Συζητήσαμε με τη σκηνοθέτιδα, δημοσιογράφο και παραγωγό για την έμφυλη βία, τον σεξισμό και τον μισογυνισμό, για τα ιδεολογήματα, τα στερεότυπα και τις κοινωνικές συνθήκες που συντηρούν και αναπαράγουν αυτήν τη συνθήκη, για το «σύνδρομο του Οθέλου», για τις ευθύνες αρχών και ΜΜΕ αλλά και για τον άνεμο της αλλαγής που ήδη φυσά δυνατά, με αφορμή το νέο της ντοκιμαντέρ «Femicidio», που μετά το 24ο Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης προβάλλεται στις 13/4 στο Γαλλικό Ινστιτούτο Αθηνών και στις 17/4 στον κινηματογράφο «Δαναός».
Μια αλλαγή που περνά μέσα από την έμφυλη ισότητα παντού και θα προκύψει, καθώς λέει, όχι μόνο με αγώνες και νόμους αλλά και μέσα από την εκπαίδευση των νέων ανθρώπων και μια ριζική αλλαγή κουλτούρας και παραδείγματος στην κοινωνία συνολικά.
— Πώς και πότε έβαλες μπροστά το «Femicidio»;
Πριν από τεσσεράμισι χρόνια, ύστερα από μια συζήτηση για τις γυναικοκτονίες με συναδέλφους από το ιταλικό κανάλι RAI, με το οποίο συνεργαζόμουν τότε για μια άλλη ταινία. Βρήκα το θέμα πολύ ενδιαφέρον, το ερεύνησα δημοσιογραφικά και κάπως έτσι υλοποιήθηκε αυτή η ταινία, συμπαραγωγοί της οποίας είναι το Ιταλικό Κέντρο Κινηματογράφου, το Al Jazeera, το Sky Italia και ο Ναπολιτάνος Lorenzo Cioffi με τη Ladoc. Είχαμε ολοκληρώσει ήδη ένα μέρος όταν, εξαιτίας της πανδημίας που έπληξε την Ιταλία με ιδιαίτερη σφοδρότητα, αναγκαστήκαμε να διακόψουμε τα γυρίσματα για μεγάλο διάστημα.
Πρωταγωνίστρια είναι η 25χρονη Λάουρα Ροβέρι, μια νέα γυναίκα από τη Βερόνα που επέζησε από μια άγρια επίθεση με δεκαπέντε μαχαιριές που δέχτηκε από τον τότε σύντροφό της. Στη διάρκεια των γυρισμάτων έγινε φανερό ότι μέσα στην πανδημία παρουσίασαν έξαρση στην Ιταλία αλλά και παγκοσμίως τόσο η έμφυλη και ενδοοικογενειακή βία όσο και οι γυναικοκτονίες, συμπεριέλαβα λοιπόν στο σενάριο και μια γυναικοκτονία που συνέβη στη Μεσίνα κατά τη διάρκεια της καραντίνας – είναι η ιστορία της Λορένα Καράντα.
Παρωχημένα στερεότυπα του τύπου «τα αγόρια δεν κλαίνε», «μη φέρεσαι σαν κορίτσι» κ.λπ. και τοξικές ανδρικές συμπεριφορές υπάρχουν παντού, αντιλήψεις που υιοθετούν και πολλές γυναίκες. Θύματα όμως γίνονται και οι ίδιοι οι άντρες, που πιέζονται ασφυκτικά να ανταποκριθούν στον προκαθορισμένο κοινωνικό τους ρόλο, κι αυτό δεν αφορά μόνο ένα μακρινό παρελθόν.
— Είναι οι απανωτές κρίσεις, η οικονομική και ύστερα η υγειονομική, που ενέτειναν την έμφυλη και ενδοοικογενειακή βία ή μήπως οι καταγγελίες αυξήθηκαν επειδή υπάρχει μεγαλύτερη ευαισθητοποίηση και τα θύματα μιλούν πλέον πιο εύκολα;
Όπως λέει μια κοινωνιολόγος ακτιβίστρια στην ταινία, μιλάμε μεν για αύξηση των περιστατικών, αλλά στην πραγματικότητα αγνοούμε τα μεγέθη του παρελθόντος, όταν επικρατούσε ο νόμος της σιωπής.
Κανείς δεν γνωρίζει πόσες γυναικοκτονίες διαπράττονταν κάθε χρόνο σε εποχές που όχι μόνο δεν καταγράφονταν ως τέτοιες αλλά δεν υπήρχε καν ο όρος. Συνήθως χαρακτηρίζονταν –και ακόμα χαρακτηρίζονται σε δικαστικές αίθουσες και ΜΜΕ– ως «εγκλήματα πάθους» ή «τιμής» που έγιναν με «θολωμένο μυαλό» εξαιτίας παθολογικής ζήλιας, του λεγόμενου συνδρόμου του Οθέλλου.
