ΠΑΝΤΑ ΗΘΕΛΑ ΝΑ ΓΡΑΨΩ κάτι για τον λαϊκό τραγουδιστή Χρηστάκη. Βασικά για ό,τι θα κατάφερνε από το 1967 έως το 1971, εκείνα τα λίγα χρόνια, στα οποία θα αναδεικνυόταν σε «πρώτο όνομα» της αθηναϊκής νύχτας.
Τον άκουγα από παλιά στα ραδιόφωνα τον Χρηστάκη, και διάβαζα (και διαβάζω) διάφορα για κείνον, μέσα στα χρόνια – κείμενα εννοώ, που κινούνται ανάμεσα στον μύθο και την πραγματικότητα, και που σου δημιουργούν ακόμη πιο πολλά ερωτήματα. Τι είναι αλήθεια και τι ψέμα; Τι είναι ανακριβές και τι επιβεβαιωμένο; Ακόμη και σήμερα δεν μπορώ να απαντήσω σε ορισμένα πολύ βασικά, αλλά ό,τι θα γράψω, στη συνέχεια, προέρχεται από παλιές πηγές, που, όσο να ’ναι, είναι πιο κοντά στην πραγματικότητα.
Ο Χρηστάκης, που το αληθινό όνομά του ήταν Χρήστος Σύρπος, είχε γεννηθεί στην Κωνσταντινούπολη, αλλά ποια ακριβώς χρονιά; Παντού διαβάζεις για το 1924. Αν τον δεις σε ταινίες των σίξτις όμως, του 1968 για παράδειγμα, δεν μοιάζει για 44 ετών, μοιάζει για κάπως μεγαλύτερος. Πενηντάρης ας πούμε. Σε παλιό έντυπο είχα διαβάσει πως είχε έρθει στην Ελλάδα με την οικογένειά του το 1922 (όταν ήταν πολύ μικρός προφανώς) και πως για πολλά, έκτοτε, χρόνια θα ζούσε στην Δράμα, εκεί όπου θα βιοποριζόταν ως υδραυλικός.
Αξίζει να προσέξεις, στο κλιπ, όχι μόνο το πόσο παραστατικά ερμηνεύει ο Χρηστάκης το «Έμαθα πως είσαι μάγκας», αλλά και τον μάγκικο τρόπο που χορεύει το ζεϊμπέκικο, λιτά και χωρίς πολλά φρου-φρου, σε αντιπαραβολή με την πλακατζίδικη παράσταση, γεμάτη σκέρτσα και φιοριτούρες, που δίνει ο Χατζηχρήστος...
Κάποια στιγμή ο Χρηστάκης, που είχε κλίση στο τραγούδι, μαθαίνει κιθάρα και αρχίζει να αποκτά φήμη στον περίγυρό του (στην Δράμα πάντα). Τώρα το πώς από ’κει θα έφθανε στα αυτιά του γνωστού λαϊκού συνθέτη Κώστα Καπλάνη είναι άγνωστο, πάντως από το 1950 και μετά ο Χρηστάκης, που βρίσκεται πλέον στην Αθήνα, μπαίνει στις ηχογραφήσεις σαν δεύτερη ή και τρίτη φωνή, παίζοντας πού και πού καμιά κιθάρα ή κανα μπαγλαμαδάκι. Βασικά τον συναντάς δίπλα στους Γιάννη Παπαϊωάννου, Τάκη Μπίνη, Άννα Χρυσάφη, Στέλλα Χασκίλ και στην πορεία σε εγγραφές των Γρηγόρη Μπιθικώτση, Πόλυς Πάνου, Αντώνη Ρεπάνη, Στέλιου Καζαντζίδη, Δούκισσας, Στράτου Διονυσίου, Σοφίας Κολλητήρη, Σταύρου Τζουανάκου, Απόστολου Νικολαΐδη, Μιχάλη Μενιδιάτη, Πάνου Γαβαλά, Μπάμπη Τσετίνη κ.ά., πάντα σε δεύτερους ρόλους.
