Ο ΓΙΩΡΓΟΣ ΓΙΑΝΝΗΣ, συγκοινωνιολόγος, καθηγητής του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου και διευθυντής του Εργαστηρίου Κυκλοφοριακής Τεχνικής ΕΜΠ αποκωδικοποιεί για τη LiFO τους πέντε βασικούς λόγους για τους οποίους οι Έλληνες οδηγοί παραμένουν συστηματικά παραβάτες και επιδεικνύουν αντικοινωνική συμπεριφορά.
Η οδική ασφάλεια στην Ελλάδα παραμένει ένα από τα πιο επίμονα και πολυσύνθετα προβλήματα. Παρά τις επιμέρους βελτιώσεις σε ορισμένους δείκτες, η αντικοινωνική οδική συμπεριφορά διατηρείται σε ανησυχητικά επίπεδα, με εκατοντάδες τροχαία ετησίως και σταθερά υψηλό αριθμό νεκρών και σοβαρά τραυματιών. Το πολυσύνθετο αυτό ζήτημα αποτυπώνεται και στην τελευταία έκθεση «Δείκτες Επίδοσης Οδικής Ασφάλειας στην Ελλάδα» του υπουργείου Υποδομών και Μεταφορών και του ΕΜΠ.
Έρευνες στην Ελλάδα και διεθνώς έχουν καταδείξει ότι οι άνδρες και οι νέοι οδηγοί υπερεκτιμούν τις δυνάμεις τους, παίρνουν συχνά και περισσότερα ρίσκα, τρέχουν πιο πολύ και αφήνουν μικρότερες αποστάσεις από τους μπροστινούς τους, με τελικό αποτέλεσμα την εμπλοκή τους σε πιο πολλά και πιο σοβαρά ατυχήματα, διότι η ταχύτητα αυξάνει τη συχνότητα και τη σοβαρότητα των ατυχημάτων.
Οι πέντε λόγοι για την αντικοινωνική συμπεριφορά στους δρόμους
Η συχνή αντικοινωνική συμπεριφορά στους δρόμους, όπως μας εξηγεί ο καθηγητής του ΕΜΠ, έχει «ως τελικό αποτέλεσμα πολλά τροχαία ατυχήματα και πολλούς νεκρούς και τραυματίες, σε σύγκριση με σχεδόν όλα τα άλλα κράτη της Ευρωπαϊκής Ένωσης». Υποστηρίζει ότι «η κουλτούρα οδικής ασφάλειας των Ελλήνων οδηγών παραμένει σε μεγάλο βαθμό προβληματική διότι όλο το οικοσύστημα της οδικής κυκλοφορίας δεν λειτουργεί καλά. Πολιτεία και πολίτες συναγωνίζονται στην αδιαφορία για τους άλλους, ενώ έπρεπε να γίνεται το αντίθετο, εκείνο που στα προηγμένα κράτη ονομάζεται κοινή ευθύνη πολιτείας και πολιτών για ασφαλή κυκλοφορία». Ας δούμε όμως ποιοι είναι αυτοί οι πέντε λόγοι, όπως τους αναλύει οίδιος.
1.
Η πολιτεία δίνει το κακό παράδειγμα
Η κουλτούρα οδικής ασφάλειας μάς αφορά όλους, αλλά ξεκινά από την πολιτεία, που οφείλει να δίνει πρώτη το καλό παράδειγμα στους πολίτες. Δυστυχώς, όμως, στην πλειοψηφία τους οι κεντρικές και τοπικές αρχές δίνουν πολλά και τρανταχτά παραδείγματα κακής συμπεριφοράς, όπως καταρχάς η ελλιπής αστυνόμευση των βασικών μοιραίων παραβάσεων: ταχύτητα, αλκοόλ, κινητό, ζώνη και κράνος (οι πέντε «δολοφόνοι» στους δρόμους). Όταν οι τροχονόμοι παρατηρούν τους μοτοσικλετιστές να κυκλοφορούν χωρίς κράνος ή να τρέχουν με υπερβολική ταχύτητα και δεν τους δίνουν κλήση, στέλνουν το λάθος μήνυμα στους οδηγούς, ότι η έλλειψη κράνους και η υπερβολική ταχύτητα δεν είναι πρόβλημα, και τους παρασέρνουν σε επικίνδυνες και συχνά μοιραίες συμπεριφορές. Επιβεβαίωση της σημασίας του καλού παραδείγματος αποτελεί η πολύ πρόσφατη εντατικοποίηση της αστυνόμευσης της χρήσης κράνους, με αποτέλεσμα τη δραστική αύξηση της χρήσης του και τη σημαντική μείωση των οδικών ατυχημάτων το πρώτο εξάμηνο του 2025.
