O Σαντιάγο Γκαμπόα παίρνει δικαιωματικά τα σκήπτρα από τους σπουδαίους μυθιστοριογράφους της Κολομβίας, καθώς θεωρείται εμβληματικός συγγραφέας της χώρας του και από τους σημαντικότερους στη Λατινική Αμερική. Στην Ελλάδα κυκλοφορούν ήδη τα βιβλία του «Το να χάνεις είναι ζήτημα μεθόδου» (Opera), που έχει γυριστεί σε ταινία από τον Σέρχιο Καμπρέρα, οι «Νυχτερινές ικεσίες» (Πόλις) και το «Η νύχτα θα είναι μεγάλη» που μόλις κυκλοφόρησε από εκδόσεις Διόπτρα, ένα συναρπαστικό θρίλερ με θέμα ένα φονικό που καλούνται να εξιχνιάσουν μια δυναμική δημοσιογράφος με τη βοηθό της, δίνοντας έτσι την αφορμή στον Γκαμπόα να ξεδιπλώσει άγνωστες σ' εμάς πτυχές της σύγχρονης Κολομβίας.
— Έχει κανείς την αίσθηση ότι περισσότερο από ένα απλό αστυνομικό, το «Η νύχτα θα είναι μεγάλη» είναι ένα θρίλερ για την ίδια την Κολομβία, δοσμένο πολυφωνικά, μέσα από τους πρωταγωνιστές του. Ποια είναι, αλήθεια, η δική σας εκδοχή για την Κολομβία σήμερα;
Σήμερα η Κολομβία έχει για πρώτη φορά μια αριστερή κυβέρνηση, επομένως το έργο της ανοικοδόμησης του έθνους είναι μόλις στην αρχή. Υπάρχουν πολλά προβλήματα, όπως είναι φυσικό. Η παραδοσιακή πελατειακή και διεφθαρμένη πολιτική των προηγούμενων δεκαετιών είναι ακόμα εκεί, στο Κογκρέσο, και αμύνεται. Απαιτεί, εκβιάζει τη νέα κυβέρνηση, πουλάει κάθε σπιθαμή ακριβά. Η δημοκρατία μας είναι πολύ ατελής, αλλά είναι ό,τι πολυτιμότερο έχουμε. Οι δημοκρατικές διαδικασίες είναι οι μόνες στις οποίες μπορούμε να βασιστούμε για να φτιάξουμε μια νέα χώρα και η κυβέρνηση του Γκουστάβο Πέτρο προσπαθεί, αλλά οι αντίπαλοι, με τους τεράστιους πόρους τους, γενικεύουν ένα αφήγημα με διαστάσεις αποκαλυπτικές, που είναι πολύ δύσκολο να αντιμετωπιστεί.
Αυτή η αντιπολίτευση έχει μέσα ενημέρωσης με επιρροή και μια ισχυρή παρουσία στο Κογκρέσο που σε καθημερινή βάση αναγγέλλουν το τέλος του κόσμου, το τέλος της δημοκρατίας, το τέλος της ελευθερίας. Αλλά αν κοιτάξετε την πραγματικότητα, τίποτε από αυτά δεν συμβαίνει. Η οικονομία πάει καλά. Διεφθαρμένοι επιχειρηματίες που έκαναν περιουσίες με κρατικές συμβάσεις με προηγούμενες κυβερνήσεις, και που τώρα δεν μπορούν να συνεχίσουν να πλουτίζουν από το κράτος, λένε ότι ο Πέτρο θέτει σε κίνδυνο την ελευθερία των επιχειρήσεων. Στην Κολομβία, δυστυχώς, οι ανέντιμοι αμύνονται πάντα με τα επιχειρήματα των τίμιων ανθρώπων, εξού και η μεγάλη σύγχυση. Νομίζω όμως ότι έχουμε υποχρέωση να είμαστε αισιόδοξοι.
Είναι απαραίτητο να δεχτείς χτυπήματα, να βιώσεις αποτυχίες. Αυτό κάνουμε ακόμη, μαθαίνουμε από τις ήττες. Μετά ίσως μπορέσουμε να γίνουμε ευτυχισμένοι. Και εκεί θα τελειώσει η λογοτεχνία. Η ευτυχία δεν χρειάζεται κάποιον να τη γράψει, και όποιος είναι ευτυχισμένος δεν σκέφτεται να γράψει.