Πολλά απ’ αυτά τα τραγούδια, στα οποία συμμετείχε ο Χρηστάκης, δεν ευτύχησαν εμπορικά, αλλά κάποια έγιναν πασίγνωστα. Ανάμεσά τους το τσιφτετέλι «Γιατί θες να φύγης» [His Master’s Voice, 1961] των Στράτου Ατταλίδη-Κώστα Βίρβου, ερμηνευμένο από το δίδυμο Γιώτα Λύδια-Χρηστάκης, τo ζεϊμπέκικo «Μάννα» [His Master’s Voice, 1961] των Μίκη Θεοδωράκη-Κώστα Βίρβου (από το σάουντρακ της ταινίας «Συνοικία τ’ Όνειρο» του Αλέκου Αλεξανδράκη), ερμηνευμένο από τους Γρηγόρη Μπιθικώτση-Χρηστάκη, το επίσης ζεϊμπέκικο «Το Φεγγάρι κάνει βόλτα» [His Master’s Voice, 1963] του Μίκη Θεοδωράκη, γνωστό από τη θεατρική παράσταση «Μαγική Πόλις» στο Παρκ, τραγουδισμένο ξανά από τους Μπιθικώτση-Χρηστάκη και ίσως κάποια ακόμη.
Τον Χρηστάκη τον ανακαλύπτει, ουσιαστικά, και βεβαίως τον επιβάλλει ο Πάνος Γαβαλάς –γιατί έτσι θα πρέπει να το πούμε τελικά–, φέρνοντάς τον στις νεοσυσταθείσες τότε εταιρείες του, την Βεντέττα (την είχε ξεκινήσει το 1966 μαζί με την Πόλυ Πάνου) και την Sonata (την είχε ξεκινήσει μαζί με τον γιο του Γιάννη Γαβαλά το 1967). Εκεί ο Χρηστάκης θα παρουσιαζόταν ως πρώτος τραγουδιστής. Όταν, δε, θα κυκλοφορούσαν τα 45άρια με τα τραγούδια «Έμαθα πως είσαι μάγκας / Η γάτα» [Βεντέττα, 1967] και «... / Να χαρής τα μάτια σου καλέ» [Sonata, 1967] όλα θα άλλαζαν για κείνον.
Εν τω μεταξύ και τα δύο τραγούδια του πρώτου μικρού δίσκου ήταν διασκευές παλιών κομματιών – δεν ήταν πρωτότυπα. Το «Έμαθα πως είσαι μάγκας» ανήκει στην ανώνυμη δημιουργία του πρώιμου ρεμπέτικου (γνωστό και ως «Νέοι χασικλήδες») και το είχαν πει, ανάμεσα σε άλλους, ο Αντώνης Νταλγκάς, ο Βαγγέλης Σοφρωνίου, ο Κώστας Καρίπης και πριν από τον Χρηστάκη ο Απόστολος Καλδάρας, ενώ «Η γάτα» ήταν ένα χασάπικο του 1937, σε μουσική Στελλάκη Περπινιάδη με λόγια του Νίκου Μάθεση, που είχε πει ο Στελλάκης για την His Master’s Voice. Και τα δύο τραγούδια είχαν ακουστεί από τον Χρηστάκη, αλλά με το «Έμαθα πως είσαι μάγκας» θα γινόταν το σώσε. Πρόκειται απλώς για ένα τραγούδι, που, το 1968, θα ακουγόταν πλέον σε όλη την Ελλάδα. Τα δισκάκια κόβονταν κατά χιλιάδες, ενώ και η παρουσία του Χρηστάκη στην ταινία του Ερρίκου Θαλασσινού «Ο Τυχεράκιας» (1968), με τους Κώστα Χατζηχρήστο, Νίκο Ρίζο κ.ά. θα έδινε στο τραγούδι κι άλλο σπρώξιμο.
Αξίζει να προσέξεις, στο κλιπ, όχι μόνο το πόσο παραστατικά ερμηνεύει ο Χρηστάκης το «Έμαθα πως είσαι μάγκας», αλλά και τον μάγκικο τρόπο που χορεύει το ζεϊμπέκικο, λιτά και χωρίς πολλά φρου-φρου, σε αντιπαραβολή με την πλακατζίδικη παράσταση, γεμάτη σκέρτσα και φιοριτούρες, που δίνει ο Χατζηχρήστος...
