ΓΙΝΕΤΑΙ ΠΟΛΥΣ ΛΟΓΟΣ αυτές τις μέρες για το «Βραχιόλι της Φωτιάς», τη σειρά της ΕΡΤ που έχει καθηλώσει ένα μεγάλο αριθμό τηλεθεατών με τη θεματική της. Βασισμένη στο γνωστό βιβλίο της Βεατρίκης Σαΐας-Μαγρίζου, εστιάζει στην ιστορία των Κοέν, μιας εβραϊκής οικογένειας της Θεσσαλονίκης, από την καταστροφική πυρκαγιά του 1917 ως τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο και τον σχεδόν πλήρη αφανισμό της εν λόγω κοινότητας.
Η σειρά καταγράφει τον διάχυτο αντισημιτισμό που είχε διαφανεί στον εμπρησμό της εβραϊκής φτωχογειτονιάς Κάμπελ στις αρχές του ’30, και βέβαια την κλιμάκωση και θεσμοποίησή του μέσω των αντιεβραϊκών μέτρων που επέβαλαν το 1942-43 οι Γερμανοί εισβολείς. Τι έκαναν όμως οι χριστιανοί της πόλης για να σωθούν οι Εβραίοι συντοπίτες τους;
Τι έκαναν όμως οι χριστιανοί της πόλης για να σωθούν οι Εβραίοι συντοπίτες τους; Έμειναν άπραγοι μπροστά στη θηριωδία που συνέβαινε μπροστά στα μάτια τους, ενώ αρκετοί απ’ αυτούς εκμεταλλεύτηκαν το κενό και τις μικρές ή μεγάλες περιουσίες που άφηναν πίσω τους οι Σαλονικιοί Εβραίοι.
Η γνωστή ρήση πως εκατοντάδες συμπολίτες μας ριψοκινδύνεψαν σώζοντας εβραϊκές οικογένειες, κρύβοντάς τες, είναι στην καλύτερη περίπτωση μια χονδροειδέστατη υπερβολή – αρκεί να διαβάσει κανείς τον Γιώργο Ιωάννου για να πάρει μια γερή γεύση αλήθειας. Στην πλειοψηφία τους οι χριστιανοί της πόλης έμειναν άπραγοι μπροστά στη θηριωδία που συνέβαινε μπροστά στα μάτια τους, ενώ αρκετοί απ’ αυτούς εκμεταλλεύτηκαν το κενό και τις μικρές ή μεγάλες περιουσίες που άφηναν πίσω τους οι Σαλονικιοί Εβραίοι.
Πώς θα αντιδρούσε όμως ο καθένας από εμάς σε μια τέτοια ακραία συνθήκη, όπως ο Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος, η Κατοχή και η βίαιη γκετοποίηση, ο εξευτελισμός, η εκτόπιση και, εν τέλει, ο μερικός αφανισμός των Ελλήνων Εβραίων; Αυτή είναι η ερώτηση που έθετε ο Γάλλος καθηγητής Λογοτεχνίας και ψυχαναλυτής Pierre Bayard στο προ δεκαετίας πόνημά του με τίτλο Αντιστασιακοί ή Δήμιοι (εκδ. Minuit, 2013). Πώς όμως μπορεί κανείς να προσδώσει ουσία σε ένα ερώτημα που είναι εξαρχής καταδικασμένο στην αβεβαιότητα και τις υποθέσεις;
Ο Bayard ασχολείται αρχικά με το δεύτερο σκέλος της ερώτησης. Τι σπρώχνει τους ανθρώπους στην τυφλή υπακοή, συχνά, εντολών με τις οποίες μπορεί και να μη συμφωνούν; Ο ίδιος κάνει αναφορά στο γνωστό πείραμα του Αμερικανού κοινωνικού ψυχολόγου Stanley Milgram στο Πανεπιστήμιο Γέιλ στις αρχές της δεκαετίας του ’60 που κατέληγε πως έχουμε μια εγγενή τάση υπακοής στις επιταγές ενός ανθρώπου με κύρος.
