Ορθωσία, η χαμένη αρχαία πόλη

Ορθωσία

Κόρη του Δία και μία από τις Ώρες σύμφωνα με την Ελληνική μυθολογία

Η χαμένη αρχαία πόλη στο βόρειο Λίβανο. Μετά από μια σύντομη επανεμφάνιση, η πόλη επαναθάφτηκε γρήγορα, γεγονός που συνεχίζει να εγείρει ερωτήματα και αντιπαραθέσεις.

Ὀρθωσία — Joana Hadjithomas & Khalil Joreige, Under The Cold River Bed, 2020. Part 8 of Unconformities project Sculpture, (resin, concrete, soil, fabric). In collaboration with Maissa Maatouk, Hadi Choueiri and Karim Chaya. © Joana Hadjithomas & Khalil Joreige

May Makarem
L'Orient le Jour, 14 Φεβρουαρίου 2026

Ορισμένοι χώροι πολιτιστικής κληρονομιάς εξαφανίζονται αθόρυβα. Σβήνουν κάτω από τις επιπτώσεις της αστικοποίησης, της παραμέλησης ή της σκόπιμης καταστροφής.

Οι τελευταίες αποτελούν μερικές φορές μέρος μιας σκόπιμης στρατηγικής διαγραφής της μνήμης – όπως αυτή που διεξάγεται από το Ισραήλ στον Νότιο Λίβανο και τη Γάζα . Όμως, η αορατότητα μπορεί επίσης να προκύψει από μια κοινωνική και πολιτική απόφαση, μια επιλογή που υπαγορεύεται από την ανάγκη.

Αυτή ήταν η περίπτωση της αρχαίας πόλης της Ορθωσίας (ή Ορτωσίας ), της οποίας η "ιλιγγιώδης ιστορία" αναδείχθηκε στο Μουσείο Sursock στο πλαίσιο της έκθεσης "Remembering the Light", η οποία παρουσιάστηκε από τις 9 Μαΐου έως τις 7 Σεπτεμβρίου 2025.

Η εγκατάσταση, που δημιουργήθηκε από τους καλλιτέχνες και κινηματογραφιστές Joana Hadjithomas και Khalil Joreige –σε συνεργασία με τον αρχαιολόγο Hadi Choueri, καθώς και τους Maissa Maatouk και Karim Chaya– αναστοχάστηκε μια εντυπωσιακή ανακάλυψη και τη σχεδόν άμεση εξαφάνισή της.

Η ιστορία ήρθε πρόσφατα ξανά στην επιφάνεια πέρα από τους καλλιτεχνικούς κύκλους. Ένα ντοκιμαντέρ που μεταδόθηκε από το BBC News Arabic επανέφερε τα γεγονότα του 2009 στο προσκήνιο, προκαλώντας πολυάριθμες αντιδράσεις στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Οργή, ερωτήματα, βιαστικές κατηγορίες: η συζήτηση φούντωσε γύρω από ένα ευαίσθητο ερώτημα – θυσίασε ο Λίβανος έναν αρχαιολογικό θησαυρό;

Ας θυμηθούμε τα γεγονότα.

Το 2007, ο παλαιστινιακός προσφυγικός καταυλισμός του Ναχρ αλ-Μπάρεντ στο βόρειο Λίβανο καταστράφηκε σε μεγάλο βαθμό μετά από βίαιες συγκρούσεις μεταξύ του λιβανέζικου στρατού και της οργάνωσης Φατάχ αλ-Ισλάμ. Δύο χρόνια αργότερα, κατά τη διάρκεια επιχειρήσεων καθαρισμού και αποναρκοθέτησης, αρχαία κατάλοιπα αναδύθηκαν από το έδαφος. Εμφανίστηκαν στυλοβάτες διακοσμημένοι με κυμάτια – ο στυλοβάτης είναι η βάση πάνω στην οποία στηρίζονται οι κίονες ενός ναού. Σύντομα, αποκαλύφθηκαν γρανιτένιοι κίονες και τα ερείπια ενός μνημειώδους οικοδομήματος.