2.
Οι ακατάλληλοι δρόμοι δημιουργούν κακούς οδηγούς
Όταν η πολιτεία αφήνει εγκαταλελειμμένους και χωρίς συντήρηση τους δρόμους, δίνει το κακό παράδειγμα στους οδηγούς: «δεν σας προσέχω, μην προσέχετε ούτε κι εσείς». Επιπλέον, όταν οι δρόμοι στις πόλεις είναι πολύ φαρδείς, κατευθύνουν τους οδηγούς σε υψηλότερες ταχύτητες και τελικά σε ατυχήματα. Εδώ και δεκαετίες στην Αγγλία και σταδιακά σε πολλά δυτικοευρωπαϊκά κράτη οι δρόμοι στις πόλεις είναι στενοί, ώστε να μην μπορούν οι οδηγοί να αναπτύξουν υψηλές ταχύτητες, ενώ στην Ελλάδα μόνο λίγες πόλεις έχουν αντιληφθεί την αξία των στενών και καλά συντηρημένων δρόμων και έχουν καταφέρει να μειώσουν τα οδικά ατυχήματα.
Προς επιβεβαίωση του σημαντικού ρόλου που παίζει η πολιτεία στη διαμόρφωση της κουλτούρας οδικής ασφάλειας, μπορούμε να αναφέρουμε ως θετικό παράδειγμα τον αναλογικά πολύ μικρό αριθμό ατυχημάτων στους ελληνικούς αυτοκινητοδρόμους, οι οποίοι έχουν κατασκευαστεί, λειτουργούν και συντηρούνται πολύ σωστά, και στους οποίους οι οδηγοί επιδεικνύουν πολύ καλύτερες συμπεριφορές.
3.
Υποεκτίμηση του ρόλου της ταχύτητας
Η ακατάλληλη ταχύτητα οδήγησης αποτελεί παγκοσμίως τον σημαντικότερο παράγοντα πρόκλησης οδικών ατυχημάτων. Οι Έλληνες οδηγοί υποεκτιμούν κατά πολύ τον ρόλο της ταχύτητας και πολύ συχνά οδηγούν με υψηλές και ακατάλληλες ταχύτητες, με αποτέλεσμα είτε να προκαλούν ατυχήματα είτε να μην μπορούν να αποφύγουν τα ατυχήματα. Η επικίνδυνη και αντικοινωνική συμπεριφορά των Ελλήνων οδηγών είναι εντονότερη στις πόλεις, όπου κυκλοφορούν πολλοί πεζοί και μοτοσικλετιστές (πλέον και ποδήλατα και πατίνια) και οι υψηλές ταχύτητες έχουν ως αποτέλεσμα τον τόσο αυξημένο αριθμό ατυχημάτων με ευάλωτους χρήστες της οδού (70%). Ειδικά οι οδηγοί των επιβατικών αυτοκινήτων αισθάνονται ασφαλείς μέσα στο όχημά τους και αδιαφορούν για την ασφάλεια των γύρω τους, και είναι απορίας άξιο που κανείς δεν διαμαρτύρεται γι’ αυτές τις αντικοινωνικές συμπεριφορές.