Ο Milgram έδινε στους εθελοντές που είχε επιλέξει τη δυνατότητα να επιφέρουν φυσικό πόνο μέσω ηλεκτροσόκ σ ’έναν άνθρωπο που βρισκόταν δεμένος σε μια καρέκλα στο διπλανό δωμάτιο κάθε φορά που θα έδινε λάθος απάντηση σε μια δέσμη ερωτήσεων. Σε κρίσιμα σημεία δισταγμού ο Milgram τους παρότρυνε, «πρέπει να συνεχίσετε!», υποτίθεται για το καλό της επιστήμης, ενώ τους καθησύχαζε πως ο πόνος ήταν παρωδικός και δεν θα είχε καμιά πραγματική επίπτωση στην υγεία τους.
Το τρομακτικό ήταν πόσο λίγοι αντιστάθηκαν στην παρακίνηση του να αυξήσουν τη δοσολογία των βολτ παρά τα παρακαλετά, τα κλάματα και τις κραυγές που ακούγονταν από δίπλα, δίχως να γνωρίζουν πως ήταν όλα στημένα και ο διπλανός τους ένας ηθοποιός. Ο ηρωισμός και η αντίσταση στην εξουσία δεν είναι ακριβώς ο μέσος όρος, κατέληγε ο Αμερικανός επιστήμονας και κατ’ επέκταση ο Bayard.
Ενώ όμως ο Bayard εικονογραφεί τα στάδια της μετατροπής κάποιου σε δήμιο ή συνοδοιπόρο, όχι πάντα χωρίς να γενικεύει, δεδομένου πως η θεωρία του Milgram έχει τα (εμφανή) όριά της, φροντίζει να μιλήσει και για την πολύ πιο δύσκολη επιλογή της αντίστασης ή της παροχής βοήθειας στους διωκόμενους: τι ακριβώς συμβαίνει όταν η Sophie Scholl, που έστησε την περίφημη αντιστασιακή οργάνωση Weisse Rose στο Μόναχο, αδιαφορεί για τις επιπτώσεις, ή διπλωμάτες καριέρας, όπως ο Πορτογάλος πρόξενος στο Παρίσι, Aristides de Sousa Mendes, και ο Ιταλός πρόξενος στη Θεσσαλονίκη, Guelfo Zamponi, που έδιναν σωρηδόν πορτογαλικά και ιταλικά διαβατήρια σε Γάλλους και Έλληνες Εβραίους αντίστοιχα, δεν σκέφτονται τις πειθαρχικές κυρώσεις;
«Τι είναι αυτό που σε κάνει να ξεπερνάς τον φραγμό του φόβου και να είσαι διαθέσιμος στο «κάλεσμα του καλού;» αναρωτιέται ο Bayard. Το βιβλίο δεν δίνει μια σαφή απάντηση, αλλά αναλογίζεται ποια μυστήρια συνθήκη σπρώχνει κάποιους ανθρώπους να ξεπεράσουν τα εγωκεντρικά πάθη τους και να αφουγκραστούν ένα εσωτερικό κάλεσμα, στο οποίο είναι αδύνατο να μην ανταποκριθούν.
Το ενδιαφέρον με το βιβλίο του Bayard είναι πως ο ίδιος δεν έχει απολύτως καμία βεβαιότητα πως θα άκουγε αυτό το κάλεσμα, πως θα κατέληγε με τους αντιστασιακούς και πως θα είχε μια μεγαλειώδη μοίρα. Σταθμίζει τις πιθανότητες και καταλήγει πως εάν είχε γεννηθεί το 1922, όπως ο πατέρας του, θα είχε (μάλλον) ακολουθήσει τη δική του πορεία, δηλαδή ανώτατες σπουδές, καταλήγοντας δημόσιος υπάλληλος.
Και ενώ (μάλλον) θα ταραζόταν από το καθεστώς του Βισί, εν τέλει θα επέλεγε μια μορφή ελάχιστης αντίστασης και αυτό θα ήταν όλο. Όμως αφήνει και ένα παράθυρο στο να συνέβαιναν απρόοπτα – για παράδειγμα να ερωτευόταν μια νεαρή κοπέλα, φανατική αναγνώστρια του Κάφκα, που θα τον έκανε να αγαπήσει τη Μίλενα, να ευαισθητοποιηθεί σε σχέση με τις εβραϊκές διώξεις και να αναλάβει αντιστασιακή δράση.