Ειδοποιημένη, η Γενική Διεύθυνση Αρχαιοτήτων,πραγματοποίησε ανασκαφές σε ένα τμήμα της τοποθεσίας. Οι ενδείξεις συνέκλιναν: θα μπορούσε να είναι ο λόφος της Ορθωσίας, μιας ελληνιστικής πόλης που αργότερα κατοικήθηκε από Ρωμαίους και Βυζαντινούς, και η οποία αναφέρεται από τον Στράβωνα, τον Πτολεμαίο και άλλες αρχαίες πηγές.

Όμως, η ανοικοδόμηση του καταυλισμού δεν μπορούσε να περιμένει. Χιλιάδες πρόσφυγες περίμεναν να επιστρέψουν στα σπίτια τους. Με απόφαση της κυβέρνησης του Πρωθυπουργού Fouad Siniora, οι ανασκαφές σταμάτησαν. Ο αρχαιολογικός χώρος προστατεύτηκε με μια επιχωμάτωση περίπου ενός μέτρου και στη συνέχεια σφραγίστηκε με μια τσιμεντένια πλάκα. Η Ορθωσία θάφτηκε ξανά – όχι για να καταστραφεί, αλλά για να "παγώσει" στον χρόνο, διαφυλαγμένη για μια μελλοντική έρευνα.

Σύμφωνα με την ιστορικό και αρχαιολόγο Nina Jidejian, μια ένθερμη υπερασπίστρια της πολιτιστικής κληρονομιάς που πέθανε το 2020, η Ορθωσία ήταν ένα σημαντικό θρησκευτικό κέντρο του βόρειου τμήματος της Φοινίκης. Εκεί λατρευόταν η Ηλιοπολιτική Τριάδα, προσελκύοντας προσκυνητές και εμπόρους από όλη τη Μεσόγειο. Θαλάσσιο οχυρό από τους ελληνιστικούς χρόνους –με αναφορές στα "Βιβλία των Μακκαβαίων"– η πόλη έκοβε τα δικά της χάλκινα νομίσματα κατά τη ρωμαϊκή εποχή. Ορισμένα απεικονίζουν τον αυτοκράτορα Ηλιογάβαλο, άλλα τη θεά Αστάρτη στην πλωρη πλοίου, αποδεικτικά στοιχεία μιας ακμάζουσας οικονομίας.

Τον πέμπτο αιώνα, όπως σημειώνει η ιστορικός Ray Jabre-Mouawad, η Ορθωσία έγινε έδρα ελληνικής επισκοπής υπό τη μητρόπολη της Τύρου και το Πατριαρχείο Αντιοχείας. Ο Ιωάννης ο Ρούφος έγραψε για την εξορία του Πέτρου του Ίβηρα, ηγετικής μορφής της μονοφυσιτικής αντίστασης στη Σύνοδο της Χαλκηδόνας, ο οποίος βρήκε καταφύγιο το 491 σε αυτή την "αραιοκατοικημένη πόλη, εφοδιασμένη με μια μεγάλη δεξαμενή που τροφοδοτείται από τις πηγές του Όρους Λίβανος". Περιέγραψε μια εκκλησία και ένα μαρτύριο [αρχιτεκτονικός όρος για οικοδόμημα που ανεγείρεται πάνω από τον τάφο ενός μάρτυρα ή στον τόπο του μαρτυρίου του -σ.σ.] αφιερωμένο στους Αγίους Σέργιο και Βάκχο, των οποίων τα λείψανα ενέπνεαν βαθιά ευλάβεια.

Κατά την εποχή των Σταυροφοριών, η πόλη έχασε τη θρησκευτική της αυτονομία: η επισκοπική της έδρα εντάχθηκε στη λατινική διοίκηση της Τρίπολης και η εκκλησία της πέρασε στον φράγκικο κλήρο. Στη συνέχεια, το 1289, η κατάληψη της Τρίπολης από τον Μαμελούκο σουλτάνο Καλαντούν σηματοδότησε μια δραματική καμπή για την περιοχή. Κάθε ίχνος της Ορθωσίας εξαφανίστηκε.

Μέχρι που επανεμφανίστηκε, για λίγο, μέσα από μια πληγωμένη γη, μόνο και μόνο για να επιστρέψει εκεί, σφραγισμένη κάτω από το τσιμέντο.

Αυτή η ένταση –ανάμεσα στην αρχαία μνήμη και την σύγχρονη επείγουσα ανάγκη– είναι που αναζωπύρωσαν η έκθεση στο Μουσείο Sursock και το ντοκιμαντέρ του BBC. Στον Λίβανο, η ιστορία δεν θάβεται ποτέ οριστικά: παραμένει πάντα ένα πεδίο μάχης.

