Ορισμένοι άνδρες αποκτούν εκατοντάδες παιδιά μέσω δωρεάς σπέρματος, αποκαλύπτοντας τα όρια και τα κενά ενός κλάδου που αναπτύσσεται ραγδαία διεθνώς. Την περασμένη εβδομάδα, έρευνα του BBC έφερε στο φως την περίπτωση δότη του οποίου το σπέρμα έφερε γενετική μετάλλαξη που αυξάνει σημαντικά τον κίνδυνο καρκίνου για μέρος των παιδιών του.
Το εύρος της υπόθεσης ήταν εντυπωσιακό. Το γενετικό υλικό του συγκεκριμένου άνδρα διανεμήθηκε σε 14 χώρες και οδήγησε στη γέννηση τουλάχιστον 197 παιδιών, ορισμένα και στην Ελλάδα.
Η δωρεά σπέρματος επιτρέπει σε γυναίκες να αποκτήσουν παιδί σε περιπτώσεις όπου αυτό δεν θα ήταν διαφορετικά εφικτό, είτε λόγω υπογονιμότητας του συντρόφου, είτε στο πλαίσιο ομόφυλων σχέσεων, είτε μέσω επιλογής μονογονεϊκότητας. Η κάλυψη αυτής της ανάγκης έχει εξελιχθεί σε έναν ταχέως αναπτυσσόμενο κλάδο, με την ευρωπαϊκή αγορά να εκτιμάται ότι θα ξεπεράσει τα 2 δισ. λίρες έως το 2033. Η Δανία συγκαταλέγεται στους βασικούς εξαγωγείς σπέρματος παγκοσμίως.
Παρά τη ζήτηση, η δεξαμενή των δοτών παραμένει εξαιρετικά περιορισμένη. Λιγότεροι από πέντε στους εκατό εθελοντές πληρούν τελικά τα κριτήρια αποδοχής. Το σπέρμα ελέγχεται ως προς την ποσότητα, την κινητικότητα και τη μορφολογία των σπερματοζωαρίων, καθώς και ως προς την ικανότητά του να καταψύχεται και να αποθηκεύεται με ασφάλεια.
Η περιορισμένη αυτή δεξαμενή οδηγεί σε υψηλή συγκέντρωση γεννήσεων γύρω από μικρό αριθμό δοτών. Η βιολογία καθιστά αυτό το φαινόμενο εφικτό, καθώς μία εκσπερμάτιση περιέχει δεκάδες εκατομμύρια σπερματοζωάρια και οι δότες μπορούν να προσέρχονται τακτικά στις κλινικές. Όπως επισημαίνει η Σάρα Νόρκρος από το Progress Educational Trust, η έλλειψη δοτών έχει μετατρέψει το σπέρμα σε ιδιαίτερα πολύτιμο πόρο.
Ορισμένοι δότες σπέρματος συγκεντρώνουν μεγάλη ζήτηση
Δεν έχουν όμως όλα τα δείγματα την ίδια απήχηση. Σε έναν κλάδο που λειτουργεί ολοένα και περισσότερο με όρους επιλογής καταναλωτή, ορισμένοι δότες συγκεντρώνουν σαφώς μεγαλύτερη ζήτηση. Τα διαθέσιμα προφίλ περιλαμβάνουν φωτογραφίες, ηχητικά αποσπάσματα και πληροφορίες για σπουδές, επάγγελμα και φυσικά χαρακτηριστικά, επιτρέποντας άμεσες συγκρίσεις.
Όπως σημειώνει ο καθηγητής Άλαν Πέισι, ειδικός στην ανδρική γονιμότητα, η διαδικασία θυμίζει περισσότερο πλατφόρμα γνωριμιών παρά ιατρική πράξη. Δότες με χαρακτηριστικά που θεωρούνται κοινωνικά ελκυστικά συγκεντρώνουν δυσανάλογα μεγαλύτερο ενδιαφέρον, ενισχύοντας περαιτέρω τη συγκέντρωση γεννήσεων.
