Η ιστορία των χαμάμ και των λουτρών συνδέεται μέσα στους αιώνες όχι μόνο με την υγιεινή αλλά και με την ευεξία και τη σαγήνη. Το τελετουργικό της καθαριότητας είναι μια διαδικασία γνωστή από τους προϊστορικούς χρόνους και απαραίτητη κατά τα αρχαϊκά, κλασικά και ελληνιστικά χρόνια στους Έλληνες, ενώ αργότερα οι θέρμες των Ρωμαίων διατρανώνουν την αγάπη τους για τα λουτρά. Ο μουσουλμανικός κόσμος, όπως επιτάσσει το Κοράνι, εντάσσει στην καθημερινότητά του το λουτρό σε δημόσιους χώρους και στα ταξιδιωτικά χρονικά που μας κληροδότησαν οι Ευρωπαίοι περιηγητές για τα χαμάμ, όπως ονομάζονται τα λουτρά, κατανοούμε ότι η υγιεινή είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με τη συναναστροφή, την απόλαυση, την ψυχαγωγία και τον καλλωπισμό.
Στο βιβλίο «Με τους Ευρωπαίους περιηγητές στα χαμάμ της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας», που κυκλοφορεί από τις Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, η Ιόλη Βιγγοπούλου και η Αλίκη Ασβεστά, μέσα από περιηγητικές αφηγήσεις και τα κατάλοιπα των δημοσίων κτιρίων που ανήκουν σε μια επιβλητική αρχιτεκτονική, φωτίζουν και αναπλάθουν πολλές όψεις ενός νέου κόσμου που γοήτευσε τους Δυτικοευρωπαίους και τους ενέπνευσε να παρατηρήσουν και να καταγράψουν τα αξιοπερίεργα, αξιομνημόνευτα του κόσμου των λουτρών, προσφέροντάς τους μια δίοδο μέσα από την οποία εισχώρησαν στον κόσμο της Ανατολής.
Συναντήσαμε την Ιόλη Βιγγοπούλου για να περιηγηθούμε με τη σειρά μας σε αυτόν τον κόσμο, παίρνοντας μια πρόγευση από τον κόσμο των χαμάμ, τους ανθρώπους, τις κοινωνικές συνθήκες και τον ρόλο που έπαιξαν μέσα σε μια άγνωστη τότε αυτοκρατορία.
«Η γυμνότητα ή, έστω, η ημιγυμνότητα στα αντρικά χαμάμ έδωσε την ευκαιρία, όπως "οι πόροι ανοίγουν με τη ζέστη" και όλοι οι ρύποι αποβάλλονται, "να ανοίξει" και η ματιά των Ευρωπαίων παρατηρητών και η δική τους στάση απέναντι στην Ανατολή».
— Θα ήθελα να μου μιλήσετε για την ιδέα που σας έκανε να ξεκινήσετε να μελετάτε τα χαμάμ και τις ιστορίες τους.
Όταν η συνεργάτιδά μου, Αλίκη Ασβεστά, κι εγώ ολοκληρώσαμε σχετικό με τα χαμάμ άρθρο για τους Ευρωπαίους περιηγητές στα λουτρά της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, γεννήθηκε η ιδέα για ένα ευρύτερο πόνημα με το θέμα αυτό. Οι αποκαταστάσεις οθωμανικών λουτρών σε διάφορες πόλεις της Ελλάδας αλλά και οι επιστημονικές δημοσιεύσεις, κυρίως για την αρχιτεκτονική των χαμάμ, καλλιέργησαν την ιδέα να δώσουμε στο ελληνικό αναγνωστικό κοινό ένα ελάχιστα γνωστό μέχρι πρότινος υλικό.
