Παίζοντας με τον τίτλο της ταινίας του Ζαν-Λικ Γκοντάρ «Δύο ή τρία πράγματα που ξέρω γι’ αυτήν», που έριχνε το βλέμμα του στη σύγχρονη ζωή μέσα από την ιστορία μιας γυναίκας, ο Ανέστης Αζάς επιχειρεί να μας επανασυστήσει τον οικείο όσο και άγνωστο πατέρα, προσεγγίζοντας τον ρόλο και το αποτύπωμα που αφήνει στις επόμενες γενιές.
«Είναι ένα θέμα που μας απασχολεί όλη μας τη ζωή. Υπήρχαν αναφορές σε άλλες παραστάσεις στο παρελθόν, για παράδειγμα υπήρχε μια παράσταση, “Οι Πατεράδες” του Άλβις Χερμάνις. Αλλά όταν με προσέγγισε ο Δημήτρης Καραντζάς και με προσκάλεσε να κάνω κάτι στο θέατρο Προσκήνιο, ήταν μια περίοδος που διάβαζα ένα βιβλίο του Ιβάν Ζαμπλονκά, την “Ιστορία της αρρενωπότητας”, που την αντιμετωπίζει όχι ως φυσική κατάσταση αλλά ως κοινωνικά κατασκευασμένο ρόλο που μεταβάλλεται ιστορικά, αναλύοντας την “κρίση” της παραδοσιακής ανδρικής ταυτότητας. Του πρότεινα να κάνουμε κάτι γύρω από αυτό το θέμα», λέει ο Ανέστης Αζάς. «Τι σημαίνει αρρενωπότητα, τι σημαίνει ανδρισμός, αλλά μέσα από ένα πορτρέτο των πατεράδων, με την έννοια ότι ο μπαμπάς είναι το πρώτο ανδρικό πρότυπο που έχεις ως παιδί, ως αγόρι τουλάχιστον. Και κάπως ξεκινάμε να εξετάζουμε τι συμβαίνει με τον ανδρικό ρόλο σήμερα, αλλά μέσα από την αντανάκλαση της ιστορίας των πατεράδων».
«Ως άντρας μαθαίνεις πολύ γρήγορα αυτό που λέμε “οι άντρες δεν κλαίνε”, να είσαι σκληρός, να μην είσαι ευάλωτος, να μη δείχνεις τις αδυναμίες σου, μαθαίνεις ότι ο ρόλος σου είναι να επιβληθείς στους άλλους».
Με τους ηθοποιούς να συμβάλλουν ενεργά στη δημιουργία του κειμένου, η ομάδα του Ανέστη Αζά στήνει ένα σύγχρονο, πρωτότυπο έργο που προσεγγίζει μέσα από προσωπικές αφηγήσεις αλλά και στοιχεία μυθοπλασίας την κρίση της αρρενωπότητας.
«Στην παράσταση βλέπουμε πορτρέτα από κάποιους μπαμπάδες, όχι με την έννοια της οικογενειακής ιστορίας, αλλά σε σχέση με τις κρίσεις και τις συγκρούσεις που έχουν να κάνουν με τον πατέρα, την αποδοχή, την εμπιστοσύνη».
Το πρώτο που ανακαλεί ο Ανέστης Αζάς όταν μιλάμε για τον πατέρα του, που κάποια από τα στοιχεία του έχει επιχειρήσει να βάλει στο έργο, είναι η εικόνα που είχε για εκείνον στην παιδική του ηλικία. Ο πατέρας του ήταν ο ήρωας των παιδικών του χρόνων, της παιδικής του ηλικίας, ο άνθρωπος που καταφέρνει και μπορεί να κάνει τα πάντα.
«Στην πορεία, στην εφηβεία, έρχονται οι συγκρούσεις, το θέμα της αποδοχής, το κατά πόσο αποδέχεται τις επιλογές σου, ότι προσπαθείς να τον ευχαριστήσεις, αλλά προκειμένου να πας παραπέρα πρέπει αυτό να το αφήσεις πίσω σου, ή η κατανόηση ότι δεν πρόκειται να τον ευχαριστήσεις ποτέ και μετά, μεγαλώνοντας, μαθαίνεις να συμφιλιώνεσαι, να συγχωρείς», λέει.
Είναι κοινή σχεδόν η εμπειρία όλων μας σε σχέση με τη φιγούρα και τον ρόλο του πατέρα ως ενός πρότυπου που συνδέεται και με την οικονομική ασφάλεια. Ειδικά όμως στο κλασικό μοντέλο της πατριαρχικής κοινωνίας που επικρατεί εδώ στην Ελλάδα ή επικρατούσε σε μεγαλύτερο βαθμό σε παρελθόντα χρόνο, είναι ταυτόχρονα ένα αρνητικό πρότυπο σε ό,τι αφορά τη συμπεριφορά του απέναντι στους νεότερους άντρες και τις γυναίκες.
