ΤΟ «MAD MEN», η αξεπέραστη σειρά-ορόσημο του Matthew Weiner, επέστρεψε στο Netflix το καλοκαίρι, εννέα χρόνια μετά την προβολή του τελευταίου επεισοδίου. Οι φανατικοί θαυμαστές της σειράς είχαν την ευκαιρία να την απολαύσουν ξανά, αλλά και όσοι δεν την είχαν δει είχαν την τύχη να παρακολουθήσουν για πρώτη φορά τις περιπέτειες των «τρελών» διαφημιστών της Madison Avenue, στη φανταστική εταιρεία Sterling Cooper, στη Νέα Υόρκη της δεκαετίας του 1960.
Σελίδες επί σελίδων έχουν γραφτεί γι’ αυτή την αριστουργηματική σειρά, που διέπρεψε τόσο για τo σενάριο, τη σκηνοθεσία, τις ερμηνείες, την ιστορική της αυθεντικότητα όσο και για το απαράμιλλο στυλ της· με κεντρικό ήρωα τον Don Draper, κατά κόσμον Jon Hamm, πετυχημένο και χαρισματικό αλλά εγωκεντρικό και συναισθηματικά ασταθή διαφημιστή που δημιούργησε τον εαυτό του από το μηδέν, σε μια αδιανόητα γοητευτική αλλά αρκετά ανερμάτιστη και καταθλιπτική ενσάρκωση του αμερικανικού ονείρου.
Ο Don Draper είναι ταυτόχρονα το «απολωλός πρόβατο» αλλά και το wonder kid που αναζητά την ταυτότητά του, στη μεταβατική περίοδο από τον συντηρητισμό των μεταπολεμικών ’50s προς την απελευθέρωση των ξέφρενων ’70s στην Αμερική. Το «Mad Men», εκτός όλων των άλλων, είναι και μια ιστορική και κοινωνική τοιχογραφία της δεκαετίας του 1960, έστω κι αν η ιστορία περνά λοξά και στο επίκεντρο είναι κυρίως τα προσωπικά δράματα των πρωταγωνιστών. Ο πόλεμος του Βιετνάμ, η πυρηνική απειλή, η Κρίση της Κούβας, η δολοφονία Κένεντι, οι αγώνες των γυναικών για ισότητα, ο πασιφισμός, ο ρατσισμός και οι φυλετικές διακρίσεις, η δολοφονία του Μάρτιν Λούθερ Κινγκ, η εκλογή Νίξον, το κίνημα των χίπις, οι πρώτες wellness αναζητήσεις είναι όλα εκεί, σε μια ταραγμένη και ανήσυχη Αμερική που αλλάζει διαρκώς.
Είναι αδύνατον να μην κάνει κανείς συγκρίσεις και αντιπαραβολές, όταν από τη μία στη σειρά βλέπεις τους αγώνες των γυναικών για ισότητα στα ’60s και από την άλλη στην πρόσφατη προεκλογική εκστρατεία του Τραμπ ακούς κεκτημένα υποτίθεται δικαιώματα, όπως το δικαίωμα των γυναικών στην άμβλωση, να αμφισβητούνται έντονα.
Σε έναν άλλον αιώνα αλλά σε μια εξίσου ταραγμένη περίοδο για την Αμερική, μετά την πρόσφατη επανεκλογή του Τραμπ στο προεδρικό αξίωμα, το «Mad Men» αποκτά και μια νέα επικαιρότητα. Με το μέλλον των ΗΠΑ να διαγράφεται δυσοίωνο, ειδικά όσον αφορά τα ανθρώπινα δικαιώματα, μερικά από τα θέματα που θίγει η σειρά μπορούν να ιδωθούν από μια νέα οπτική. Είναι αδύνατον να μην κάνει κανείς συγκρίσεις και αντιπαραβολές, όταν από τη μία στη σειρά βλέπεις τους αγώνες των γυναικών για ισότητα στα ’60s και από την άλλη στην πρόσφατη προεκλογική εκστρατεία του Τραμπ ακούς κεκτημένα υποτίθεται δικαιώματα, όπως το δικαίωμα των γυναικών στην άμβλωση, να αμφισβητούνται έντονα.
Έχει περάσει πολύς καιρός από τη δεκαετία του 1960, ώστε να μη μας τρομάζει η όποια οπισθοδρόμηση. Σε ένα επεισόδιο της σειράς, ο Don Draper διαβάζει το «Σύνδρομο Πόρτνοϊ» του Φίλιπ Ροθ, που κυκλοφόρησε το 1969. Ήταν το βιβλίο που έκανε διάσημο τον Ροθ και αφορούσε τις σεξουαλικές εμμονές ενός 33χρονου Αμερικανοεβραίου. Το «Σύνδρομο Πόρτνοϊ» σόκαρε και προκάλεσε πολλές αντιδράσεις, καθώς δοκίμαζε τις προκαταλήψεις, τον πουριτανισμό και τη στενομυαλιά της εποχής. Στο κατώφλι των σεξουαλικά αχαλίνωτων ’70s, η Αμερική διψούσε για ένα σοκ στα ήθη. Αυτά τα ήθη που τώρα, μετά και την εκλογή Τραμπ, μοιάζουν να επιθυμούν μια επιστροφή σε παραδοσιακές αξίες και στην ανελευθερία και τον συντηρητισμό του παρελθόντος.