Προσωπικά, όσο προχωρούσαμε την έρευνα πολλαπλασιαζόταν το ενδιαφέρον μου για την αναζήτηση και επίσκεψή μου σε αυτά τα κτίρια, σε όποια κατάσταση κι αν βρίσκονταν, στον ευρύτερο χώρο της πρώην Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, ενώ η ουσιαστική και διά ζώσης εμπειρία μου σε όσα ακόμη λειτουργούν ήταν αποκαλυπτική. Και όσο τα αναζητούσα και τα επισκεπτόμουν, τόσο το θεωρητικό υλικό που συγκεντρώναμε έβρισκε έμπρακτα τους χώρους όπου αναπτύχθηκαν οι εμπειρίες των Ευρωπαίων, και η επιτόπου αυτοψία και το προσωπικό μου βίωμα λαμπάδιαζαν την περιέργειά μου, τον ενθουσιασμό μου και ολοκλήρωναν την κατανόηση των περιγραφών που διάβαζα στα περιηγητικά κείμενα.
— Ας ξεκινήσουμε από την ιστορία του πώς ενδιαφέρθηκαν οι Δυτικοί και κατέγραψαν στα περιηγητικά τους έργα τα λουτρά και τις πιο σημαντικές μαρτυρίες που διαβάζουμε.
Ήδη από τον 16ο αιώνα, τα περισσότερα περιηγητικά έργα είναι σχεδόν πλήρεις μελέτες που ανατέμνουν τον οθωμανικό κόσμο (θεσμοί, δοξασίες, συνήθειες). Δεν παραλείπουν τίποτε από όλες τις πλευρές της οθωμανικής κοινωνίας. Έτσι εστιάζουν και στα χαμάμ όπως τα συναντούν, τόσο διαφορετικά από τις δικές τους συνήθειες, καθόσον οι Ευρωπαίοι την περίοδο αυτή δεν είχαν καθόλου καλές σχέσεις με το νερό και τη λούση, πόσο μάλλον με τους αντίστοιχους δημόσιους χώρους.
Διαβάζουμε ότι το Κοράνι επιβάλλει τον καθαρμό πριν από την προσευχή και ο καθαρμός πραγματοποιείται μόνο με το τρεχούμενο νερό. Έτσι, οι μουσουλμάνοι είναι δεσμευμένοι να λούζονται συχνά. Στα δημόσια λουτρά όμως επιτρέπεται, χωρίς διαχωριστικά όρια, κοινωνικά ή θρησκευτικά, η προσέλευση διαφορετικών εθνοτικών ομάδων.
Διαβάζουμε τον εντυπωσιασμό τους από τα επιβλητικά οικοδομήματα των χαμάμ με την περίτεχνη μορφολογία, που γειτνιάζουν πάντα με τα τεμένη. Τόσο η εξωτερική τους όψη όσο και οι πολυτελείς εσωτερικοί χώροι περιγράφονται σχεδόν πάντα αρκετά πετυχημένα, όπως και η άψογη λειτουργία τους σε όλους τους χώρους, ενώ δίνονται και πολλές λεπτομέρειες για το τι διαδραματίζεται στο εσωτερικό των γυναικείων χαμάμ. Τέλος, δεν ξεχνούν να τονίσουν την πρωτόγνωρη αίσθηση χαλάρωσης, αναζωογόνησης και ευεξίας που νιώθει κανείς μετά το πέρας της όλης διαδικασίας.
— Ποιοι είναι οι θρησκευτικοί λόγοι που οδηγούν στα λουτρά και τι ισχύει για τους άντρες και τις γυναίκες;
Οι περιηγητές τονίζουν ότι για τους μουσουλμάνους ισχύει το ισλαμικό δόγμα που επιβάλλει τον καθαρμό με το τρεχούμενο νερό (και όχι με τον πλήρη εμβαπτισμό). Οι άντρες οφείλουν τουλάχιστον μία φορά την εβδομάδα να συνευρίσκονται με τις γυναίκες τους και αυτό να γίνεται τη νύχτα της Πέμπτης από ευσέβεια. Οι άντρες, βέβαια, συχνάζουν στα λουτρά και για λόγους υγείας και απόλαυσης.