Ας ελπίσουμε ότι η εισαγωγή του ορίου ταχύτητας των 30χλμ./ώρα σε όλους τους δρόμους με μία λωρίδα ανά κατεύθυνση σε όλες τις πόλεις της Ελλάδας, που θα ισχύσει από την 1η Ιανουαρίου 2026, θα οδηγήσει σε ριζική αλλαγή της συμπεριφοράς των Ελλήνων οδηγών και στη δραστική μείωση των οδικών ατυχημάτων, όπως συνέβη σε όλες τις ευρωπαϊκές πόλεις που εφάρμοσαν τα 30χλμ./ώρα ως γενικό όριο ταχύτητας.
4.
Οι ατίθασοι μοτοσικλετιστές
Ξεχωριστή, μεγάλη κατηγορία στην πρόκληση ατυχημάτων στην Ελλάδα αποτελούν οι μοτοσικλετιστές, με το 36% των νεκρών στα ατυχήματα στην Ελλάδα να είναι μοτοσικλετιστές, όταν στην Ευρωπαϊκή Ένωση ο μέσος όρος είναι 18%. Ο νέος μοτοσικλετιστής έχει 40 φορές μεγαλύτερη πιθανότητα να εμπλακεί σε ατύχημα από ό,τι ένας μεσήλικας οδηγός Ι.Χ. Βασικές αιτίες είναι οι υψηλές ταχύτητες και η μη χρήση κράνους. Τα στατιστικά είναι αμείλικτα: σε όλα τα κράτη της Ε.Ε., η χρήση κράνους φτάνει το 99%, ενώ στην Ελλάδα το 79% για τον οδηγό και το 46% για τον επιβάτη.
Οι μοτοσικλετιστές παγκοσμίως, αλλά ιδιαίτερα στην Ελλάδα, έχουν συνδέσει την οδήγηση της μηχανής με το αίσθημα της ελευθερίας αλλά και με τη γρήγορη ταχύτητα κίνησης ανάμεσα στα άλλα οχήματα. Το αποτέλεσμα είναι να οδηγούν με υψηλότερες ταχύτητες και επικίνδυνους ελιγμούς, συχνά ακατάλληλους για τις πολύπλοκες συνθήκες που επικρατούν στις πόλεις, και τελικά να εμπλέκονται σε πολλά αλλά και σοβαρά ατυχήματα, καθώς είναι και πιο ευάλωτοι στις συγκρούσεις, τις παρασύρσεις και τις εκτροπές.
5.
Οι άντρες και οι νέοι οδηγοί υπερεκτιμούν τις δυνάμεις τους
Έρευνες στην Ελλάδα και διεθνώς έχουν καταδείξει ότι οι άνδρες και οι νέοι οδηγοί υπερεκτιμούν τις δυνάμεις τους, παίρνουν συχνά και περισσότερα ρίσκα, τρέχουν πιο γρήγορα και αφήνουν μικρότερες αποστάσεις από τους μπροστινούς τους, με τελικό αποτέλεσμα την εμπλοκή τους σε πιο πολλά και πιο σοβαρά ατυχήματα, διότι η ταχύτητα αυξάνει και τη συχνότητα και τη σοβαρότητα των ατυχημάτων. Οι άντρες οδηγοί σε σχέση με τις γυναίκες οδηγούς εμπλέκονται σε 8 φορές περισσότερα ατυχήματα, αναλογικά με τα χιλιόμετρα που οδηγούν τα δύο φύλα (στην Ευρώπη είναι 4-6 φορές πιο επικίνδυνοι). Ομοίως, οι νέοι οδηγοί, και λόγω απειρίας αλλά και λόγω της νεανικής τους παρορμητικότητάς τους, δεν αντιλαμβάνονται σωστά τους κινδύνους της οδικής κυκλοφορίας και οδηγούν με υψηλότερες ταχύτητες, με αποτέλεσμα να μην μπορούν να αποφύγουν τα ατυχήματα.