SELECTIONS
23.05.2025

Στο Μουσείο Sursock της Βηρυτού, το καλλιτεχνικό δίδυμο Joana Hadjithomas και Khalil Joreige παρουσιάζει την έκθεση Remembering the Light, μια πολυεπίπεδη πρόταση που διατρέχει τον γεωλογικό χρόνο, την προσωπική μνήμη και την πολιτική ιστορία. Η έκθεση ξετυλίγεται σαν ένα ταξίδι μέσα από εμβυθιστικές εγκαταστάσεις, γλυπτά, έργα βίντεο και πειραματικές φόρμες, που ευνοούν έναν αναστοχασμό γύρω από την αρχαιολογία, τον ίλιγγο των εποχών, την ποίηση και τη διαχρονική φύση των εικόνων. Καλύπτοντας σχεδόν μια δεκαετία έρευνας (2016–2025), το έργο εξερευνά αυτό βρίσκεται κάτω από τα πόδια μας —κυριολεκτικά και μεταφορικά— μέσα από συνεργασίες με αρχαιολόγους, ποιητές και επιστήμονες.
Η Anastasia Nysten (AN) και η Rima Nasser (RN) συνάντησαν τους καλλιτέχνες για να διερευνήσουν την αφετηρία, το νοηματικό βάθος και τον συναισθηματικό αντίκτυπο της παρουσίασης.

AN: Θα μπορούσατε να μας μιλήσετε για τη συνολική εμπειρία που θέλατε να δημιουργήσετε για τους επισκέπτες αυτής της έκθεσης;

Joana Hadjithomas (JH): Για εμάς, μια έκθεση δεν αφορά μόνο τη θέαση — αφορά την πλήρη βίωση μιας εμπειρίας, και οι εμπειρίες απαιτούν φυσικά χρόνο. Θα θέλαμε πολύ ο κόσμος να παραμείνει στην έκθεση, ίσως να επιστρέψει, να παρακολουθήσει ένα βίντεο, να προσπαθήσει να δει το έργο από μια άλλη οπτική γωνία. Πολλά έργα πραγματεύονται το ζήτημα της όρασης, μεγεθύνοντας κάποια ίχνη ή κάνοντάς σε να δεις τι υπάρχει κάτω από τα πόδια μας, στο ακριβές σημείο όπου στεκόμαστε, στα υπόγεια της γειτονιάς του Μουσείου Sursock. Αυτό δημιουργεί έναν τρόπο θέασης που ξεπερνά την ανθρώπινη όραση, πλάθοντας μια αναπαράσταση του χρόνου που είναι ταυτόχρονα συγκεκριμένη και φανταστική. Αγαπάμε τις ιστορίες που μένουν μυστικές, αποκαλύπτοντας ό,τι είναι συνήθως κρυμμένο ή ό,τι έχει εξαφανιστεί από το συλλογικό μας παρόν.

Khalil Joreige (KJ): Οραματιστήκαμε την έκθεση ως ένα ταξίδι. Με το που περνάς το κατώφλι, περιβάλλεσαι από την αρχαιολογική και γεωλογική διάσταση, τον χρόνο και ένα αίσθημα ιλίγγου. Η διαρρύθμιση είναι μινιμαλιστική όσον αφορά τους φυσικούς τοίχους —χτίστηκαν μόνο τρεις— ενώ το φως και το χρώμα διαμορφώνουν τον χώρο. Αυτό δημιούργησε πολλαπλές διαδρομές και ρυθμούς για να εξερευνήσουν οι επισκέπτες, αφήνοντας την εμπειρία ανοιχτή σε ερμηνείες και προσκαλώντας σε μια προσωπική ανάγνωση.