Οι γυναίκες και οι οδαλίσκες, αφού κοιμηθούν με τους συζύγους ή κυρίους τους, πρέπει να καθαρθούν στο λουτρό, όπως και εκείνοι. Το λουτρό δεν είναι απαραίτητα υποχρέωση θρησκευτική για τα νέα κορίτσια που δεν τα έχει ακόμα αγγίξει κάποιος άντρας. Όμως οι γυναίκες, καθώς τους επιτρέπεται η δημόσια αυτή έξοδος, δράττονται της ευκαιρίας για να ψυχαγωγηθούν στα χαμάμ. Οι γυναίκες όλων των θρησκευτικών δογμάτων απολαμβάνουν ή συμμετέχουν στο τελετουργικό ενός παρθενικού λουτρού μέλλουσας νύφης.
Οι γυναίκες επισκέπτονται τα λουτρά διαφορετικές μέρες ή ώρες από τους άντρες. Ο χώρος είναι απαγορευμένος για τους άντρες όταν οι γυναίκες βρίσκονται εκεί. Οι γυναίκες είναι, και επιτρέπεται, να είναι ολόγυμνες στους χώρους του λουτρού, πράγμα που δεν ισχύει για τους άντρες, καθόσον η θέα του αντρικού γυμνού σώματος αντίκειται στο ισλαμικό δόγμα.
— Από τον Όμηρο και τον Ηρόδοτο μέχρι τα οθωμανικά λουτρά, ας μιλήσουμε για τα εντυπωσιακά οικοδομήματα, τη σημασία τους και τη διασπορά τους γεωγραφικά.
Η μακρά ιστορία των δημόσιων λουτρών ξεκινάει από τα αρχαία χρόνια, ελληνικά και ρωμαϊκά, γεγονός που δεν αγνοούν οι Ευρωπαίοι ταξιδιώτες. Βαθείς γνώστες της αρχαίας ελληνικής και λατινικής γραμματείας, τεκμηριώνουν τις σχετικές με τα λουτρά αφηγήσεις τους με αρχαίες πηγές και αναφέρονται στα κατάλοιπα της αρχαιότητας τα οποία γνωρίζουν, καθόσον την εποχή των ταξιδιών τους είχαν ανασκαφεί στη Ρώμη οι ρωμαϊκές θέρμες.
Οι Δυτικοευρωπαίοι ταξιδιώτες όμως δεν γνωρίζουν ότι από τα ελληνιστικά χρόνια διαμορφώνεται ήδη η τριμερής διάταξη των χώρων των δημόσιων λουτρών και η ευρηματική υποδαπέδια θέρμανση, διότι οι ανασκαφές δεν είχαν ακόμα φέρει στο φως τέτοια κατάλοιπα. Επίσης, ελάχιστες είναι οι αναφορές τους στην οικοδόμηση και χρήση των δημόσιων λουτρών στα βυζαντινά χρόνια.
Κάθε οικισμός της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας είχε δίπλα από κάθε τέμενος ένα χαμάμ. Τα περιηγητικά όμως κείμενα είναι φτωχά στη λεπτομερή καταγραφή της διασποράς των δημόσιων λουτρών. Οι περισσότεροι περιηγητές επισημαίνουν την πληθώρα των χαμάμ στην Κωνσταντινούπολη, εφόσον σχεδόν όλοι παρέμειναν αρκετό διάστημα σε αυτήν, αλλά σπανίως δίνουν τοπογραφικές πληροφορίες ή το όνομα του χαμάμ που επισκέφτηκαν. Έτσι, στο βιβλίο μας έχουμε απλώς νύξεις για τη διασπορά των χαμάμ σε άλλες πόλεις της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, πλην της πρωτεύουσας.