ΧΡΗΣΤΑΚΗΣ - Έμαθα πως είσαι μάγκας (Ο τυχεράκιας, 1968)
Στην ίδια ταινία, εν τω μεταξύ, ακουγόταν και η άλλη τρανή επιτυχία, το «Να χαρής τα μάτια σου καλέ» (γνωστό και ως «Είναι το κρύο τσουχτερό») των Στέλιου Ζαφειρίου-Ιωάννη Γαβαλά, που και αυτό θα έσπαγε τα ταμεία. Δεν ξέρω τι ήταν... Ήταν η περίεργη βατραχοειδής φάτσα του Χρηστάκη (ο ίδιος είχε πει, επειδή δεν μάσαγε σαν άτομο, και τραγούδι με τίτλο «Τα βατράχια»), ήταν αυτή η ξέρη, αλλά τόσο πειστική φωνή του, ήταν η συνολική εμφάνιση και κατατομή του, μήπως ακόμη και το ότι ήταν κουτσοδόντης (κάτι που επηρέαζε την άρθρωσή του), το σίγουρο είναι πως ένας άντρας κοντά στα 50 γινόταν εκείνη την εποχή, σχεδόν από το πουθενά, λαϊκό είδωλο. Τα μαγαζιά, στα οποία εμφανιζόταν, έδιωχναν κόσμο, ενώ οι δίσκοι του πουλούσαν συνεχώς, γεμίζοντας τα τζουκ-μποξ ανά την επικράτεια.
Η επιτυχία αυτών των τραγουδιών θα εξαργυρωνόταν, κατά πρώτον, το καλοκαίρι του ’68, στη Νεράιδα της Λένας Παμέλα, στο Καλαμάκι, σ’ ένα απίστευτο πρόγραμμα, μοντέρνο, ελαφρολαϊκό και λαϊκό, που είχε στήσει ο Γιώργος Κατσαρός και στο οποίο θα εμφανίζονταν, πέραν του Χρηστάκη, η Μαρινέλλα, ο Γιάννης Πουλόπουλος, ο άσσος μπουζουξής Στέλιος Ζαφειρίου, ο μοντέρνος Αϊτινός Ζαν Ρομπέρ, το χορευτικό ντουέτο Βαγγέλης Σειληνός-Έρρικα Μπρόγιερ, η γαλλίδα ποπ τραγουδίστρια Christine Nerac, μπαλέτα, ταχυδακτυλουργοί κ.λπ. Οι μεσοαστοί, οι αστοί και οι... ολιγάρχες της εποχής διασκέδαζαν δίχως αύριο σ’ αυτούς τους χώρους, που είχαν ένα ειδικό ελεύθερο, από το δικτατορικό καθεστώς, να τα δίνουν όλα δίχως περιορισμούς (και σε θέματα σπασιμάτων, ηχορύπανσης κ.λπ.). Μάλιστα, εκείνη την εποχή (αρχή Αυγούστου ’68) ο Χρηστάκης θα βρισκόταν (μαζί με άλλους καλλιτέχνες) και στον Σκορπιό του Αριστοτέλη Ωνάση. Στο γλέντι δε, που είχε στηθεί εκεί, λέγεται πως σε μια στιγμή τσακίρ κεφιού είχαν υπογράψει στο πουκάμισό του, ή μάλλον σε... κομμάτι από το πουκάμισό του, ο Ted Kennedy και η Jackie (δυόμισι μήνες πριν από το γάμο της με τον Αρίστο). Το κομμάτι αυτό θα το φύλαγε, έκτοτε, ο Χρηστάκης σαν το πιο ακριβό έπαθλό του...
