΑ δεν αποτελούν πλέον δημοκρατία. Μία από τις πλέον αξιόπιστες παγκόσμιες πηγές για την υγεία των δημοκρατικών εθνών το δηλώνει πλέον αυτό απερίφραστα. Το Ινστιτούτο Varieties of Democracy (V-Dem) στο Πανεπιστήμιο του Γκέτεμποργκ καταλήγει στο ανησυχητικό συμπέρασμα, στην ετήσια έκθεσή του, ότι οι ΗΠΑ οδεύουν ολοταχώς προς τον αυταρχισμό με ρυθμό ταχύτερο από την Ουγγαρία και την Τουρκία.
«Τα δεδομένα μας για τις ΗΠΑ ξεκινούν από το 1789. Αυτό που βλέπουμε τώρα είναι το σοβαρότερο μέγεθος δημοκρατικής οπισθοδρόμησης που έχει σημειωθεί ποτέ στη χώρα", δηλώνει ο Staffan Lindberg, ιδρυτής του ινστιτούτου.»
Το V-Dem (Varieties of Democracy) είναι το μεγαλύτερο και πιο έγκριτο ινστιτούτο παγκοσμίως για τη μέτρηση της ποιότητας της δημοκρατίας. Με έδρα το Πανεπιστήμιο του Γκέτεμποργκ στη Σουηδία, συγκεντρώνει πάνω από 30 εκατομμύρια δεδομένα από χιλιάδες ειδικούς, προσφέροντας μια λεπτομερή και επιστημονική απεικόνιση της πολιτικής υγείας σχεδόν κάθε χώρας στον πλανήτη.
Το άρθρο αναλύει την ετήσια έκθεση του Ινστιτούτου Varieties of Democracy, η οποία καταλήγει στο συμπέρασμα ότι οι ΗΠΑ βιώνουν τη σοβαρότερη δημοκρατική οπισθοδρόμηση στην ιστορία τους από το 1789. Η χώρα έχει χάσει το καθεστώς της φιλελεύθερης δημοκρατίας λόγω της ακραίας συγκέντρωσης εξουσίας στην προεδρία και της αποδυνάμωσης των θεσμικών αντιβάρων. Παράλληλα, η έκθεση κρούει τον κώδωνα του κινδύνου για την Ευρώπη, αναφέροντας ονομαστικά την Ελλάδα μεταξύ των χωρών που διολισθαίνουν προς τον αυταρχισμό, ενώ επισημαίνει ότι παγκοσμίως η δημοκρατία βρίσκεται στο ναδίρ των τελευταίων 50 ετών.
Οι κυβερνήσεις δεν καταργούν τη δημοκρατία εν μια νυκτί, αλλά διαβρώνουν σταδιακά τους θεσμούς που την προστατεύουν, καθιστώντας τις αντιδράσεις της κοινής γνώμης πιο δύσκολες και καθυστερημένες.
Το πιο συγκλονιστικό εύρημα της έκθεσης είναι η ταχύτητα με την οποία αποσαθρώθηκαν οι αμερικανικοί θεσμοί. Ενώ ηγέτες όπως ο Όρμπαν στην Ουγγαρία ή ο Ερντογάν στην Τουρκία χρειάστηκαν από τέσσερα έως δέκα χρόνια για να υποτάξουν τις δημοκρατικές δικλείδες ασφαλείας, η διοίκηση Trump πέτυχε αντίστοιχα αποτελέσματα σε μόλις ένα έτος.
Η έρευνα βασίζεται σε 48 διαφορετικούς δείκτες, οι οποίοι καταδεικνύουν ότι η δημοκρατία στις ΗΠΑ έχει επιστρέψει στα επίπεδα του 1965. Αυτό σημαίνει ότι όλη η πρόοδος που επιτεύχθηκε μέσω των νόμων για τα πολιτικά δικαιώματα και την καθολική ψηφοφορία έχει ουσιαστικά εκμηδενιστεί.
Η καρδιά του προβλήματος εντοπίζεται στην επιθετική συγκέντρωση εξουσιών στην Προεδρία. Το Κογκρέσο εμφανίζεται περιθωριοποιημένο. Ενώ ο Πρόεδρος υπέγραψε 225 εκτελεστικά διατάγματα, το Κογκρέσο ψήφισε μόλις 49 νόμους, οι περισσότεροι εκ των οποίων ήταν τυπικής φύσεως. Επίσης, το Ανώτατο Δικαστήριο φαίνεται να έχει απεμπολήσει τον ρόλο του ως ελεγκτικού μηχανισμού, ενώ ο Λευκός Οίκος συστηματικά παρακάμπτει τις δικαστικές αποφάσεις που δεν τον ευνοούν. Τέλος, η εκδίωξη ανεξάρτητων γενικών επιθεωρητών και η αντικατάσταση έμπειρων δημοσίων υπαλλήλων από τυφλωμένους κομματικούς οπαδούς αποτελεί, κατά τον Lindberg, την κλασική συνταγή για τη μετάβαση προς τη δικτατορία.
