Χωρίς να έχουμε κάνει κουβέντα –προφανώς– για ζητήματα styling, ήρθαν και οι τρεις στον ιαπωνικό κήπο πίσω από την Πινακοθήκη, όπου είχαμε δώσει ραντεβού για τη φωτογράφιση, ντυμένοι στα μαύρα, πολύ ταιριαστοί μεταξύ τους. Το ταίριασμα όμως δεν είναι μόνο στυλιστικό: το ότι η Έφη Μπίρμπα και ο σύζυγός της, Άρης Σερβετάλης, έχουν συντονιστεί καλλιτεχνικά τα τελευταία χρόνια είναι γνωστό μέσα από τις δουλειές που έχουν παρουσιάσει μαζί. Τους ταίριαξε όμως πολύ, όπως κατάλαβα στη συζήτηση που ακολούθησε, και ο Μιχάλης Σαράντης, που μας έχει χαρίσει μερικές κορυφαίες ερμηνείες σε παραστάσεις των τελευταίων ετών.
Όλοι μαζί ετοιμάζονται για την πρώτη σκηνοθετική κάθοδο της Μπίρμπα στην Επίδαυρο με τα Βατράχια, τον πρώτο της Αριστοφάνη, που θα σηματοδοτήσει και την εκ νέου συνεργασία των δύο ηθοποιών, μετά τους αξέχαστους «Όρνιθες» του Νίκου Καραθάνου. Εν τω μεταξύ, οι εντυπωσιακές εικόνες εν όψει της πρεμιέρας της παράστασης στη Θεσσαλονίκη μαρτυρούν το εικαστικό background της Έφης.
Γιατί όμως Βατράχια και όχι «Βάτραχοι»; Τι σημαίνει «κωμωδία με DNA τραγωδίας»; Τι θέση έχει στη σημερινή πραγματικότητα αυτός ο συγκεκριμένος Αριστοφάνης; Να μερικά από τα πολλά και ενδιαφέροντα που μου είπε η τριάδα των καλλιτεχνών γι’ αυτή τους την προσέγγιση.
Όλους τους ανθρώπους που κάνουμε αυτήν τη δουλειά μάς ενώνει ένας κοινός τόπος: η αγάπη για το θέατρο και το πώς διαπραγματεύεσαι κάθε μέρα με την ποίηση. Υπάρχει μια ευτυχής συγκυρία σε αυτήν τη δουλειά γιατί νιώθω ότι είμαστε όλοι συγγενείς.
Έφη Μπίρμπα
Έχουμε μπει σε μια χειρουργική διαδικασία όσον αφορά το κείμενο. Είναι μια διασκευή με κέντρο τον Αριστοφάνη, έτσι όπως τον διάβασα και τον αντιλήφθηκα, και πρέπει να χαρακτηριστεί ως διασκευή για να μην υπάρχουν παρανοήσεις. Η νέα μετάφραση έφτιαξε ένα νέο γλυπτό, στο οποίο εγώ κλήθηκα να βρω τις διόδους που αισθανόμουν ότι το κείμενο φέρει και να οδηγηθώ σε αυτή την παραστασιακή εκδοχή. Τα κείμενα είναι εκεί ως πηγές και ως μήτρες, αλλά φέρνουν μαζί τους κατολισθήσεις. Ένιωσα ότι υπάρχει ένας βιότοπος σε αυτές τις μετατοπίσεις, που εκκινούν από τις ίδιες τις γραμμές του Αριστοφάνη.
Μετά ήρθαν κι άλλα κείμενα –μη φανταστείς πολλά ή σε μεγάλες εκτάσεις–, σαν εμβόλιμα εμβόλια. Έχει φύγει ένα μεγάλο κομμάτι που αφορούσε την εποχή. Δεν έχει νόημα να ακούσουμε ονόματα. Ο Αριστοφάνης έδειχνε κόσμο, έκανε ισχυρή χρήση του μέσου του. Αν σήμερα μιλούσε κάποιος με αυτόν τον τρόπο, νομίζω πως την επόμενη μέρα δεν θα ζούσε. Είναι μεγάλη κίνηση να ονοματίσεις, να σταματήσεις το έργο και να πεις «εσύ που κάθεσαι εκεί, για σένα λέω». Και το ωραίο είναι ότι όλοι αυτοί μαζεύονταν τότε για να ακούσουν αυτά τα σχόλια. Αυτά που απέφευγαν, αλλά τους αφορούσαν.