— Παρ' όλα αυτά, η Κολομβία μαστίζεται διαρκώς από συγκρούσεις. Στο βιβλίο αναφέρεστε εκτενώς τόσο στον εμφύλιο μεταξύ του επαναστατικού στρατού της FARC και του Στρατού Εθνικής Απελευθέρωσης (ELN) όσο και στην παρουσία των αυτοχθόνων, που κατά τη γνώμη μου είναι οι αφανείς πρωταγωνιστές του. Τελικά θεωρείτε ότι κάθε μικρή ιστορία καθορίζεται από την ίδια την ιστορία της χώρας;
Πολλοί Κολομβιανοί, ανάμεσά τους κι εγώ, αποφάσισαν να επιστρέψουν το 2014 και το 2015, μαγνητισμένοι από την ελπίδα για την ειρηνευτική διαδικασία της κυβέρνησης Σάντος με τη FARC. Ήταν μια τεράστια και όμορφη ελπίδα που έληξε με ένα πραξικόπημα στο δημοψήφισμα του 2016, όπου κέρδισε το «Όχι» στις συμφωνίες, οι οποίες αργότερα επικυρώθηκαν από το Κογκρέσο. Και αργότερα, με τη νίκη της δεξιάς το 2018, οι συμφωνίες ειρήνης έχασαν κάθε ισχύ, καθώς η βία, που είχε ουσιαστικά μειωθεί, άρχισε να ξεσπά ξανά.
Οι συνέπειες φάνηκαν στην ύπαιθρο, στην έλλειψη κράτους, στους εκατοντάδες κοινωνικούς ηγέτες που δολοφονήθηκαν, στη διαφθορά που ολοένα και περισσότερο βλάπτει τη δημόσια ζωή, στην αυξανόμενη και εξαιρετικά επικίνδυνη πολιτική ισχυροποίηση των ευαγγελικών εκκλησιών, αυτών των εκκλησιών που έχουν POS για να εισπράττουν την υποχρεωτική δεκάτη, θέτουν υπό τον έλεγχό τους τη δημοκρατία και απειλούν να μας στείλουν πίσω στον Μεσαίωνα, όπως συνέβη στη Βραζιλία του Μπολσονάρο, η εκλογή του οποίου υποστηρίχθηκε από αυτή την τεράστια και επικίνδυνη δύναμη. Γι' αυτό πιστεύω ότι, προστατευμένες από τη θρησκευτική ελευθερία, αυτές οι εκκλησίες έχουν μετατραπεί σε πρόβλημα εθνικής ασφάλειας. Είναι το θέμα του τελευταίου μου μυθιστορήματος, η θλιβερή συνάντηση με την πραγματικότητα αυτών των χρόνων.
— Γι'αυτό, λοιπόν, μιλάτε στο βιβλίο τόσο για τη σχέση της πολιτικής με τους Ευαγγελιστές αλλά και με τον κόσμο του εγκλήματος ;
Κοιτάξτε, νομίζω ότι δεν είναι κακό να αναλογιστούμε μέσα από τη λογοτεχνία τους λόγους που οδηγήθηκε η χώρα στο χείλος του γκρεμού. Ένας από τους πιο τρομακτικούς είναι η επιρροή των ευαγγελικών χριστιανικών εκκλησιών στην πολιτική. Αυτό αποτελεί ήδη πρόβλημα που αν δεν ελεγχθεί, θα καταστρέψει τη δημοκρατία. Η επιρροή τους φάνηκε ήδη στο δημοψήφισμα του 2016 στην Κολομβία, υπέρ του «Όχι». Και στη Βραζιλία, υπέρ ενός φασίστα, όπως ο Μπολσονάρο. Και με τον Τραμπ: στις ΗΠΑ, οι χριστιανικές εκκλησίες έχουν γραφείο στον Λευκό Οίκο.
Δεν καταλαβαίνω αυτούς τους ιερείς, πόσο μάλλον αυτούς που τους ακολουθούν. Αν ζούσε ο Χριστός, θα ήταν ενάντια σε μια συμφωνία ειρήνης; Θα ήταν υπέρ της καταστροφής του Αμαζονίου; Θα ήταν με τους γαιοκτήμονες και τους τραπεζίτες; Αυτές οι Εκκλησίες δεν είναι όλες ίδιες φυσικά, αλλά οι περισσότερες είναι κερδοσκοπικές εταιρείες που επιπλέον πωλούν ή προσφέρουν αντάλλαγμα τις ψήφους τους σε διεφθαρμένους πολιτικούς. Και, συν τοις άλλοις, δεν πληρώνουν φόρους! Είναι η νέκρωση της δημοκρατίας.
— Από την άλλη, όμως, υπάρχει και η πίστη του απλού λαού που, όπως λέτε πολύ όμορφα στο βιβλίο, «έχει να κάνει με την πεισματική ανθρώπινη ελπίδα που επιμένει ότι το καλύτερο δεν έχει ακόμα συμβεί και η οποία μας επιτρέπει να κουβαλάμε τεράστια φορτία»...