Αντιθέτως, είναι χαρακτηριστικό ότι τόσο διεθνώς όσο και στην Ελλάδα ορισμένες κατηγορίες οδηγών ‒μεσήλικες, γυναίκες, ηλικιωμένοι‒ επιδεικνύουν πολύ καλύτερη συμπεριφορά και πολύ λιγότερες εμπλοκές σε ατυχήματα, διότι αντιλαμβάνονται καλύτερα τις ικανότητές τους και σταθμίζουν τον κίνδυνο με προσεκτικότερη οδήγηση και χαμηλότερες ταχύτητες.
Τελικά, πόσο γρήγορα αλλάζει η κουλτούρα οδικής ασφάλειας;
Μπορεί όμως τελικά να αλλάξει η κουλτούρα οδικής ασφάλειας; Και πόσο γρήγορα είναι δυνατόν να γίνει κάτι τέτοιο; Ο Γ. Γιαννής είναι αισιόδοξος και μας εξηγεί γιατί: «Αρκετά παραδείγματα, και από την Ευρώπη και από την Ελλάδα, δείχνουν ότι η συμπεριφορά οδήγησης και η κουλτούρα οδικής ασφάλειας μπορούν να αλλάξουν σχετικά γρήγορα, διότι στον μεταβαλλόμενο κόσμο και οι οδηγοί μπορούν να προσαρμοστούν γρήγορα. Το έναυσμα της αλλαγής κουλτούρας όμως συνήθως έρχεται από την πολιτεία, που καταρχάς διαβουλεύεται και νομοθετεί και στη συνέχεια εφαρμόζει με συνέπεια και σοβαρότητα. Στην Ελλάδα έχουμε παραδείγματα επιμονής και επιτυχίας σε αλλαγή κουλτούρας, όπως, έστω και σε βάθος χρόνου, το κάπνισμα στους εσωτερικούς χώρους αλλά και η χρήση αλκοόλ από τους ανήλικους. Ο νέος ΚΟΚ, οι πολλές κάμερες και η ψηφιακή κλήση αποτελούν ενδείξεις αλλαγής κουλτούρας. Μήπως η οδική ασφάλεια και η καταπολέμηση της υπερβολικής ταχύτητας και της μη χρήσης κράνους θα είναι η επόμενη επιτυχία της ελληνικής πολιτείας;».
Δείκτες Επίδοσης Οδικής Ασφάλειας: Επιμένουν οι παραβάσεις στους ελληνικούς δρόμους
Σημαντικά ευρήματα για την τρέχουσα κατάσταση της οδικής ασφάλειας στην Ελλάδα παρουσιάζει η τελευταία έκθεση του Παρατηρητηρίου Οδικής Ασφάλειας του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου, στο πλαίσιο του ευρωπαϊκού έργου Trendline. Η έρευνα, που πραγματοποιήθηκε την άνοιξη του 2025 και εντάσσεται σε ένα τριετές ερευνητικό πρόγραμμα με τη συμμετοχή 25 κρατών-μελών της Ε.Ε. και 4 παρατηρητών, έχει ως στόχο τη συστηματική παρακολούθηση Βασικών Δεικτών Επίδοσης Οδικής Ασφάλειας (KPIs).
Η μελέτη εστίασε σε τέσσερις κρίσιμους τομείς συμπεριφοράς των οδηγών: τήρηση ορίων ταχύτητας, χρήση ζώνης ασφαλείας, χρήση προστατευτικού κράνους και απόσπαση προσοχής κατά την οδήγηση. Οι μετρήσεις πεδίου πραγματοποιήθηκαν σε 33 σημεία, σε 3 πόλεις της χώρας, σε όλα τα είδη οδικού δικτύου (αστικό, υπεραστικό, αυτοκινητόδρομοι), σε συνθήκες καλού καιρού, τόσο καθημερινές όσο και Σαββατοκύριακα, με διάρκεια παρατήρησης 3 ωρών ανά δείκτη. Ειδικά για τον δείκτη ταχύτητας, οι τοποθεσίες επιλέχθηκαν με βάση την ελεύθερη ροή κυκλοφορίας, ώστε να αποτυπωθεί αντικειμενικά η οδηγική συμπεριφορά.