Την ίδια χρονιά που εκδόθηκε το «Σύνδρομο Πόρτνοϊ», τον Ιούλιο του 1969, ο Νιλ Άρμστρονγκ θα γίνει ο πρώτος άνθρωπος που θα πατήσει το πόδι του στο φεγγάρι. Η ανθρωπότητα θα παρακολουθήσει με δέος από τη Γη, σε ζωντανή αναμετάδοση, αυτή την ιστορική στιγμή που θα αποτυπωθεί και στη σειρά. Μια ατάκα του Roger Sterling, ενός από τους ιδιοκτήτες της διαφημιστικής στην οποία δουλεύει ο Draper, θα μείνει αξέχαστη: «Τι θα κάνεις τώρα στο υπόλοιπο της ζωής σου, Νιλ Άρμστρονγκ;» Η κατάκτηση της Σελήνης πρέπει να φάνταζε το τέρμα για τον άνθρωπο τότε, ένα όριο που ξεπεράστηκε κι ένα κατόρθωμα που δεν επαναλαμβάνεται.
Τι κάνεις την επόμενη μέρα, όταν έχεις φτάσεις μέχρι το φεγγάρι; Ποιος μπορεί να είναι ο επόμενος στόχος; Κι όμως, η ανθρωπότητα δεν θα σταματήσει εκεί, και αν υπήρχαν ιδιωτικά ταξίδια στο διάστημα στα ’60s, ο Sterling μάλλον θα πλήρωνε το ακριβό αντίτιμο για ένα τέτοιο ταξίδι. Η τραγική ειρωνεία εδώ είναι πως ο Έλον Μασκ, ο ιδρυτής και επικεφαλής της Space X, της μεγαλύτερης ιδιωτικής διαστημικής εταιρείας στον κόσμο, είναι ταυτόχρονα και ο μεγάλος υποστηρικτής και χρηματοδότης του Τραμπ. Ο ίδιος άνθρωπος που είναι στο τιμόνι της τεχνολογικής πρωτοπορίας είναι και αυτός που στηρίζει έμπρακτα έναν Πρόεδρο που φαίνεται να έχει βαλθεί να πάει την Αμερική πολύ πίσω.
Η ανάπτυξη της τεχνολογίας και οι φόβοι για τις επιπτώσεις της είναι κάτι που, επίσης, θίγεται στο σενάριο. Όταν τα πρώτα δύσχρηστα και τεράστια σε μέγεθος κομπιούτερ θα κάνουν την εμφάνισή τους στα γραφεία των διαφημιστικών, οι ανησυχίες των υπαλλήλων πως οι μηχανές θα τους αντικαταστήσουν θα είναι έντονες. Τελικά, οι φόβοι των copywriters, των creative και art directors δεν θα επαληθευτούν και η δημιουργική διαδικασία δεν θα εκλείψει, αλλά να που το AI ήρθε για να απειλήσει ξανά θέσεις εργασίας και να ισχυριστεί πως θα καταφέρει να γίνει πιο έξυπνο από μας.
Ένα άλλο θέμα που προβάλλει γλαφυρά το «Mad Men» είναι ο συστημικός σεξισμός της εποχής, ειδικά στους επαγγελματικούς χώρους, κάτι που ξένισε πολλούς θεατές, ειδικά άντρες, μόνο που ήταν απλώς η πραγματικότητα. Η συνεχής υποτίμηση των εργαζομένων γυναικών, οι ανήθικες προτάσεις και η παρενόχληση κάποτε ήταν κανόνας και δεν τηρούνταν ούτε τα προσχήματα. Με τη μεγαλύτερη φυσικότητα, οι άντρες ξεστόμιζαν δημόσια ατάκες που σήμερα θα έκαναν όσους τις έλεγαν να περάσουν μια βόλτα από το HR ή να δεχτούν καταγγελία. Ο σεξισμός φυσικά ποτέ δεν μας εγκατέλειψε, μόνο που σήμερα ενίοτε είναι πιο υπόγειος, η παρενόχληση γίνεται πίσω από κλειστές πόρτες και αν πεις κάτι μη πολιτικά ορθό, δεν θα συνεχίσουν όλοι τις δουλειές τους ανενόχλητοι, όπως βλέπουμε σε αρκετές σκηνές της σειράς.