RN: Ποια ήταν η αφετηρία της έκθεσης Remembering the Light;

JH: Η έκθεση αποτελείται από τρεις κύριες ενότητες έργων που ο Khalil και εγώ αναπτύσσουμε από το 2016. Ένα από τα σημεία εκκίνησης ήταν ένα έργο με τίτλο Unconformities: What Lies Beneath Our Feet (Ασυμφωνίες: Τι βρίσκεται κάτω από τα πόδια μας). Ξεκίνησε από μια συνάντηση με έναν μηχανικό που πραγματοποιούσε δειγματοληπτικές γεωτρήσεις και αναλύσεις πριν από μια κατασκευή. Ο Khalil γοητεύτηκε από τους πυρήνες γεώτρησης— αυτές τις βαθιές κάθετες τομές στη γη που αποκαλύπτουν ιζήματα, πετρώματα και στρώματα που σπάνια βλέπουμε, διατρέχοντας όχι μόνο την ιστορία αλλά και τον γεωλογικό χρόνο, πολύ πριν από την εμφάνιση του ανθρώπου.

Για να κατανοήσουμε αυτά τα δείγματα εδάφους, χρειαζόμασταν καθοδήγηση, την οποία βρήκαμε στο πρόσωπο ενός αρχαιολόγου που μας βοήθησε να ερμηνεύσουμε αυτό που βλέπαμε. Αυτό διαμόρφωσε τα πρώτα στάδια του έργου και οδήγησε στη δημιουργία του πρώτου βίντεο της έκθεσης, του Palimpsests (Παλίμψηστα), που εξερευνά αυτό το ιλιγγιώδες αίσθημα του γεωλογικού χρόνου.

Καθώς ακολουθούσαμε τον αρχαιολόγο σε διάφορους χώρους ανασκαφών, μαγευτήκαμε ιδιαίτερα από έναν στην Tabarja. Δούλευαν ενάντια στο χρόνο —οι μπουλντόζες κατέστρεφαν την τοποθεσία— έτσι ένας αρχαιολόγος άρχισε να αποτυπώνει το έδαφος με μεθόδους που θυμίζουν ύφανση για να διασώσει ένα ίχνος. Αυτή η χειρονομία μας έμεινε χαραγμένη. Είχαμε φωτογραφίες αυτών των αποτυπωμάτων στο στούντιο μας για χρόνια, χωρίς να είμαστε σίγουροι πώς να τις χρησιμοποιήσουμε, αλλά μας γοήτευαν λόγω της ιστορίας που μετέφεραν αυτές οι πέτρες και αυτό το χώμα.

Μετά την έκρηξη στο λιμάνι της Βηρυτού το 2020 που κατέστρεψε το στούντιό μας, παραλίγο να εγκαταλείψουμε το έργο, αλλά μέσα από συζητήσεις με φίλους, όπως και με την Etel Adnan, αρχίσαμε να σκεφτόμαστε την ταπισερί ως έναν τρόπο επανόρθωσης. Είναι ένα μέσο ύφανσης και αποκατάστασης — όπως ακριβώς η μνήμη. Στη συνέχεια συνεργαστήκαμε με το Μουσείο Κλωστοϋφαντουργίας στην Ολλανδία για σχεδόν δύο χρόνια, αναπτύσσοντας τεχνικές για τη δημιουργία μιας ψευδαίσθησης βάθους χρησιμοποιώντας μόνο δισδιάστατες κλωστές.

KJ: Η ιδέα για τις ταπισερί προήλθε από τα αποτυπώματα εδάφους που έγιναν στην ανασκαφή της Tabarja. Η πρόκληση ήταν πώς να δώσουμε μια τρίτη διάσταση χρησιμοποιώντας μόνο δισδιάστατες κλωστές. Πειραματιστήκαμε με τις τάσεις των νημάτων για να δημιουργήσουμε αυτή την ψευδαίσθηση, ανοίγοντας ένα νέο κεφάλαιο στη δουλειά μας όπου διερευνούμε το ίδιο το μέσο, όπως κάνουμε πάντα.

RN: Συμπεριλάβατε επίσης παλαιότερα έργα, όπως το 180 δευτερόλεπτα εικόνων που διαρκούν και το Khiam. Πώς συνδέονται με αυτή την έκθεση;

JH: Αυτό ήταν μια πρόταση της επιμελήτριας, Karina El Helou. Ένιωσε ότι ήταν σημαντικό να δείξουμε πώς ορισμένες εικόνες επιμένουν — πώς αντιστέκονται στην εξαφάνιση με την πάροδο του χρόνου. Έτσι, συμπεριλάβαμε δύο έργα που πραγματεύονται αυτή την ιδέα: το πρώτο είναι το 180 Seconds of Lasting Images και το δεύτερο το Khiam. Αποκαλύπτουν μια φασματική παρουσία, τη λανθάνουσα κατάσταση και την ανθεκτικότητα των εικόνων.