Ευρήματα: Συνεχής παρέκκλιση από τους κανόνες και επιμονή στην υπέρβαση των ορίων
Τα ευρήματα είναι αναμενόμενα, καθώς διαφάνηκε παρέκκλιση από τους κανόνες του Κώδικα Οδικής Κυκλοφορίας και επιμονή στην υπέρβαση των ορίων ταχύτητας. Ειδικότερα, σε ένα δείγμα 7.928 οχημάτων, καταγράφηκε πως το χαμηλότερο ποσοστό συμμόρφωσης με τα όρια ταχύτητας εντοπίζεται στο υπεραστικό δίκτυο (71%), ποσοστό χαμηλότερο από το αντίστοιχο του 2022. Η μέση ταχύτητα και η ταχύτητα V85 (το όριο ταχύτητας κάτω από το οποίο κινείται το 85% των οχημάτων) επίσης παρουσίασαν μείωση, χωρίς ωστόσο να μεταφράζονται σε ουσιαστική αλλαγή συμπεριφοράς.
Χρήση ζώνης ασφαλείας: Στασιμότητα και χαμηλή συμμόρφωση
Από 11.907 επιβαίνοντες (οδηγοί και επιβάτες), το 72,4% των οδηγών επιβατικών Ι.Χ. χρησιμοποιεί ζώνη ασφαλείας. Το αντίστοιχο ποσοστό στους οδηγούς φορτηγών υποχωρεί στο 41,8%, ενώ στους επιβάτες πίσω θέσεων Ι.Χ. μόλις το 56,8% φοράει ζώνη. Ιδιαίτερη ανησυχία προκαλεί η μηδενική πρόοδος σε σύγκριση με το 2022.
Χρήση κράνους: Βελτίωση στους οδηγούς, χαμηλά ποσοστά στους συνεπιβάτες
Σε δείγμα 2.906 μοτοσικλετών, παρατηρείται αύξηση στη χρήση κράνους από τους οδηγούς (85,7%), ωστόσο μόλις το 58,6% των συνεπιβατών συμμορφώνεται. Οι υψηλότερες τιμές όσον αφορά τη χρήση κράνους καταγράφονται στους αυτοκινητοδρόμους (95,8%), έναντι του αστικού δικτύου, όπου το αντίστοιχο ποσοστό διαμορφώνεται στο 85,5%.
Απόσπαση προσοχής: Υψηλή συμμόρφωση στα Ι.Χ., υστέρηση σε επαγγελματικά οχήματα
Από 9.305 οδηγούς, το 90,6% των οδηγών επιβατικών Ι.Χ. δεν χρησιμοποιεί συσκευή χειρός κατά την οδήγηση. Αντιθέτως, σε φορτηγά και λεωφορεία, το ποσοστό συμμόρφωσης μειώνεται αισθητά, κυμαινόμενο μεταξύ 76,9% και 85,2%. Η χρήση κινητού στο υπεραστικό δίκτυο εμφανίζεται αυξημένη σε σχέση με το 2022, γεγονός που καθιστά αναγκαία τη στοχευμένη επιτήρηση.
Η συστηματική παραβατικότητα των οδηγών στους ελληνικούς δρόμους δεν είναι συγκυριακό φαινόμενο. Η ανάλυση των πέντε βασικών αιτιών φωτίζει ξεκάθαρα το πρόβλημα: χωρίς αποφασιστική πολιτική βούληση, συνεπή και συνεχή αστυνόμευση αλλά και αλλαγή νοοτροπίας, η αντικοινωνική οδήγηση θα συνεχίσει να στοιχίζει ζωές στους ελληνικούς δρόμους.