Πέντε ηθοποιοί προσπαθούν να καταλάβουν γιατί δυσκολεύονται τόσο πολύ τα αγόρια να βρούνε τη θέση τους σε έναν κόσμο που αλλάζει ταχύτατα και προσπαθεί να απαλλαγεί από τους παραδοσιακούς κανόνες της πατριαρχίας. Πώς η μνήμη μπορεί να λειτουργήσει ως σύμμαχος, προκειμένου να γίνουν κατανοητά τα λάθη του παρελθόντος και πώς τελικά ο σύγχρονος άντρας βιώνει τη μοναξιά που μοιάζει να είναι μονόδρομος. Με όχημα προσωπικές ιστορίες, χιούμορ και τρυφερότητα, η παράσταση διερευνά τον αντρικό ρόλο σήμερα και στο πρόσφατο παρελθόν.
«Αυτό προσπαθώ να προσεγγίσω», λέει ο Ανέστης Αζάς, «προσπαθώ να δείξω αυτές τις συγκρούσεις. Ξεκινάμε από κάποιες προσωπικές αφηγήσεις όσων συμμετέχουν, των Γιώργου Βαλαή, Κωνσταντίνου Μωραΐτη, Μάρως Σταυρινού, Κωνσταντίνας Τάκαλου, Ρίνο Τζάνι, ενός συνόλου ηθοποιών που ήξερα, που εμπιστεύομαι και που ήταν διαθέσιμοι να μπουν σε μια διαδικασία η οποία δεν είναι καθόλου εύκολη. Πήρα την απόφαση να συμμετέχουν και γυναίκες για να υπάρχει και η γυναικεία οπτική. Αυτή είναι μια πολιτική σκέψη, με την έννοια ότι δεν μπορούμε να μιλάμε για τους άντρες από τη μεριά των ανδρών μόνο ή για γυναίκες αποκλειστικά από τη μεριά των γυναικών. Έχει μεγαλύτερο ενδιαφέρον σε μια δημιουργική διαδικασία που αφορά και τις πρόβες και τη συγγραφή ενός νέου κειμένου, γιατί το έργο δεν ήταν γραμμένο από πριν, το γράψαμε μέσα στις πρόβες, να υπάρχει η γυναικεία πλευρά».
Ο Ανέστης Αζάς έφτιαξε με τους περφόρμερ της παράστασης ένα κείμενο για να μιλήσουν για τους πατεράδες, το οποίο είναι εν μέρει αυτοβιογραφικό, εν μέρει προϊόν μυθοπλασίας. Έχει γίνει μια μείξη, πράγματα που είπε κάποιος έχουν δοθεί σε έναν άλλο χαρακτήρα, όπως κάνει πάντα σε αυτές τις δουλειές – και σε αυτές με τον Πρόδρομο Τσινικόρη και με τον Μιχάλη Πητίδη το πρωτογενές υλικό προκύπτει μέσα από τις συζητήσεις με όλους. Επί σκηνής υπάρχει και ο μουσικός Παναγιώτης Μανουηλίδης, αφού στο έργο υπάρχει πολλή μουσική και πολλά τραγουδιστικά στοιχεία. Στα βασικά κεφάλαια, ανάμεσα σε άλλα, υπάρχει ο ήρωας των παιδικών μας χρόνων, οι συγκρούσεις για να βρούμε την αποδοχή, μια αναφορά στο πρότυπο των ελληνικών ταινιών, μια σάτιρα στις επικλήσεις της παλιάς πατριαρχίας και τους παραδοσιακούς ρόλους.
Τα πρότυπα της πατριαρχίας έχουν ξεπεραστεί; Μιλώντας για τη δική του γενιά, ο Ανέστης Αζάς υποστηρίζει ότι δεν τα έχουν ξεπεράσει. «Νομίζω προσπαθούμε να τα ξεπεράσουμε. Εγώ πολλές φορές αναγνωρίζω αρνητικά μοτίβα συμπεριφοράς στον εαυτό μου και βλέπω πολλές φορές στον εαυτό μου τον πατέρα μου. Προσπαθώ να το αποφύγω, αλλά δεν το ελέγχω πάντα», λέει. «Πολλές φορές, κακοποιητικές συμπεριφορές έρχονται σαν φάντασμα και στοιχειώνουν την ενήλικη ζωή μας. Βεβαίως, συχνά αποφεύγουμε να βλέπουμε τα δύσκολα στοιχεία μιας συμπεριφοράς κι αυτό έχει, νομίζω, να κάνει με την κουλτούρα μας εδώ στην Ελλάδα, όπου η οικογένεια είναι πολύ σημαντική από άποψη στήριξης, συμπεριλαμβανομένης και της οικονομικής, γιατί υπάρχει έλλειψη κοινωνικού κράτους και σε μια δύσκολη στιγμή θα στραφείς στην οικογένειά σου. Θα σου παρασταθεί και είναι και δικό σου χρέος να παρασταθείς κι εσύ. Είναι ένας ισχυρός πυλώνας. Αυτό ας πούμε δεν θα το δεις στη Γαλλία ή τη Γερμανία».