— Πώς διαμορφώνεται η εσωτερική δομή των λουτρών και ποιες είναι οι αλλαγές που παρατηρούμε μέσα στα χρόνια;
Τα οθωμανικά λουτρά είναι ένα ενιαίο κτιριακό συγκρότημα και αποτελούνται από έναν πρώτο θολωτό κρύο χώρο, όπου είναι τα αποδυτήρια. Ταυτόχρονα, αυτή η αίθουσα είναι και ο χώρος χαλάρωσης. Υπάρχει πάντα στο κέντρο ένα αναβρυτήριο και γύρω γύρω πάγκοι καλυμμένοι με υφάσματα και μαξιλάρια όπου κάθονται οι λουόμενοι για να γδυθούν και να ακουμπήσουν τα ρούχα τους. Εδώ συνήθως ψηλά υπάρχει ένα κιγκλίδωμα όπου στεγνώνουν οι πετσέτες και τα πεστεμάλια. Πολλές φορές σε πατάρι περιμετρικό διευθετούνται «σεπαρεδάκια» όπου όσοι θέλουν απομονώνονται πριν και μετά τη λούση.
Ο λουόμενος υποχρεωτικά τυλίγει μια μακριά πετσέτα γύρω από τη μέση του και με ξύλινα τσόκαρα προχωράει μέσα από μικρά χλιαρά δωμάτια στον ενδότερο, πιο ζεστό χώρο. Εδώ, στο κέντρο της αίθουσας, υπάρχει μια υπερυψωμένη μαρμάρινη πλάκα –ομφαλική πέτρα– όπου οι λουόμενοι ξαπλώνουν για να ιδρώσουν. Εκεί οι λουτράρηδες τούς παραλαμβάνουν και τους μαλάσσουν, τους τρίβουν και τους σαπουνίζουν. Η αίθουσα καλύπτεται με έναν θόλο διάτρητο από μικρές οπές που καλύπτονται με γυάλινες φεγγίδες. Σε όλους τους εσωτερικούς χώρους μέσα στους τοίχους τρέχουν πήλινοι σωλήνες όπου κυκλοφορεί θερμός αέρας. Το προηγμένο υποδαπέδιο σύστημα με τα υπόκαυστα επιτρέπει στα μαρμάρινα δάπεδα να διατηρούν συνεχώς υψηλές θερμοκρασίες.
Σε αυτήν τη θερμή αίθουσα υπάρχουν γύρω γύρω γούρνες μαρμάρινες με διπλές χάλκινες διακοσμημένες βρύσες, οι οποίες επιτρέπουν στους λουόμενους να αναμειγνύουν ζεστό και κρύο νερό κατά βούληση και να περιβρέχονται. Συνήθως υπάρχουν και διαχωριστικοί τοίχοι που δημιουργούν απομονωμένους χώρους ανοιχτούς προς τον κεντρικό λουτρώνα. Ο καυστήρας και η δεξαμενή νερού δεν είναι ορατοί στους λουόμενους και βρίσκονται σε επαφή με τον θερμό κεντρικό χώρο. Mετά το τελετουργικό της λούσης οι λουόμενοι επιστρέφουν στα αποδυτήρια και εκεί αναπαύονται, χαλαρώνουν και απολαμβάνουν ροφήματα και καπνικές συνήθειες. Όλο το προσωπικό εγγυάται την απόλυτη ασφάλεια των προσωπικών αντικειμένων και όχι μόνο. Η άψογη λειτουργία, ο καταμερισμός των εργασιών, τα επιμέρους σύνεργα που χρησιμοποιούνται για τη λούση και τον καλλωπισμό εντυπωσιάζουν και μνημονεύονται από όλους τους περιηγητές. Οι χώροι που προορίζονται για τις γυναίκες δεν διαφέρουν από τα αντρικά λουτρά, απλώς τις περισσότερες φορές δεν είναι εξίσου πολυτελώς κοσμημένοι.