Το Ευρωπαϊκό «Creep» και η Ελληνική Συμμετοχή
Η έκθεση δεν περιορίζεται στην άλλη πλευρά του Ατλαντικού. Η Ευρώπη, που κάποτε θεωρούνταν το προπύργιο της δημοκρατίας, εμφανίζει σοβαρά συμπτώματα κόπωσης. Επτά χώρες της ΕΕ, ανάμεσά τους η Ελλάδα, η Ιταλία και η Ουγγαρία, βρίσκονται υπό το καθεστώς αυταρχικοποίησης. Τα εργαλεία που χρησιμοποιούνται είναι κοινά:
Έλεγχος και λογοκρισία των Μέσων Μαζικής Ενημέρωσης. Περιορισμός της ελευθερίας του λόγου. Καταστολή της δράσης της κοινωνίας των πολιτών.
Ιδιαίτερη αίσθηση προκαλεί η συμπερίληψη του Ηνωμένου Βασιλείου στους «νέους αυταρχικούς», λόγω νομοθετημάτων που ποινικοποιούν την ψηφιακή έκφραση και περιορίζουν τις διαμαρτυρίες.
Σε παγκόσμιο επίπεδο, η δημοκρατία έχει υποχωρήσει στα επίπεδα των μέσων της δεκαετίας του '70. Το 41% της ανθρωπότητας ζει σε χώρες όπου οι ελευθερίες συρρικνώνονται. Παρά τις φωτεινές εξαιρέσεις, όπως η Δανία και η Νορβηγία, μόνο 18 χώρες παγκοσμίως παρουσιάζουν τάσεις εκδημοκρατισμού – ένας αριθμός που αποτελεί ιστορικό χαμηλό.
Παρά τις φωτεινές εξαιρέσεις, όπως η Δανία και η Νορβηγία, μόνο 18 χώρες παγκοσμίως παρουσιάζουν τάσεις εκδημοκρατισμού – ένας αριθμός που αποτελεί ιστορικό χαμηλό.
Το 2026 θεωρείται έτος-κλειδί. Ο Lindberg προειδοποιεί ότι η αμφισβήτηση των εκλογικών αποτελεσμάτων στις ΗΠΑ φέτος θα σημάνει την οριστική κατάρρευση του συστήματος. Η μόνη αχτίδα αισιοδοξίας πηγάζει από την πτώση της δημοτικότητας του Trump κάτω από το 40%, κυρίως λόγω της οικονομικής δυσπραγίας και των πολεμικών εμπλοκών στο Ιράν, γεγονός που αποδεικνύει ότι η κοινωνική βάση ίσως αρχίζει να αντιλαμβάνεται το κόστος της αυταρχικής εκτροπής.
Η αναφορά στην Ελλάδα ως μία από τις επτά χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης που βρίσκονται σε τροχιά «αυταρχικοποίησης» αποτελεί ένα από τα πιο ακανθώδη σημεία της έκθεσης του V-Dem για το 2026.
Σύμφωνα με τα κριτήρια που χρησιμοποιεί το Ινστιτούτο, η ένταξη της Ελλάδας σε αυτή τη λίστα (μαζί με την Ουγγαρία, την Κροατία, τη Σλοβενία, τη Σλοβακία, την Ιταλία και τη) δεν είναι τυχαία, αλλά βασίζεται σε συγκεκριμένες θεσμικές μεταβολές: Η έκθεση καταγράφει προσπάθειες άμεσου ή έμμεσου κυβερνητικού ελέγχου στην ενημέρωση. Αυτό περιλαμβάνει τη χρήση κρατικών πόρων για την ευνοϊκή προβολή της εξουσίας και τη δημιουργία ενός περιβάλλοντος που ευνοεί την αυτολογοκρισία των δημοσιογράφων. Παρατηρείται επίσης μια συστηματική προσπάθεια περιορισμού της δημόσιας κριτικής, συχνά μέσω νομοθετικών πρωτοβουλιών που στοχεύουν στην «προστασία της δημόσιας τάξης» ή στην καταπολέμηση της «παραπληροφόρησης», οι οποίες όμως στην πράξη λειτουργούν κατασταλτικά. Τέλος, η στοχοποίηση Μη Κυβερνητικών Οργανώσεων και ανεξάρτητων αρχών που ασκούν έλεγχο στην εκτελεστική εξουσία αποτελεί κοινό παρονομαστή στις χώρες που βρίσκονται στη «λίστα επιτήρησης» του Ινστιτούτου.