Ο Αριστοφάνης φέρνει στη σκηνή έναν Διόνυσο που φορά κοθόρνους, στοιχείο που νομίζει κανείς ότι είναι φολκλόρ και προσπερνιέται ποικιλοτρόπως. Δεν είναι καθόλου απλό αυτό που κάνει. Χρησιμοποιεί μια φόρμα απόλυτης κωμικής δομής για να μιλήσει τον επικείμενο θάνατο. Δεν είναι τυχαίο ότι κέρδισε βραβείο στους αγώνες στους οποίους συμμετείχε. Εναποθέτει μια νάρκη στο θέατρο και όποιος επιθυμεί μπορεί να την πυροδοτήσει. Διαταράσσει όλες τις νόρμες της θεατρικής δραματουργίας της εποχής και το κάνει από την αρχή, με τον Διόνυσο και τους κοθόρνους, που είναι στοιχείο τραγωδίας. Δεν φόραγαν οι ηθοποιοί κοθόρνους στην κωμωδία. Εμείς το κρατήσαμε στην παράσταση. Αυτές οι μεταμφιέσεις είναι η ανάγκη να αποταχθεί κανείς την ταυτότητα για να υπερασπιστεί κάτι μεγαλύτερο, ένεκεν της αδυναμίας του. Σε αυτές τις κατά συρροή μεταμφιέσεις εμπλέκονται μέχρι να κατέβουν στον Κάτω Κόσμο και να ανασύρουν τον Ποιητή που θα σώσει τον κόσμο.
Στην Καλών Τεχνών, όταν είσαι κλεισμένος μέσα στο εργαστήριο, εμπλέκεσαι ποικιλοτρόπως με μεγέθη, ακόμα κι αν βρίσκεσαι μέσα σε πέντε τετραγωνικά. Νομίζω ότι η πρόβα είναι ένα εργαστήριο, έτσι την αντιμετωπίζω. Ο τρόπος που σκεφτόμαστε με τον Άρη ζυμώνεται καθημερινά, η γλώσσα γίνεται ένα μόρφωμα που συνεχώς ρέει. Αυτός ο μόχθος να έρθεις σε κοινωνία είναι το πιο ωραίο και το πιο δύσκολο πράγμα που μπορεί να συμβεί στην πρόβα. Στην κοινωνία αυτή πρέπει να ξαναορίσεις τα υλικά, να βρεθείς στον κοινό τόπο. Έπρεπε να εμπλακούμε ολοκληρωτικά. Είναι η πιο σπουδαία και η πιο επώδυνη εμπειρία. Η παράσταση είναι μια νέα εκκίνηση που αναγεννά τη σύσταση του μείγματος που έχουμε φτιάξει.
Άρης Σερβετάλης
Ο Διόνυσος χτίζεται μέσα σε μια σαλότητα. Είναι μια ιδιόρρυθμη οντότητα που μεταβάλλεται συνεχώς με συνοδοιπόρο τον Ξανθία. Μέσα από τη θεανθρώπινη συνεργασία κάνουν αυτή την κατάβαση, αυτό το ταξίδι, για να αναστήσουν τον Ποιητή. Το εντυπωσιακό και ενδιαφέρον είναι οι εναλλαγές και στις μεταμφιέσεις, γιατί αλλάζουν συνεχώς ταυτότητα και ρούχα, και μέσα από το λεξιλόγιο της φάρσας, της απόλυτης κωμωδίας, του τσαλακώματος αυτής της κωμικοτραγικής κατάστασης, βιώνεται μια πορεία που θα μπορούσε να είναι η απόλυτη τραγωδία.
Μια κάθοδος στον Άδη για να αναστήσουν εκείνον που θα εμπνεύσει τους ανθρώπους και θα εμφυσήσει την ποίηση και την ποιητικότητα, μια πνευματική διάσταση σε μια καθημερινότητα που έχει στεγνώσει από το ανθρώπινο είδος. Ο τρόπος που η Έφη εγκαθίδρυε στην πρόβα ήταν μέσα από τον δρόμο της σαλότητας. Εκεί βασίστηκα για να εξιχνιάσω αυτό το φαινόμενο που λέγεται «Διόνυσος». Αυτή η λέξη κάτι μου κάνει που δεν μπορώ να το εξηγήσω ακριβώς, μου δημιουργεί διάφορες ατμόσφαιρες και καιρικά φαινόμενα.
Με όλα αυτά που έχουν γίνει τα τελευταία χρόνια στον καλλιτεχνικό τομέα με το ζήτημα των πτυχίων, κάπως παρακμάζει η φροντίδα από την πλευρά της πολιτείας. Από την άλλη, ο κόσμος θέλει να παρακολουθεί θέατρο. Οι καλοκαιρινές επιλογές έχουν ανοίξει περισσότερο, δεν βλέπεις μόνο αρχαίο δράμα, όμως έτσι δεν γίνονται παύσεις. Κατά την άποψή μου, οι παύσεις λειτουργούν δημιουργικά. Ωραία είναι όλα αυτά, απλά αισθάνομαι ότι γίνονται με την όρεξη των καλλιτεχνών να δημιουργήσουν και όχι με μια φροντίδα από την πολιτεία που θα την απογείωνε. Είμαι πεπεισμένος ότι οι καλλιτέχνες μας θα μπορούσαν να είναι ένα σοβαρό εξαγώγιμο προϊόν, θα μπορούσαμε να εξάγουμε πολιτισμό, τώρα όλα γίνονται χωρίς καμία απολύτως οργάνωση. Και που γίνεται το Φεστιβάλ είναι κάπως ηρωικό.