Η Κολομβία είναι μια νεαρή χώρα, με μόλις 200 χρόνια δημοκρατικής ζωής. Τα λάθη και η βία της είναι αυτά της εφηβείας και της πρώτης νεότητας. Ελπίζω ότι ο 21ος αιώνας θα είναι για τη χώρα η είσοδος στην ενήλικη ζωή, όπου κάποιος μαθαίνει να κάνει υποχωρήσεις και θυσίες για να πετύχει την αρμονία. Είναι όπως στη συναισθηματική ζωή. Είναι απαραίτητο να δεχτείς χτυπήματα, να βιώσεις αποτυχίες. Αυτό κάνουμε ακόμη, μαθαίνουμε από τις ήττες. Μετά ίσως μπορέσουμε να γίνουμε ευτυχισμένοι. Και εκεί θα τελειώσει η λογοτεχνία. Η ευτυχία δεν χρειάζεται κάποιον να τη γράψει, και όποιος είναι ευτυχισμένος δεν σκέφτεται να γράψει.
— Χρειαζόμαστε, όμως, εσάς για να μας αποκαλύψετε όλες αυτές τις όμορφες πλευρές της Κολομβίας, από τα πανέμορφα τοπία μέχρι τα φαγητά, τα οποία περιγράφονται μοναδικά στο βιβλίο. Ωστόσο, πόσο έχει αμαυρωθεί αυτή η πανέμορφη εικόνα από την ανεξελεγκτη βία που, όπως λέτε, έχει μετατρέψει τη χώρα σε ένα «απέραντο οστεοφυλάκιο»;
Η Κολομβία είναι όλα αυτά ταυτόχρονα, και πολλά ακόμα. Είναι η χώρα όπου έχουν γεννηθεί υπέροχοι άνθρωποι αλλά και οι δολοφόνοι αυτών των ανθρώπων. Είναι η χώρα του García Márquez, του ζωγράφου Botero, της τραγουδίστριας Shakira, πολλών σπουδαίων αθλητών, αλλά και του Pablo Escobar. Έχουμε μακρά ιστορία από ήττες, γι' αυτό λέω ότι η Κολομβία, όπως και ορισμένοι τραγικοί καλλιτέχνες, προχωρά από ήττα σε ήττα. Από την άλλη, εμείς οι καλλιτέχνες δεν είμαστε υποχρεωμένοι να «μιλάμε καλά» για τις χώρες μας. Δεν είμαστε υπάλληλοι του Εθνικού Οργανισμού Τουρισμού. Ο συγγραφέας ανοίγει τα μάτια του και βλέπει κάποια πράγματα, σχεδόν πάντα άβολα. Γι' αυτό σε χώρες που περνούν κρίση υπάρχει τόσος πολιτισμός, οι τέχνες ανθούν. Είναι αντιφατικό. Αυτό που λειτουργεί για έναν καλλιτέχνη μπορεί να μην είναι καλό για την κοινωνία του.
— Ας περάσουμε στο κρίσιμο θέμα της γραφής. Όπως γράφετε κάπου στο βιβλίο, «το γράψιμο, όπως και το διάβασμα, συνιστούν μια κοινωνικά επιθετική συμπεριφορά. Αυτός που γράφει είναι μόνος και αγνοεί τι συμβαίνει στο περιβάλλον του». Είναι, όντως, έτσι;
Η λογοτεχνία σκηνοθετεί με ανθρωπιστικό και αισθητικό τρόπο αυτό που συμβαίνει στην πραγματικότητα, με όλες τις αντιφάσεις του. Τι περιμένει κανείς να βρει στη λογοτεχνία όσον αφορά εξαιρετικά ευαίσθητα γεγονότα; Ίσως αυτό που ούτε η ιστοριογραφία ούτε οι κοινωνικές επιστήμες μπορούν να μας δώσουν, δηλαδή τον τρόπο με τον οποίο όλα αυτά επιδρούν στην ιδιωτική ζωή, τα συναισθήματα και τις επιθυμίες εκείνων που είναι βυθισμένοι στην πραγματικότητα. Την επισήμανση ευγενών χειρονομιών που μένουν για πάντα και τη φωνή εκείνων που έχασαν. Η ήττα είναι όμορφη στα μυθιστορήματα, αισθητικά πιο όμορφη από τη νίκη. Το ίδιο και στη ζωή. Οι ηττημένοι άνθρωποι είναι καλύτεροι, με περισσότερη κατανόηση, πιο ανθρώπινοι, πιο ανεκτικοί και με περισσότερη αλληλεγγύη. Η ήττα μάς καταστρέφει, αλλά μας κάνει καλύτερους.