KJ: Για παράδειγμα, το 180 Seconds δημιουργήθηκε από μη εμφανισμένα καρούλια φιλμ που βρέθηκαν στα αρχεία του θείου μου – ο οποίος απήχθη και εξαφανίστηκε, όπως άλλοι 17.000 αγνοούμενοι. Το φιλμ παρέμενε σε λανθάνουσα κατάσταση για δεκαετίες. Για να αποκαλύψουμε τις εικόνες του, έπρεπε να προχωρήσουμε σε μια εντατική διαδικασία αποκατάστασης. Το τελικό βίντεο περιέχει 4.500 θραύσματα εικόνων σε τρία λεπτά. Πρέπει να πλησιάσεις πολύ κοντά για να δεις πραγματικά τι υπάρχει εκεί. Μιλάει για την ανεπίλυτη μνήμη και την απουσία.

Στο Khiam, κινηματογραφήσαμε έξι πρώην κρατούμενους που μόλις είχαν απελευθερωθεί από ένα στρατόπεδο κράτησης στον νότιο Λίβανο, ο οποίος τότε βρισκόταν υπό ισραηλινή κατοχή. Η Sonia, ο Afif, η Soha, ο Rajaé, ο Kifah και ο Neeman, που ήταν κρατούμενοι για πάνω από δέκα χρόνια, περιγράφουν με λεπτομέρεια την καθημερινότητά τους και το πώς επιβίωσαν, κοιμήθηκαν και ονειρεύτηκαν ανάμεσα στους τέσσερις τοίχους ενός κελιού 180 x 80 εκ., σημαδεμένοι από τη βία και την απανθρωποποίηση. Κρυφά, κατασκεύαζαν καλλιτεχνικά αντικείμενα, παρόλο που ποτέ δεν θεωρούσαν τους εαυτούς τους καλλιτέχνες. Ήταν ένα μέσο επιβίωσης, αντίστασης και διαφύλαξης της ανθρωπιάς τους, την οποία αυτού του είδους τα στρατόπεδα προσπαθούν να εκμηδενίσουν.

RN: Υπάρχει επίσης ένα βίντεο με τίτλο Σαρκοφάγος των Μεθυσμένων Ερώτων, γυρισμένο στο Εθνικό Μουσείο της Βηρυτού. Τι συμβολίζει αυτό το έργο;

JH: Κατά τη διάρκεια του καλοκαιριού του 2022, το μουσείο δεν είχε ηλεκτρικό ρεύμα, όπως και η υπόλοιπη χώρα, ωστόσο παρέμεινε ανοιχτό ως ένα μήνυμα ελπίδας. Ο κόσμος το επισκεπτόταν χρησιμοποιώντας τους φακούς των κινητών του για να δει. Πήγαμε μια επίσκεψη με τα παιδιά μας και συγκινηθήκαμε βαθιά – έγινε μια σιωπηλή πράξη αντίστασης. Παρ' όλα αυτά, ο κόσμος ήθελε να συνεχίσει να βλέπει.

KJ: Αυτό που μας έκανε εντύπωση ήταν ότι χρησιμοποιώντας τα φώτα τους, δημιουργούσαν επίσης σκιές. Οι σκιές ζωντάνευαν τα εκθέματα του μουσείου με νέους τρόπους. Ήταν ένα άλλο επίπεδο θέασης — δημιουργώντας μια μορφή ποιητικής της ευθραυστότητας και της ανθεκτικότητας.

JH: Γυρίσαμε επίσης το Where Is My Mind? σε μια αίθουσα του μουσείου γεμάτη με ακέφαλα αγάλματα, ενώ όλα τα κεφάλια ήταν συγκεντρωμένα σε μια άλλη αίθουσα. Αυτό μας έκανε να σκεφτούμε την ταυτότητα, αυτό που χάνεται ή διαμελίζεται. Προσθέσαμε μια φωνή που απαγγέλλει ένα ποίημα του Γιώργου Σεφέρη για την απώλεια και την ανάκτηση. Είναι μέρος μιας ευρύτερης συνεχιζόμενης σειράς με τίτλο Κοίταξα την ομορφιά τόσο πολύ, εμπνευσμένη από ποιητές όπως ο Κωνσταντίνος Καβάφης, η Etel Adnan ή ο Ορφέας. Η ποίηση γίνεται ένα μέσο αντιμετώπισης του χάους.