Η χειμερινή σεζόν 1968-69 κυλάει ακόμη πιο ψηλά για τον Χρηστάκη, καθώς βρίσκεται στο κέντρο Δειλινά (Κέας 42, στο ύψος της Πλατείας Κολιάτσου) να εμφανίζεται μαζί με την ορχήστρα του Σταύρου Ξαρχάκου, την Βίκυ Μοσχολιού, τον Γρηγόρη Μπιθικώτση, τον ανερχόμενο Λευτέρη Μυτιληναίο, συν τους μπουζουξήδες Κώστα Παπαδόπουλο και Χρήστο Ψαρρό. Στο μαγαζί επικρατεί πανικός, και γιατί η Μοσχολιού με τον Μπιθικώτση αποτελούν τοπ δίδυμο, αλλά και γιατί ο Χρηστάκης δημιουργεί απίθανες καταστάσεις με το σώου του και το novelty ρεπερτόριό του, καθώς τραγουδάει γονατιστός ή ξαπλωμένος στην πίστα, ξεσκίζοντας τα πουκάμισά του και πετώντας τα στον κόσμο, βουτώντας στα τραπέζια –δεν ξέρω μήπως έκανε και... stage diving, γιατί υπάρχουν φωτογραφίες που τον κουβαλάει ο κόσμος στα χέρια του– και άλλα απερίγραπτα. Όλα αυτά θα οδηγούσαν κάποιους να τον αποκαλέσουν... ο Έλλην Τζόνι Χαλιντέι, καθώς τα ίδια, πάνω-κάτω, έκανε και ο περίφημος γάλλος ρόκερ την ίδια εποχή (τα έκανε και στην Ελλάδα, στις εδώ εμφανίσεις του φυσικά). Μόνο που ο Johnny Hallyday ήταν 25άρης τότε, ενώ ο Χρηστάκης στα 50 του...
Τι έσπρωχνε τον Χρηστάκη, σ’ εκείνη την ηλικία, να συμπεριφέρεται μ’ αυτόν τον τρόπο στη σκηνή είναι κάτι αδιευκρίνιστο. Σίγουρα δεν υποκρινόταν ο άνθρωπος και μια «τρέλα», όπως και μια τσαχπινιά θα πρέπει να τις κουβαλούσε από πάντα. Είχε περάσει πολλά στη ζωή του εν τω μεταξύ, μεγάλες ανέχειες και άλλα καραβοτσακίσματα, και τώρα που του δινόταν η ευκαιρία να βρεθεί στις πρώτες θέσεις δεν ήταν διατεθειμένος να κάνει πίσω, παριστάνοντας τον σκεπτόμενο και τον σοβαροφανή. Ο Χρηστάκης θα πατούσε στη φτώχεια του για ν’ ανεβεί το πιο πάνω σκαλοπάτι της ζωής, χωρίς να υπολογίζει σε προσωπικό κόστος. Πίστευε στον εαυτό του, και με το να αδιαφορεί για τους κανόνες έδινε το σύνθημα για μια γενικότερη εκτόνωση δίχως όρια, διεκδικώντας, με τις ακρότητές του, και τη δική του ελευθερία.
Το καλοκαίρι του ’69, ο Χρηστάκης, πάντα στα Δειλινά, συνεργάζεται με τους Σταύρο Ξαρχάκο, Σταμάτη Κόκοτα και Γρηγόρη Μπιθικώτση, ενώ στο σχήμα βρίσκονται και οι Λευτέρης Μυτιληναίος, Βούλα Γεωργούτη κ.ά., με την επιτυχία να είναι συνεχόμενη. Εκείνη την περίοδο θα έλεγε κι άλλα επιτυχημένα τραγούδια ο Χρηστάκης, όπως, για παράδειγμα, το χασαποσέρβικο «Σε γελάσανε» (παλιό τραγούδι του Κώστα Σκαρβέλη, που είχαν πρωτοπεί, το 1941, οι Στράτος Παγιουμτζής-Μάρκος Βαμβακάρης) και βεβαίως το εύθυμο ζεϊμπέκικο «Παίζουν τα μπαγλαμαδάκια» του Γιώργου Ροβερτάκη, άλλο μεγάλο σουξέ εκείνων των ετών... και όχι μόνο.