— Σήμερα τι αλλαγές παρατηρούμε;
Σε όσα χαμάμ σήμερα λειτουργούν παρατηρούμε ότι δεν ισχύει πλέον η υποχρέωση από το δόγμα. Υπάρχουν ιδιωτικά λουτρά στα σπίτια, όπως ορίζει ο σύγχρονος τρόπος ζωής παγκοσμίως. Όσα λειτουργούν είναι πλέον πολύ ακριβά για τους ξένους επισκέπτες, ενώ τα τσόκαρα δεν είναι πλέον ξύλινα αλλά πλαστικές παντόφλες και τα τάσια δεν είναι μεταλλικά αλλά κι αυτά πλαστικά. Αντί για καφέ, σερβίρεται τσάι ή τυποποιημένα αναψυκτικά, τα αναβρυτήρια δεν λειτουργούν, τα υλικά για τα καύσιμα δεν είναι πλέον ξυλεία και τα υφάσματα και οι πετσέτες είναι όλα από ευτελή υλικά και χωρίς κεντίδια. Ακολουθούν και αυτά τις αλλαγές της σύγχρονης ζωής. Τα περισσότερα χαμάμ έχουν εγκαταλειφθεί ή είναι ερειπιώνες, και αν έχουν αποκατασταθεί, λειτουργούν και με άλλη χρήση.
— Εκτός από χώρος καθαρμού και απόλαυσης είναι και χώρος συναναστροφών; Τι ξέρουμε για τους επισκέπτες και τους εργαζόμενους εκεί, σε αυτόν τον χώρο-σκηνικό της ζωής στην Ανατολή;
Το χαμάμ ήταν χώρος για τις πρακτικές καθαριότητας, χώρος απόλαυσης, καλλωπισμού, συναναστροφής. Μέσα από τις μαρτυρίες των περιηγητών δεν ξέρουμε και πολλές λεπτομέρειες για τις συναναστροφές και τις κοινωνικές συνευρέσεις. Απλώς οι ίδιοι αναφέρουν ότι επιτρεπόταν σε όλους, ανεξαρτήτως δόγματος, κοινωνικής τάξης και εθνότητας, να προσέρχονταν στα χαμάμ. Την ώρα της διαδικασίας, βέβαια, δεν μπορούν να γίνουν και πολλές συζητήσεις. Την ώρα της χαλάρωσης και ανάπαυσης στον χώρο των αποδυτηρίων μπορούμε να υποθέσουμε ότι οι ίδιοι οι Ευρωπαίοι δυσκολεύονται να επικοινωνήσουν με άλλης εθνότητας επισκέπτες, εφόσον ο διερμηνέας τους (δραγουμάνος) δεν τους συνοδεύει στα ενδότερα. Παρ’ όλο το ανοίκειο, τελικά όλοι ευχαριστιούνται ή αναφέρουν τα θετικά. Οι άντρες, μάλιστα έχουν κι άλλους χώρους κοινωνικής συνεύρεσης – καφενεία, τεκέδες, αύλειους χώρους στα τεμένη, αγορά κ.λπ.
Για τις γυναίκες είναι ο κατεξοχήν χώρος κοινωνικής συναναστροφής. Όταν τα επισκέπτονται, περνούν πολλές ώρες εκεί με ένα συνολικό πνεύμα συντροφικότητας και κοινωνικότητας που διακρίνει πάντα μια γυναικεία ομήγυρη: φιλαρέσκεια, αισθησιασμός, καλλωπισμός, ψυχαγωγία, εδεσματικές απολαύσεις, τραγούδι, χαριεντίσματα, περιποίηση της κόμης, συζητήσεις, κουτσομπολιά, γέλια, ψιθυριστές συζητήσεις...
Σε ένα οθωμανικό χαμάμ συναντάμε μια μικρογραφία του θεάτρου της ζωής στην Ανατολή: την απόλυτη υπακοή στην ιεραρχία των εργαζομένων, τον καταμερισμό των ειδικοτήτων, τις μικρές τελετουργικές κινήσεις για τα όποια δέοντα ή απολαυστικά, την ποιότητα στα μικροαντικείμενα της ζωής, την ήρεμη συναναστροφή και τις συνευρέσεις.
— Ας μιλήσουμε για τα ταξικά ζητήματα. Τα επισκέπτονται μόνο εύποροι; Και ποια είναι η σχέση τους με τα βακούφια;
Ακριβώς το αντίθετο. Τα χαμάμ εξυπηρετούν όλους, ανεξαιρέτως κοινωνικής τάξης και πλούτου. Κυρίως, βέβαια, καλύπτουν τις ανάγκες του μη εύπορου πληθυσμού, δεδομένου ότι αφενός ήταν επιταγή από το Κοράνι ο καθαρμός και αφετέρου οι εύποροι είχαν τη δυνατότητα να έχουν ιδιωτικά λουτρά στις οικίες τους.