AN: Εργαστήκατε σε αυτό το έργο από το 2016 έως το 2025. Πώς άλλαξε η οπτική σας με την πάροδο του χρόνου;

KJ: Όπως πολλοί Λιβανέζοι, βιώσαμε πολλαπλές ρήξεις - την οικονομική κατάρρευση, την έκρηξη, τις προσωπικές απώλειες. Μεγάλο μέρος αυτού του έργου αφορά το πώς συνεχίζει κανείς μετά από μια ρήξη. Αυτή είναι η κεντρική ιδέα των Unconformities, που στη γεωλογία σημαίνει ένα χρονικό κενό — δύο ακολουθίες που δεν προορίζονταν να συναντηθούν, αλλά το κάνουν, και αυτή η συνάντηση δημιουργεί μια ανανέωση. Τα πάντα αφορούν κύκλους ολέθρου, καταστροφών, αλλά και αναγέννησης.

JH: Αυτή η έννοια μας βοήθησε να επανεξετάσουμε την ιστορία και την αφήγηση. Η συνεργασία με αρχαιολόγους άλλαξε τη σχέση μας με τον χρόνο. Συνειδητοποιήσαμε ότι η ιστορία δεν είναι μόνο στρώματα — είναι πράξεις, μέσα από μη γραμμικές χρονολογίες. Μερικές φορές παλαιότερα πράγματα βρίσκονται πιο κοντά στην επιφάνεια από ό,τι τα νεότερα. Η αφήγησή μας εξελίχθηκε ανάλογα.

KJ: Ξεκινήσαμε χωρίς να γνωρίζουμε πού θα οδηγούσε αυτό το έργο, αλλά σκάβοντας —κυριολεκτικά και μεταφορικά— ανακαλύψαμε νέους τρόπους σκέψης. Αυτή είναι η ομορφιά της εργασίας που βασίζεται στην έρευνα: ακολουθείς το νήμα και αυτό σε μεταμορφώνει.

RN: Ποια είναι τα επόμενα σχέδιά σας; Και πώς θα μπορούσε αυτή η έκθεση να συνεχίσει να ζει και να εξελίσσεται πέρα από τη σημερινή της μορφή;

JH: Η κύρια προτεραιότητά μας αυτή τη στιγμή είναι να συνεχίσουμε να τροφοδοτούμε αυτό το έργο. Ένα από τα επερχόμενα σχέδιά μας είναι η έναρξη ενός δημόσιου προγράμματος μέσα στο καλοκαίρι, το οποίο θα περιλαμβάνει μια σειρά συναντήσεων — αυτές μπορεί να πάρουν τη μορφή συζητήσεων, παρουσιάσεων, προβολών ή στιγμών κοινής χρήσης τμημάτων του έργου που έχουμε δημιουργήσει.

Μια κεντρική ιδέα που εξερευνούμε είναι η πράξη της συλλογής αναστεναγμών μέσα από την εγκατάσταση Index of Sighs (Ευρετήριο αναστεναγμών). Σήμερα δίνεται μεγάλη έμφαση στην ανάγκη να μιλάμε, να επικοινωνούμε, να διεξάγουμε διάλογο. Όμως, μερικές φορές, ο διάλογος μοιάζει αδύνατος. Σε εκείνες τις στιγμές, ο αναστεναγμός γίνεται μια ουσιαστική χειρονομία — μια έκφραση αντίστασης, εκτόνωσης, απελευθέρωσης, ακόμα και μια μορφή επικοινωνίας από μόνη της. Στο πλαίσιο αυτής της διαδικασίας, θα συγκεντρώνουμε αναστεναγμούς των επισκεπτών καθ' όλη τη διάρκεια της έκθεσης. Ιδανικά, το εγχείρημα θα μπορούσε να κορυφωθεί σε μια μουσική σύνθεση αποτελούμενη αποκλειστικά από αυτούς τους αναστεναγμούς — ένα έργο με βάθος και υφή, που θα λειτουργεί ως μια συλλογική και ηχηρή εμπειρία.