Χρηστάκης - Παίζουν Τα Μπαγλαμαδάκια
Όμως η συνέχεια θα ήταν ακόμη πιο εντυπωσιακή, καθώς τον Σεπτέμβριο του ’69 θα έβγαινε το δισκάκι με «Το πουλί». Λέω για το 45άρι «Το πουλί / Όπου βρεθούμε» [Sonata], με τα ζεϊμπέκικα των Ζακ Ιακωβίδη-Μιχάλη Γαβριηλίδη. (Ο στιχουργός Γαβριηλίδης ήταν βιολιστής στην ορχήστρα του Ιακωβίδη και αδελφός του ηθοποιού Γιώργου Γαβριηλίδη, όπως διαβάζουμε στο βιβλίο του Κώστα Παπασπήλιου για τον Ζακ Ιακωβίδη από το 2011). Ο κρότος θα ήταν εκκωφαντικός. Τέλος πάντων με την... Κανάρα, θα γίνει νέος χαμός και ο Χρηστάκης δεν μαζεύεται πλέον από πουθενά – με το τραγούδι να ακούγεται και στην ταινία «Η Προεδρίνα» (1972) του Κώστα Καραγιάννη με την Δέσποινα Στυλιανοπούλου.
Χρηστάκης - Το Πουλί
Το χειμώνα του 1969-70 ο Χρηστάκης βρίσκεται πάντα στα Δειλινά ξανά με Μπιθικώτση, Κόκοτα, αλλά αυτή τη φορά και με την νεαρή Δήμητρα Γαλάνη δίπλα τους, την Βούλα Γεωργούτη, τα μπουζούκια των Λάκη Καρνέζη-Κώστα Παπαδόπουλου κ.ά. Η επιτυχία εξακολουθεί να είναι τεράστια. Να πώς θα απαντούσε ο Χρηστάκης, σε λίγες ερωτήσεις, σε μια μικροσυνέντευξη για περιοδικό της εποχής (Δεκέμβριος 1969):
— Είσθε ευχαριστημένος από τη δουλειά σας;
Και βέβαια είμαι. Ξεκίνησα πολύ φτωχός κι έχω πει πολλές φορές το ψωμί ψωμάκι. Τώρα μπορώ και ζω πιο άνετα.
— Ήταν δίκαιη αυτή η άνοδος;
Παλεύω 18 χρόνια πάνω στο σανίδι για να φθάσω εδώ που είμαι. Κι αυτό γιατί δούλεψα κι ο κόσμος μ’ αγάπησε.
— Τι έχετε να πείτε για τον Μπιθικώτση και τον Κόκοτα;
Είναι μεγάλοι καλλιτέχνες. Για μένα είναι τιμή που αυτή τη στιγμή συνεργάζομαι μαζί τους και μάλιστα τόσο φιλικά.
Το 1970 ο Χρηστάκης συνεχίζει στο ίδιο μοτίβο, να ηχογραφεί ανελλιπώς για τη Sonora, δίχως να χάνει ποτέ την επαφή του με την επιτυχία. Μάλλον το πιο γνωστό τραγούδι του εκείνης της φάσης ήταν «Ο παραμυθάς» σε μουσική Γιώργου Μουζάκη(!) –ακόμη ένας συνθέτης του ελαφρού, που θα έγραφε για τον Χρηστάκη– και στίχους Φώτη Μιχαλάτου. Κι αυτό το τραγούδι είναι ωραίο, πασίγνωστο και ακούγεται μέχρι τις μέρες μας.
Χρηστάκης - Ο Παραμυθάς
Μια ιδιαίτερη κατηγορία τραγουδιών, στην οποία θα διέπρεπε ο Χρηστάκης, ήταν τα λαϊκά σέικ. Εκείνα τα υβρίδια, που επιχειρούσαν να συνδυάσουν ροκ με μπουζούκια, μετατρέποντας τα μπουζουξίδικα σε... νάιτ-κλαμπ. Είπε διάφορα τέτοια ο μοναδικός αυτός ερμηνευτής, που ακούστηκαν επίσης αρκετά σαν τα «Σε είδα στο Λυκαβηττό» (1968) των Τάκη Σούκα-Ηρακλή Παπασιδέρη, «Πότε μίνι πότε μάξι» (1971) του Ν. Μυλωνά και «Μια μαντάμ μ’ ένα σκυλάκι» (1971) των Τάκη Σούκα-Μανώλη Γιγουρτάκη. Επίσης, σαν γνήσιος ΑΕΚτζής, ο Χρηστάκης θα τραγουδούσε και την «Αεκάρα» (1968) των Β. Ακριτίδη-Μ. Βελιώτου-Ι. Γαβαλά, προφανώς μετά από την κατάκτηση του πρωταθλήματος 1967-68 από την ΑΕΚ του ούγγρου προπονητή Jenő Csaknády.