Ο Ανέστη Αζάς σημειώνει ότι η διαχείριση των συναισθημάτων είναι αυτή που διαφέρει στο μεγάλωμα παιδιών διαφορετικού φύλου. «Ως άντρας μαθαίνεις πολύ γρήγορα αυτό που λέμε “οι άντρες δεν κλαίνε”, να είσαι σκληρός, να μην είσαι ευάλωτος, να μη δείχνεις τις αδυναμίες σου, μαθαίνεις ότι ο ρόλος σου είναι να επιβληθείς στους άλλους. Ως αγόρια έχουμε μια μεγαλύτερη ελευθερία στην περίοδο της εφηβείας, υπάρχει διαφορετικής μορφής έλεγχος. Υπάρχει και μια καθοδήγηση στο να κάνεις μια δουλειά που θα σου αποφέρει πολλά χρήματα – για παράδειγμα, όλοι έχουμε ακούσει ότι ως καλλιτέχνες θα πεινάσουμε».
Μιλώντας για την πατριαρχία σήμερα, δεν θα μπορούσαμε να παραλείψουμε ότι οι συμπεριφορές που προκύπτουν από αυτήν αναπτύσσονται και από ανθρώπους που έχουν υποστεί κακοποιητικές συμπεριφορές. «Είναι ένα ζήτημα παιδείας, κουλτούρας και πρέπει να αφήσουμε πίσω μας αυτήν την “αντρίλα”. Ένα κομβικό σημείο στο πώς κοινωνικοποιείσαι ως αγόρι είναι ο μισογυνισμός και είναι ένα θέμα που αναφέρουμε σε αυτήν την παράσταση. Ακόμα και η φυσική δύναμη ενός άντρα καθορίζει πολλές φορές τις συμπεριφορές. Οι κοινωνιολόγοι υποστηρίζουν ότι πρέπει να υπάρχουν διαρκώς συζητήσεις σε μεικτές ομάδες και να περιλαμβάνονται όλοι και όλες σε αυτές. Αυτή η ιδέα περί κρίσης της αρρενωπότητας δεν είναι καινούργια, κάθε φορά που έχουμε μια εποχή κοινωνικών αλλαγών επανέρχεται.
Ωστόσο, συζητώντας με την καθηγήτρια και ερευνήτρια σε ζητήματα φύλου στο Πάντειο Πανεπιστήμιο Νέλλη Καμπούρη, μου είπε ότι βλέπει μεγάλη διαφορά μεταξύ της προηγούμενης γενιάς και της τωρινής σε κάποια ζητήματα. Για παράδειγμα, παλιά το να σου πει μια γυναίκα “όχι” θεωρούνταν πρόσκληση για να την πολιορκήσεις, σήμερα το “όχι” σημαίνει “όχι” – τουλάχιστον για τη νεότερη γενιά, αυτό θεωρείται, και ορθώς, απαράδεκτο. Οπότε εγώ είμαι πιο αισιόδοξος, τα πράγματα αλλάζουν, αλλά με αργούς ρυθμούς. Στις παλιότερες γενιές υπήρχε πολύ περισσότερη βία και στην καθημερινότητα. Τώρα μπορούμε να τα συζητήσουμε αυτά. Και πολλά από αυτά δεν επιτρέπονται».
Οι ιστορίες που περιγράφουν τις συγκρούσεις και τη σχέση με τον πατέρα έρχονται με χιούμορ, παρελαύνουν ωραίες στιγμές και αναμνήσεις, το κομμάτι της φροντίδας και της υποστήριξης, σε ένα παζλ που εξετάζει πολλές πτυχές της αποδοχής ή όχι των επιλογών των παιδιών, τα οποία ενηλικιώνονται κουβαλώντας αναμνήσεις αλλά και τραύματα, πολλές φορές ανεπούλωτα για πάντα.
Βρείτε περισσότερες πληροφορίες για την παράσταση «Δυο τρία πράγματα που ξέρω γι' αυτόν» εδώ.