Σε όλες τις περιόδους, όταν καταγράφεται το αντίτιμο που πληρώνουν οι επισκέπτες, σε οποιοδήποτε νόμισμα, διαπιστώνουμε ότι τα λουτρά είναι πολύ φτηνά και, για τους απόρους, ορισμένες φορές δωρεάν.
Ιόλη Βιγγοπούλου, Αλίκη Ασβεστά,
«Με τους Ευρωπαίους περιηγητές στα χαμάμ της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας», Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης
Τα περισσότερα χαμάμ είναι βακουφικά, δηλαδή οικοδομήματα που ανεγείρονται είτε από ιδιώτες είτε από σουλτάνους, μέλη της οικογένειάς τους ή και αξιωματούχους, οι οποίοι παραιτούνται από το εμπορικό κέρδος, αφού τα λουτρά έχουν φιλανθρωπικό ή και κοινωνικό σκοπό. Τα χαμάμ αποτελούσαν τμήμα κοινωφελών ευεργετημάτων, ανήκαν σε συγκροτήματα κτιρίων που είχαν οικοδομηθεί γύρω από ένα τέμενος, οπότε είχαν έσοδα για τη συντήρησή τους.
— Υπάρχουν ιδιωτικά χαμάμ, και ποιοι τα κατέχουν;
Ο σουλτάνος στα προσωπικά του διαμερίσματα, στο χαρέμι του παλατιού, είχε λουτρά και για τον ίδιο και τους ανώτερους αξιωματούχους, άλλα χαμάμ υπήρχαν στο σαράι. Οι ευκατάστατοι αξιωματούχοι, οι εύποροι μουσουλμάνοι, επειδή δεν θέλουν οι γυναίκες τους να κυκλοφορούν δημόσια, αλλά και για λόγους επίδειξης πλούτου συμπεριλαμβάνουν στις οικίες τους μικρά λουτρά. Με αυτόν τον έμμεσο τρόπο πετυχαίνουν να μη βγαίνουν οι γυναίκες τους από το σπίτι. Σε μια περίοδο που στη Δύση τα λουτρά σπανίζουν, στα ιδιωτικά λουτρά της Ανατολής αντανακλώνται η αισθητική και ο πλούτος των εύπορων ιδιωτών. Επίσης, υπήρχαν ιδιωτικά λουτρά Ελλήνων κάποιας οικονομικής επιφάνειας, π.χ. στη συνοικία Φανάρι στην Κωνσταντινούπολη αλλά και στο Πέρα, όπου μνημονεύονται και ιδιωτικά λουτρά Αρμενίων και Φράγκων.
— Ποια είναι η σύνδεση των χαμάμ με τη θεραπεία, την πρόληψη των ασθενειών και των επιδημιών;
Οι άνθρωποι στη Δύση αντιμετώπιζαν την ασθένεια κυρίως μέσω της θεραπείας και λιγότερο μέσω της πρόληψης, ενώ ο κόσμος της Ανατολής προλάμβανε και αναχαίτιζε την εξάπλωση των επιδημιών αλλά και των δερματικών ασθενειών μέσω της πρακτικής του τρεχούμενου νερού, δηλαδή μέσω των χαμάμ. Το λουτρό, λοιπόν, ως διαδικασία αποτιμάται από τους Ευρωπαίους περιηγητές ως ένα επιπρόσθετο μέτρο πρόληψης αλλά και θεραπείας ασθενειών (δερματικά, ρευματισμοί, αναπνευστικά κ.ά.). Βέβαια, αναφέρονται και οι πιθανότητες μετάδοσης ασθενειών στους χώρους των χαμάμ σε περιόδους επιδημίας. Οι περιηγητές στα κείμενά τους τονίζουν τις ευεργετικές επιδράσεις από τη χρήση λουτρών, χωρίς να παραλείπουν να θίξουν και τους κινδύνους από ενδεχόμενη κατάχρησή τους.