Η ισχυρή παρουσία της Δανίας στον κλάδο συνδέεται τόσο με το μέγεθος των τραπεζών σπέρματος που φιλοξενεί όσο και με πολιτισμικούς παράγοντες. Σύμφωνα με τον Όλε Σκου, ιδρυτή της Cryos International, η δωρεά αντιμετωπίζεται με λιγότερο κοινωνικό στίγμα και εντάσσεται σε μια ευρύτερη κουλτούρα προσφοράς. Η χώρα έχει εξελιχθεί σε έναν από τους λίγους καθαρούς εξαγωγείς σπέρματος διεθνώς, με τις τιμές να κυμαίνονται από περίπου 100 έως και πάνω από 1.000 ευρώ ανά φιαλίδιο.
Η διασυνοριακή φύση της αγοράς εντείνει τα ρυθμιστικά προβλήματα. Το γενετικό υλικό ενός και μόνο δότη μπορεί να διανεμηθεί σε πολλές χώρες, καθεμία με διαφορετικά όρια ως προς τον αριθμό παιδιών ή οικογενειών. Έτσι, ένας δότης μπορεί να τηρεί τους κανόνες σε κάθε χώρα ξεχωριστά, ενώ συνολικά να αποκτά εκατοντάδες απογόνους, συχνά χωρίς πλήρη γνώση ούτε των ίδιων των οικογενειών ούτε του ίδιου του δότη.
Εξετάζεται η δημιουργία πανευρωπαϊκού μητρώου δοτών σπέρματος
Η υπόθεση του δότη με τη γενετική μετάλλαξη έχει αναζωπυρώσει τη συζήτηση για την ανάγκη ενισχυμένης διασυνοριακής εποπτείας. Στο Βέλγιο, αξιωματούχοι κάλεσαν την Ευρωπαϊκή Επιτροπή να εξετάσει τη δημιουργία πανευρωπαϊκού μητρώου δοτών, ενώ η Ευρωπαϊκή Εταιρεία Ανθρώπινης Αναπαραγωγής και Εμβρυολογίας έχει προτείνει ανώτατο όριο 50 οικογενειών ανά δότη σε επίπεδο Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Παράλληλα, αυξάνονται οι ανησυχίες για τις επιπτώσεις της πρακτικής αυτής στα παιδιά που γεννιούνται μέσω δωρεάς σπέρματος, αλλά και στους ίδιους τους δότες. Η ανακάλυψη δεκάδων ή εκατοντάδων ετεροθαλών αδελφών μπορεί για ορισμένους να είναι ουδέτερη, για άλλους όμως αποδεικνύεται βαθιά αποσταθεροποιητική. Οι τεχνολογικές εξελίξεις και τα εμπορικά τεστ DNA καθιστούν την ανωνυμία ολοένα και δυσκολότερη, ακόμη και σε χώρες όπου αυτή τυπικά διατηρείται.
Ορισμένοι εκπρόσωποι του κλάδου προειδοποιούν ότι η υπερβολική αυστηροποίηση των κανόνων ενδέχεται να ωθήσει οικογένειες σε ανεξέλεγκτες ιδιωτικές λύσεις. Άλλοι ειδικοί, όπως ο καθηγητής ιατρικής ηθικής Τζον Άπλμπι, περιγράφουν τη σημερινή κατάσταση ως ένα εκτεταμένο ηθικό ναρκοπέδιο, όπου ζητήματα ταυτότητας, συναίνεσης και αξιοπρέπειας συγκρούονται με την ανάγκη πρόσβασης στη γονεϊκότητα.
Σε κάθε περίπτωση, η έρευνα του BBC κατέστησε σαφές ότι η δωρεά σπέρματος έχει εξελιχθεί σε μια διεθνή βιομηχανία με ουσιαστικές κοινωνικές συνέπειες και με ρυθμιστικά ερωτήματα που παραμένουν ανοιχτά.
Με πληροφορίες από BBC