Ο Χρηστάκης άρχισε να περνάει στο περιθώριο από το 1972 ήδη – και όχι λόγω μεταπολίτευσης, όπως διαβάζω από δω κι από κει. Δεν ήταν ο Μίκης Θεοδωράκης και το πολιτικό τραγούδι που τον «έθαψαν». Κάτι άλλο είχε συμβεί –δεν ξέρω τι– καθώς το «φαινόμενο Χρηστάκης» ξεφουσκώνει επί χούντας ακόμη. Ο Άκης Πάνου ήταν εκείνος που θα τον βοηθούσε κάπως να ξανασταθεί καλλιτεχνικά στα πόδια του, καθώς ο Χρηστάκης θα έλεγε μερικά τραγούδια στους δίσκους (του Πάνου) «Αλήθειες» [Minos, 1974] και «Μάθημα Πρώτον» [David, 1976], δίχως κάποιο απ’ αυτά να κάνει επιτυχία. Πήγε και στην Αμερική ο Χρηστάκης, αλλά ούτε κι εκεί θα μπορέσει να ορθοποδήσει. Όμως και το 1977/78, όταν θα επιχειρούσε ένα τελευταίο comeback μέσω του άλμπουμ «Χρηστάκης ’78» [General Gramophone], με τα τραγούδια των Χρήστου Νικολόπουλου-Κατερίνας Πανάγου στην πρώτη πλευρά και Τάκη Σούκα-Ηρακλή Παπασιδέρη στη δεύτερη, δεν θα κατάφερνε τίποτα ιδιαίτερο (παρότι το υλικό ήταν αρκετά καλό για την εποχή και το ύφος του καλλιτέχνη).
Ο τελευταίος σταθμός για τον Χρηστάκη θα ήταν η επαρχία. Τα μπουζουκομάγαζα της ανατολικής Μακεδονίας βασικά, καθώς θα επέστρεφε σε χώματα οικεία, προσδοκώντας να ζήσει μια ζωή αξιοπρεπή, κοντά στον απλό κόσμο που τον καταλάβαινε. Όμως δεν θα άντεχε για πολύ... Όπως διαβάζουμε σ’ ένα πατ-κιουτ μονόστηλο της «Μακεδονίας» (Τρίτη 2 Ιουνίου 1981) χωμένο στις μέσα σελίδες της εφημερίδας:
«Πέθανε στο γενικό νοσοκομείο Καβάλας στις 5:30 το πρωί της Δευτέρας ο λαϊκός τραγουδιστής Χρηστάκης, που την περασμένη Τετάρτη για τρίτη φορά είχε πάθει εγκεφαλικό επεισόδιο. Από τη στιγμή που έπαθε το εγκεφαλικό επεισόδιο μέχρι να πεθάνει βρισκόταν σε κώμα. Ο καλλιτέχνης τους τελευταίους μήνες ζούσε στην Καβάλα με μια σύνταξη 6000 δρχ. και αντιμετώπιζε τις ανάγκες της ζωής βοηθούμενος από συγγενείς του».
Ο Χρηστάκης δεν έζησε πολύ. Τα λίγα χρόνια που βρέθηκε στην κορυφή θα αποτελούσαν απλώς την εξαίρεση σ’ έναν κανόνα σκληρό και ανάλγητο, που θα τον έφερνε πρόωρα στο θάνατο. Σαν παλιός υδραυλικός, πάντως, θα έπραττε το πρέπον. Έσφιξε τις βρύσες, προστατεύοντας και την τελευταία σταγόνα από το μύθο του, που ακόμη και σήμερα κρατάει ατόφιος.
ΧΡΗΣΤΑΚΗΣ - Είναι το κρύο τσουχτερό (Ο τυχεράκιας, 1968)