— Χαμάμ γένους θηλυκού: τι γνωρίζουμε για όλο αυτό τον κόσμο; Και τι εκπροσωπεί για τις γυναίκες αυτός ο χώρος; Ελευθερία, ιδιωτικότητα, καλλωπισμό και ευεξία; Αιτία διαζυγίου το να απαγορεύεται από τον σύζυγο…
Τα λουτρά αποτελούν τον πιο αντιπροσωπευτικό χώρο για τον γυναικείο κόσμο. Το ερώτημα είναι πώς γνωρίζουμε αυτόν τον γυναικείο κόσμο μέσα από ταξιδιωτικά κείμενα που συντάχτηκαν ως τις αρχές του 18ου αιώνα από άνδρες περιηγητές. O γυναικείος κόσμος των χαμάμ είναι για τους άνδρες μυστήριος, απροσπέλαστος και απαγορευτικός διά του νόμου και μετά τιμωριών. Παρ’ όλα αυτά, οι Δυτικοευρωπαίοι περιηγητές βρίσκουν τρόπο να «εισχωρήσουν»: τα περιγράφουν με τη φαντασία τους, συλλέγουν όμως και πληροφορίες είτε από άνδρες που ως παιδιά, μέχρι τα επτά τους χρόνια, συνόδευαν τις μητέρες τους στα λουτρά και έτσι ανέσυραν μνήμες και στιγμιότυπα από τους χώρους των γυναικείων λουτρών, είτε από χριστιανές, Ελληνίδες ή Φράγκισσες, που επισκέφτηκαν χαμάμ και τους αφηγήθηκαν λεπτομέρειες.
Στα περισσότερα αποσπάσματα των ταξιδιωτικών χρονικών των Ευρωπαίων περιηγητών που αφορούν τα χαμάμ διαβάζουμε ότι σε περίπτωση που ένας σύζυγος μουσουλμάνας αρνείται στη συμβία του να επισκεφτεί ένα δημόσιο λουτρό, αυτό μπορεί για τη σύζυγο να αποτελέσει αιτία διαζυγίου, διότι το Κοράνι επιβάλλει καθαρμό πριν από την προσευχή.
Η επίσκεψη των γυναικών στα χαμάμ γίνεται για την καθαριότητα και τον καλλωπισμό, είναι συνδεδεμένη και με τη φιλαρέσκεια και την απαραίτητη και μοναδική δυνατότητα που έχουν για κοινωνική συναναστροφή. Στα χαμάμ οι γυναίκες νιώθουν ελεύθερες να εκφραστούν, να συνομιλήσουν, να γελάσουν, να τραγουδήσουν, να γευτούν και μέσα σε αυτήν τη θηλυκή ομήγυρη να νιώσουν την κοινωνικότητα χωρίς ενδοιασμούς, χωρίς ντροπές, χωρίς κανόνες. Ψυχαγωγούνται απερίσπαστες, παραδίδονται σε γλυκιά ηδυπάθεια, στα λουτρά ανταμώνουν, ορίζουν συναντήσεις, ακόμα και απαγορευμένες, συναναστρέφονται με οικειότητα, απολαμβάνουν ροφήματα, εδέσματα, γλυκίσματα, επιδεικνύουν ενδύματα και κοσμήματα. Ο χώρος του λουτρού είναι και χώρος συγκάλυψης, απόκρυψης, χώρος όπου αναπτύσσονται σχέσεις αντιζηλίας, επίδειξης, τρυφερότητας, στήριξης και αλληλεγγύης.