Σε αντίθεση με την «κεραυνοβόλο» αυταρχικοποίηση των ΗΠΑ, στην Ευρώπη η διαδικασία περιγράφεται ως ένα «αργό έρπον φαινόμενο». Οι κυβερνήσεις δεν καταργούν τη δημοκρατία εν μια νυκτί, αλλά διαβρώνουν σταδιακά τους θεσμούς που την προστατεύουν, καθιστώντας τις αντιδράσεις της κοινής γνώμης πιο δύσκολες και καθυστερημένες.
Το γεγονός ότι χώρες όπως η Πορτογαλία και η Βουλγαρία προστέθηκαν πρόσφατα στη «λίστα παρακολούθησης» δείχνει ότι το φαινόμενο δεν είναι στατικό, αλλά εξαπλώνεται, απειλώντας τη συνοχή της ΕΕ.
Προκειμένου να κατανοήσουμε γιατί το V-Dem κατατάσσει την Ελλάδα σε αυτή την κατηγορία, πρέπει να εξετάσουμε τη δομή του Δείκτη Φιλελεύθερης Δημοκρατίας που μετρά κατά πόσο προστατεύονται τα δικαιώματα των μειονοτήτων, αν υπάρχουν αποτελεσματικοί έλεγχοι στην εκτελεστική εξουσία, η ανεξαρτησία των δικαστηρίων, η συμμόρφωση της κυβέρνησης με τις δικαστικές αποφάσεις, η ικανότητα του κοινοβουλίου να ελέγχει την κυβέρνηση και να μην λειτουργεί απλώς ως επικυρωτικός μηχανισμός των αποφάσεων του Μαξίμου, η διασφάλιση τέλος ότι οι νόμοι εφαρμόζονται οριζόντια, χωρίς επιλεκτικές εξαιρέσεις για τα «δικά μας παιδιά».
Ο Δείκτης Ελευθερίας της Έκφρασης και των ΜΜΕ είναι ο τομέας που συχνά «ρίχνει» τη βαθμολογία της Ελλάδας στις διεθνείς εκθέσεις. Το V-Dem αξιολογεί: Την κυβερνητική Λογοκρισία- όχι μόνο την άμεση απαγόρευση, αλλά και την έμμεση πίεση μέσω κρατικών διαφημιστικών κονδυλίων. Την μεροληψία των ΜΜΕ, δηλαδή κατά πόσο τα μεγάλα ειδησεογραφικά δίκτυα παρουσιάζουν ένα ευρύ φάσμα πολιτικών απόψεων ή λειτουργούν ως «ηχείο» της κυβέρνησης. Και τελος την παρενόχληση Δημοσιογράφων- περιστατικά παρακολούθησης (όπως το θέμα των υποκλοπών που έχει απασχολήσει έντονα την ΕΕ) και η χρήση SLAPPs -στρατηγικές αγωγές κατά της συμμετοχής του κοινού για τη φίμωση της έρευνας.
Το V-Dem δίνει μεγάλη βαρύτητα και στην αυτονομία των ΜΚΟ και των ανεξάρτητων αρχών. Η εισαγωγή αυστηρών γραφειοκρατικών εμποδίων ή η νομική στοχοποίηση οργανώσεων που ασχολούνται με ευαίσθητα ζητήματα (π.χ. προσφυγικό, ανθρώπινα δικαιώματα) θεωρείται από το Ινστιτούτο ένδειξη αυταρχικοποίησης.
Ενώ χώρες όπως η Δανία και η Νορβηγία σκοράρουν κοντά στο 0.9 (με άριστα το 1), οι χώρες σε τροχιά αυταρχικοποίησης βλέπουν τον δείκτη τους να υποχωρεί προς το 0.4 - 0.5. Η Ελλάδα, σύμφωνα με την έκθεση του 2026, εμφανίζει μια «στατική διάβρωση», όπου οι θεσμοί παραμένουν τυπικά στη θέση τους, αλλά η ουσιαστική τους λειτουργία εξασθενεί.
Με στοιχεία από την Guardian