Μιχάλης Σαράντης
Όλο αυτό το ταξίδι γίνεται για να αναστηθεί ο ένας που θα σώσει τον κόσμο. Προκειμένου να αναστηθεί αυτός πρέπει να θυσιαστεί ένας άλλος. Αυτός ο άλλος είναι ο Ξανθίας. Υπό αυτή την έννοια, ανοίγει ένα άλλο πρίσμα στο έργο. Όλα είναι μπροστά σου, το θέμα είναι αν θα τα δεις. Το ότι ο Ξανθίας είναι άνθρωπος και ο Διόνυσος θεός είναι γεγονός. Το ότι αυτοί οι δύο πάνε στον κάτω κόσμο επίσης. Το ότι ο Ξανθίας είναι άνθρωπος και πάει στον κάτω κόσμο δεν μπορείς να μην το δεις. Στην πραγματικότητα μπορείς ‒ πολλές φορές προσπερνάμε τα πράγματα θεωρώντας ότι είναι δεδομένα, αλλά αυτή η λέξη είναι η μεγαλύτερη παγίδα. Νομίζω ότι σε αυτή την περιπέτεια που έχουμε μπει, παρακινούμενοι συνεχώς από την Έφη, προσπαθούμε να σπάσουμε οτιδήποτε θεωρείται αυτονόητο σε σχέση με το πώς αντιλαμβανόμαστε τα πράγματα και με το πώς βλέπουμε αυτό το κείμενο και αυτό το παραστασιακό σύμπαν που πάμε να φτιάξουμε.
Τι σημαίνει να σκάψεις τόσο βαθιά, να φτάσεις στον πυρήνα σου για να φέρεις πίσω κάτι που θα σε κάνει να ξυπνήσεις αύριο και να είσαι καλύτερος άνθρωπος; Αυτό που αφηγείται το έργο είναι πολύ μεγαλύτερο από αυτό που φαινομενικά νομίζουμε ότι αφηγείται μια κωμωδία, και όπως σε όλες τις μεγάλες κωμωδίες και τα μεγάλα έργα έρχεται μέσα από πόνο, ένα κόστος προσωπικό. Δεν υπάρχει κάποια επικαιροποίηση, η διασκευή δεν έχει γίνει αλλάζοντας ονόματα, η Έφη έχει πάρει τον πυρήνα και τον έχει φέρει στο τώρα, δηλαδή είμαστε αντιμέτωποι με αυτό το σύμπαν. Αυτά τα έργα είναι βαθιά πολιτικά με την πραγματική έννοια της λέξης, αφορούν την πολιτεία και τους πολίτες σε παρόντα χρόνο.
Όλους τους ανθρώπους που κάνουμε αυτήν τη δουλειά μάς ενώνει ένας κοινός τόπος: η αγάπη για το θέατρο και το πώς διαπραγματεύεσαι κάθε μέρα με την ποίηση. Υπάρχει μια ευτυχής συγκυρία σε αυτήν τη δουλειά γιατί νιώθω ότι είμαστε όλοι συγγενείς. Έχω μεγάλη πίστη στο έμψυχο καλλιτεχνικό δυναμικό αυτής της χώρας. Έρχεται άλλο κύμα, η νέα γενιά έχει τεράστια ορμή, παρόλο που έχουν περάσει τρισχειρότερα από εμάς. Υπάρχει μεγάλη αλληλεγγύη στον χώρο. Ωστόσο, συμφωνώ πως όλα γίνονται με αυτοθυσία. Δεν πάει έτσι, πολλοί άνθρωποι θα πουν «κουράστηκα» στη μέση του δρόμου. Εκεί πρέπει κάποιος να τους χτυπήσει την πλάτη. Είναι πολύ σημαντικό να μην κόβονται τα φτερά, ειδικά σε τρυφερές ηλικίες.
Πρόγραμμα περιοδείας
28-29/7, Αρχαίο Θέατρο Επιδαύρου
20/8, Θέατρο Δελφών «Φρύνιχος»
25-26/8, Αρχαίο Θέατρο Φιλίππων
27/8, Υπαίθριο θέατρο ΕΗΜ - Ιωάννινα
28/8, Υπαίθριο Δημοτικό Θέατρο Κοζάνης
Περισσότερες πληροφορίες για την παράσταση εδώ
Το άρθρο δημοσιεύθηκε στην έντυπη LiFO.
Το νέο τεύχος της LiFO δωρεάν στην πόρτα σας με ένα κλικ.