— Τι μας μεταφέρουν οι γυναίκες περιηγήτριες και επισκέπτριες των χαμάμ;
Τον 18ο αιώνα το χρονικό της παραμονής της λαίδης Μόνταγκιου στην Ανατολή δημοσιεύτηκε αμέσως μετά τον θάνατό της σε μορφή επιστολών. Η λεπτομερής περιγραφή που μας κληροδότησε έπειτα από την επίσκεψή της σε γυναικείο χαμάμ και η ευαίσθητη γυναικεία της ματιά έβαλαν τέλος στις ανδρικές φαντασιώσεις και πυροδότησαν ακόμα πιο πολύ τη φαντασία του αναγνωστικού κοινού. Ειλικρινής, αυθόρμητη, τρυφερή και ανέγγιχτη από τον εκδοτικό συρμό –καθόσον συνέταξε επιστολές που δεν φαντάστηκε ότι θα δημοσιευόνταν–, ξετυλίγει με λόγο απόλυτα παραστατικό τη γυμνότητα και ωραιότητα των θηλυκών στο χαμάμ, τη συμπεριφορά τους και κάθε στιγμιότυπο καταγράφεται με ενθουσιασμό. Το χρονικό της λαίδης Μόνταγκιου είχε μεγάλη απήχηση, καθώς «άνοιξε η πόρτα» των γυναικείων λουτρών στο «ανδρικό μάτι». Μαζί με το κείμενο της άλλης Αγγλίδας, της Τζούλια Πάρντο, οι γυναικείες αφηγήσεις για τα γυναικεία χαμάμ φωτίζουν κοινωνικές, ηθογραφικές και συναισθηματικές πτυχές της ζωής των γυναικών στην Ανατολή.
— Μέσω αυτών των πολύτιμων αφηγήσεων ερχόμαστε σε επαφή με έναν κόσμο και πολιτισμούς που αντιμετωπίζουν εντελώς διαφορετικά το σώμα, τη γυμνότητα, τη θρησκεία και την ιδιωτικότητα. Τι είναι αυτό που κρατάμε από αυτές τις περιηγήσεις που περιγράφονται και τι κατανοούμε γι' αυτόν τον «μυστικό κόσμο»;
Για την περίοδο που παρακολουθούμε την κινητικότητα των Δυτικοευρωπαίων προς την Οθωμανική Αυτοκρατορία (μέσα 16ου-μέσα 19ου αιώνα), πολλά ήταν διαφορετικά μεταξύ Δύσης και Ανατολής. Αυτή η πρωτόγνωρη εμπειρία που βίωναν οι περιηγητές μέσα σε ένα χαμάμ, που δεν ήταν καν έτοιμοι αρχικά να βιώσουν, τους φέρνει αντιμέτωπους με στοιχεία του πολιτισμού των λαών της Ανατολής.
Αν τα χωριά, οι πολίχνες και οι πόλεις της Ανατολής στους εξωτερικούς τους χώρους θα έμοιαζαν σε πολλά με αυτά στη Δύση (λάσπες σε χωματόδρομους, πρόχειρα οικοδομικά υλικά στις οικίες, άθλιες παράγκες, οικόσιτα ζώα να περιφέρονται κ.ά), η εσωτερική ζωή σε δημόσια λουτρά τούς αποκαλύπτει έναν κόσμο που λατρεύει την καθαριότητα (έστω κατόπιν θρησκευτικής επιταγής), έναν κόσμο που ξέρει να απολαμβάνει τα θετικά αποτελέσματα της αργόσυρτης διαδικασίας καθαρότητας. Οι περιηγητές εντυπωσιάζονται από τις περίτεχνες αρχιτεκτονικές ιδιαιτερότητες, τα πολυτελή υλικά στους εσωτερικούς χώρους και στέκονται αμήχανοι αρχικά στη δημόσια θέαση του γυμνού ή ημίγυμνου των λουόμενων.
Τελικά, η γυμνότητα ή, έστω, η ημιγυμνότητα στα αντρικά χαμάμ έδωσε την ευκαιρία, όπως «οι πόροι ανοίγουν με τη ζέστη» και όλοι οι ρύποι αποβάλλονται, «να ανοίξει» και η ματιά των Ευρωπαίων παρατηρητών και η δική τους στάση απέναντι στην Ανατολή. Και έτσι τα χαμάμ, αυτά τα αξιοπερίεργα και αξιομνημόνευτα της Ανατολής, να γίνουν πραγματικά αξιοβίωτα!