— Μήπως γι' αυτό επιλέξατε ως πρωταγωνίστρια του βιβλίου μια σαραντάχρονη δημοσιογράφο με πρόβλημα αλκοολισμού και αδιευκρίνιστη σεξουαλικότητα, την Ιουλιέτα. Δείχνετε μάλιστα να την αγαπάτε περισσότερο από άλλους πρωταγωνιστές σας.
Έχω ασκήσει διάφορες μορφές δημοσιογραφίας για περισσότερα από 25 χρόνια, στην Κολομβία και σε άλλες χώρες, και γνωρίζω καλά τους συναδέλφους μου. Στο «Η νύχτα θα είναι μεγάλη» αποφάσισα να χρησιμοποιήσω μια δημοσιογράφο γιατί είναι κάποια που ερευνά, αλλά δεν έχει όπλο και δεν εκπροσωπεί τον νόμο. Αυτό σημαίνει ότι η ανακάλυψη της αλήθειας δεν συνεπάγεται απαραίτητα έναν θρίαμβο της Δικαιοσύνης. Και κάτι άλλο: η φιγούρα του δημοσιογράφου, στη λογοτεχνία, μου φαινόταν πάντα ρομαντική και μοναχική. Ένα είδος Δον Κιχώτη που παλεύει ενάντια στους ανεμόμυλους. Είναι επίσης μια γυναίκα με πολλές αντιθέσεις και αυτό την κάνει αγαπητή. Η εξάρτησή της από το αλκοόλ είναι πολύ λογοτεχνική και πραγματική.
Με έχουν ρωτήσει πολλές φορές πώς μπόρεσα να μπω στον ψυχισμό μιας γυναίκας δημοσιογράφου. Μια ολόκληρη ζωή τις παρατηρώ, τις αγαπώ, τις διαβάζω, μαλώνω μαζί τους, εκλιπαρώ για τη συγχώρεση, ή την αγάπη τους, ή απλώς την προσοχή τους· και μ’ έχουν διαμορφώσει η φιλία τους, η στοργή τους ή η αδιαφορία τους. Τις έχω δει να ουρλιάζουν οργισμένες, ή να πεθαίνουν από τα γέλια, ή να κλαίνε, ή να ντρέπονται. Τις έχω φιλήσει και τις έχω αφήσει να με κάνουν ό,τι θέλουν, ακόμη και να με διώξουν μια νύχτα με θερμοκρασία κάτω από το μηδέν. Έχω δουλέψει και παλέψει δίπλα-δίπλα μαζί τους. Τις έχω δει να κάνουν ντους την ώρα που έπλενα τα δόντια μου και μετά, με πολύ ιπποτισμό, τους έχω δώσει την πετσέτα.
— Αφού αγαπάτε πολύ τον Δον Κιχώτη, μάλλον διαθέτετε και την ανάλογη ειρωνεία απέναντι στις τραγικές καταστάσεις. Φαίνεται ότι το χιούμορ αντισταθμίζει το δράμα ως ύφος στα βιβλία σας.
Το χιούμορ είναι πάντα έξυπνο, λαμπερό. Τα βιβλία που έχουν χιούμορ είναι σαν τους ανθρώπους με καλό χιούμορ: ομορφαίνουν τη ζωή των άλλων. Θυμάμαι μια φράση του Χούλιο Κορτάσαρ: «Το αστείο δεν είναι το αντίθετο του σοβαρού, είναι το αντίθετο του βαρετού». Πιστεύω ότι το χιούμορ είναι ένα από τα πιο σοβαρά πράγματα στη ζωή.
— Με αφορμή τον Κορτάσαρ, ποιοι είναι οι αγαπημένοι σας συγγραφείς; Με ποιους νιώθετε να συνομιλείτε;
Έχω κυρίως αγαπημένα βιβλία. Τις «Χαμένες Ψευδαισθήσεις» του Balzac, γιατί είναι ένα από τα πρώτα μοντέρνα μυθιστορήματα. Τις «Ήσυχες μέρες στο Κλισί» του Henry Miller, για το τραγικό Παρίσι. Οποιοδήποτε από τα διηγήματα ή τα μυθιστορήματα της Karen Blixen ή της Marguerite Duras. Το «Η θεία Χούλια και ο γραφιάς» του Vargas Llosa, ένα από τα πιο έξυπνα και διασκεδαστικά μυθιστορήματα. Το «Μακρινό Αστέρι» του Bolaño, μια ιδιοφυΐα των λέξεων, και πολλή ποίηση. Την «Πέτρα του ήλιου» του Paz. Τη «Μάζα» του Vallejo. Το «Τάνγκο του άνδρα που χήρεψε» του Neruda. Την ποίηση της Emily Dickinson ή της Wisława Szymborska. Στην πραγματικότητα, θα μου άρεσε περισσότερο να ήμουν ποιητής.