Το «Mad Men» καθρεφτίζει μια εποχή με πολλές καινοτομίες, κοινωνικές αλλαγές εν εξελίξει και προσδοκίες για το μέλλον. Εκ των υστέρων, όλα έμοιαζαν ελπιδοφόρα τότε. Αν μπορούσε ένας οποιοσδήποτε χαρακτήρας της σειράς να διακτινιστεί στο σήμερα, ποιες υποσχέσεις άραγε θα συνειδητοποιούσε πως εκπληρώθηκαν και σε ποιες θα έβρισκε σημαντική καθυστέρηση;
Θα ανακάλυπτε, με έκπληξη μάλλον, πως είδαμε μαύρο Πρόεδρο των ΗΠΑ αλλά όχι ακόμα γυναίκα· πως παρά την πρόοδο στην κοινωνία, χρειαστήκαμε ένα «Me too» και ένα «Black Lives Matter» κίνημα· πως μετά από δεκαετίες που το δικαίωμα στην άμβλωση θεωρείτο αυτονόητο, το Ανώτατο Δικαστήριο των ΗΠΑ θα ανέτρεπε την απόφαση Roe v. Wade και το ομοσπονδιακό συνταγματικό δικαίωμα στην άμβλωση· θα έβλεπε πως η διαφήμιση δεν είναι πια ανδροκρατούμενος χώρος και πως μια μαύρη γυναίκα στην είσοδο μιας εταιρείας δεν ξενίζει κανέναν αλλά οι Αφροαμερικανοί συνεχίζουν να βιώνουν διακρίσεις· πως όλοι επιτίθενται σε έναν αόρατο εχθρό που τον ονομάζουν «woke» και δεν θα καταλάβαινε το γιατί, αλλά θα έβρισκε πολλά κοινά με τις αντιδράσεις που συνάντησαν οι χίπις στην εποχή του· πως οι άνθρωποι εξακολουθούν να είναι καρφωμένοι σε οθόνες (σε πάρα πολλές σκηνές ανήλικα παιδιά είναι μπροστά σε μια οθόνη τηλεόρασης), απλώς, αντί για τηλεόραση, η οθόνη θα είναι εκείνη ενός smartphone· τέλος, δεν θα πίστευε πως ένα κομπιούτερ μπορεί να είναι φορητό και αν του εξηγούσαν τι είναι το ίντερνετ και το AI θα έμενε αποσβολωμένος, μπορεί και να θεωρούσε πως αυτό είναι πολύ καλύτερο και από το να πατήσεις στο φεγγάρι.
Ίσως το πιο συναρπαστικό στο «Mad Men» να είναι το γεγονός ότι βλέπεις την αρχή των πάντων εκεί: της διαφήμισης, του καταναλωτισμού, των καπιταλιστικών προτύπων, της ποπ κουλτούρας, της σεξουαλικής απελευθέρωσης, των φεμινιστικών διεκδικήσεων, της τηλεόρασης, της τεχνολογίας και όλων όσα θα φτάσουν στην Ελλάδα με παραδοσιακή καθυστέρηση.
Μπορεί ο άνθρωπος να πήγε στο διάστημα, μπορεί να κατάφερε να συμπυκνώσει όλο τον ανθρώπινο πολιτισμό σε μια μικρή οθόνη κινητού, μπορεί να κατασκευάζει μηχανές που φτάνουν να μιμούνται την ανθρώπινη σκέψη, αλλά η αρχετυπική αξία της ασφάλειας, είτε σε κοινωνικό είτε σε πολιτικό επίπεδο, είναι παντοδύναμη. Δεν έπεισαν οι Δημοκρατικοί πως θα αλλάξουν την κατάσταση και πως θα απαντήσουν επαρκώς σε ανθρώπους που βιώνουν οικονομική και κοινωνική ανασφάλεια και βλέπουν τον κόσμο τους να καταρρέει.
Σε σκοτεινές εποχές, η ασφάλεια φαντάζει πιο δελεαστική από τις φιλελεύθερες προοδευτικές αξίες. Καμία τεχνολογική πρόοδος τότε, ούτε καμία σαρωτική κοινωνική αλλαγή, δεν μπορεί να σταματήσει την οπισθοδρόμηση στον πολιτισμό και στην κοινωνία. Ίσα-ίσα που θα υπογραμμίσει την αντίφαση. Οι υποσχέσεις και οι κατακτήσεις του προηγούμενου αιώνα μπορεί και να απειληθούν.
Σε ένα από τα τελευταία επεισόδια του «Mad Men» υπάρχει μια αναφορά στο «On the Road» του Τζακ Kέρουακ. Ο παραλληλισμός με το διάσημο μυθιστόρημα είναι προφανής, καθώς στο συγκεκριμένο επεισόδιο ο Don Draper εγκαταλείπει τη Νέα Υόρκη και περιπλανιέται στην αμερικανική ενδοχώρα. Το φάντασμα του Bert Cooper, του έτερου αφεντικού του Don, που βρίσκεται μαζί του στο αμάξι, του απευθύνεται με ένα απόσπασμα από το βιβλίο: «Πού πας, Αμερική, με το γυαλιστερό σου αμάξι μέσα στη νύχτα;» Το ίδιο ερώτημα θα μπορούσαν εύλογα να απευθύνουν κι οι θεατές της σειράς στο σήμερα. Αλήθεια, πού πας, Αμερική;