Ή το αντίθετο, ένα τυχαίο περιστατικό που ίσως να τον έφερνε κοντά στους συνεργάτες των ναζί – όπως γίνεται για παράδειγμα στην αριστουργηματική ταινία Lacombe Lucien (1974) του μεγάλου Γάλλου σκηνοθέτης Λουί Μαλ, όπου ο κεντρικός ήρωας, που έχει αποφασίσει να μπει στην Αντίσταση, καταλήγει συνεργάτης των κατακτητών εξαιτίας ενός σκασμένου λάστιχου στο λάθος σημείο, τη λάθος στιγμή.
Η ιδεολογική, ταξική ή όποια άλλη παράμετρος αναφέρεται μεν, αλλά δεν αναλύεται επαρκώς από τον Bayard ως στοιχείο που μπορεί να τον έσπρωχνε προς τη μία ή την άλλη κατεύθυνση, και αυτό είναι βεβαίως μια μεγάλη αδυναμία του πονήματός του.
Όμως το τυχαίο και το κοινότοπο είναι στοιχεία που αναδύονται έντονα και στην πρόσφατη αυτοβιογραφία του σημαντικού ιστορικού Αντώνη Μόλχο (Η κοινοτοπία του καλού, εκδ. Πατάκης, 2022) με καταγωγή από τη Θεσσαλονίκη. Ο Μόλχο περιγράφει μια συγκλονιστική σκηνή στην κατοχική Αθήνα, όπου, στο τραμ, ένας παντελώς άγνωστος βοηθά ενστικτωδώς και χωρίς καμία προεργασία την Εβραία μητέρα του να ξεφύγει από έναν τυχαίο έλεγχο ταυτοτήτων, με αποτέλεσμα να σωθεί όχι μόνο εκείνη αλλά και ο ίδιος ο ανήλικος συγγραφέας.
Ο ίδιος το ονομάζει ευρηματικά «κοινοτοπία του καλού» ‒ και δεν είναι η μόνη τέτοια περίπτωση που αναδύεται στις σελίδες του βιβλίου του. Εξίσου κοινότοπο, βέβαια, αλλά εντελώς καταστροφικό, ήταν συχνά και το κακό, σύμφωνα με τη γνωστή ρήση της Hanna Arendt.
«Αν δεν κάνω ό,τι μπορώ για να τους αποτρέψω, είμαι συνεργός», έγραφε τo 1946 ο Γερμανός φιλόσοφος Karl Jaspers που ήξερε για τι πράγμα μιλούσε, αφού γνώριζε καλά το ναζιστικό καθεστώς. Στο εμβληματικό του βιβλίο της ίδιας χρονιάς, Die Schuldfrage (Το ζήτημα της ενοχής), έκανε λόγο για μια μεταφυσική ενοχή που πηγάζει από την ίδια την ανάγκη για αλληλεγγύη. Μέσω αυτής της μεταφυσικής ενοχής, ο καθένας από μας νιώθει συνυπεύθυνος για όσα εγκλήματα διαπράττονται, εφόσον γνωρίζει την ύπαρξή τους.
Το ζητούμενο για τον Bayard, τον Jaspers, τον Μόλχο, ίσως ακόμα και για τους συντελεστές της σειράς της ΕΡΤ, είναι πώς αυτή η διαλεκτική μεταξύ αυτού που είμαστε και αυτού που θα θέλαμε ή θα μπορούσαμε να ήμασταν, μεταξύ αυτών που ακολουθούν την επιταγή της εξουσίας (ή αδιαφορούν) και αυτών που αντιστέκονται και/ή τείνουν χείρα βοηθείας, και στο τέλος-τέλος η διαλεκτική μεταξύ του καλού και του κακού συχνά ξεδιπλώνονται εντελώς συγκυριακά στις κρίσιμες στιγμές.
O Κωστής Κορνέτης είναι επίκουρος καθηγητής Σύγχρονης Ιστορίας στο Αυτόνομο Πανεπιστήμιο Μαδρίτης.
Το άρθρο δημοσιεύθηκε στην έντυπη LIFO.