Τα στοιχεία δίνουν μεν μια εικόνα, αλλά σημασία έχει καταρχάς να αναγνωρίσουμε το πρόβλημα, που βέβαια δεν είναι μόνο τωρινό, να καταδείξουμε τους ενόχους, οι οποίοι συνήθως δεν είναι ακραίες περιπτώσεις αλλά καθημερινοί άντρες «υπεράνω πάσης υποψίας», και να αναζητήσουμε λύσεις.
Τέτοιες περιπτώσεις ήταν τόσο ο πιλότος σύζυγος-δολοφόνος της Καρολάιν στα Γλυκά Νερά όσο και ο επιχειρηματίας σύζυγος και παρ’ ολίγον δολοφόνος της Λάουρα Ροβέρι, και στις δύο αυτές περιπτώσεις, δε, επιχειρήθηκε η ενοχοποίηση των θυμάτων.
— Είναι, άραγε, χειρότερη η κατάσταση στον ευρωπαϊκό Νότο αναφορικά με την έμφυλη βία και τις γυναικοκτονίες;
Δεν θα το έλεγα. Μια άλλη κοινωνιολόγος που μιλά στην ταινία λέει ακριβώς αυτό, ότι το φαινόμενο των γυναικοκτονιών είναι «δημοκρατικό», δεν κάνει γεωγραφικές, εθνικές ή ταξικές διακρίσεις.
Ο συντηρητισμός, τα πατριαρχικά ήθη, η έμφυλη βία, ο σεξισμός και ο μισογυνισμός είναι μεν εντονότερα στην κουλτούρα της Ιταλίας, της Ελλάδας και άλλων μεσογειακών χωρών, κάτι που έχει αποτυπωθεί και στον κινηματογράφο τους –η «Στέλλα» του Κακογιάννη, ας πούμε, είναι ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα–, γυναικοκτονίες όμως συμβαίνουν και σε κοινωνίες πιο ανοιχτές και προοδευτικές.
Στο «Femicidio» η πρώτη ιστορία αφορά μια γυναικοκτονία που συνέβη στον ιταλικό Βορρά, ο οποίος θεωρείται πιο προοδευτικός, πιο εξευρωπαϊσμένος από τον Νότο. Η επιζήσασα προέρχεται από τη μεσαία προς ανώτερη τάξη, ενώ ο παρ’ ολίγον θύτης ήταν ένας από τους δυναμικότερους επιχειρηματίες της περιοχής, όχι κάποιος φτωχός, άνεργος ή αμόρφωτος.
Ακόμα όμως και στις πιο συντηρητικές χώρες, η οικονομική κρίση έσπασε τα στερεότυπα του άντρα-«κουβαλητή» και στυλοβάτη του σπιτιού και της γυναίκας που περιορίζεται στο μεγάλωμα των παιδιών και στο νοικοκυριό. Ο άντρας έχασε τη δουλειά του, η γυναίκα αναγκάστηκε να βγει στην αγορά εργασίας, με αποτέλεσμα να γίνει πιο ανεξάρτητη, πιο διεκδικητική, τα γυναικεία δικαιώματα που είχαν, υποτίθεται, εξαντληθεί ως θεματική ξανατέθηκαν στο τραπέζι, δημιουργήθηκε το κίνημα ΜeΤoo.
Αυτές οι εξελίξεις προκάλεσαν κατεστημένα ήθη και αντιλήψεις, με συνέπεια να αναδειχθούν στην καρδιά της Ευρώπης φαινόμενα που πιστεύαμε ότι αφορούσαν πλέον κυρίως χώρες όπως η Ινδία, που είναι πρώτη στη λίστα της ντροπής, ή μια σειρά χώρες στη Μέση Ανατολή, στην Αφρική και στη Λατινική Αμερική, όπου συμβαίνει μία γυναικοκτονία ανά τρεις μέρες.
Στην Ελλάδα είχαμε δεκαεπτά καταγεγραμμένες γυναικοκτονίες μέσα στο ’21, στην Ιταλία εκατόν πέντε, ένας πολύ μεγάλος αριθμός, ενώ ανάλογη είναι η εικόνα σε Γαλλία, Βρετανία και ΗΠΑ.
— Νομίζω ότι είχες ασχοληθεί με αυτά τα ζητήματα και στην ταινία «The Snake Charmer» που είχε αποσπάσει το Βραβείο Νεότητας Φοιτητών Πανεπιστημίων Θεσσαλονίκης στο Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης του 2017.
Εκεί βασικά εστίαζα στην προσπάθεια του Ινδού σούπερ σταρ του Μπόλιγουντ Αμίρ Καν, μέσα από την τηλεοπτική του εκπομπή «Η αλήθεια πάντα επικρατεί», να αλλάξει τον τρόπο που αντιμετωπίζουν τις γυναίκες οι άντρες στη χώρα του και όχι μόνο. Ο Καν υποδυόταν ρόλους σκληρών ανδρών και ήταν μέρος μιας τεράστιας κινηματογραφικής βιομηχανίας που κατηγορείται ότι ενθαρρύνει τη σεξουαλική βία.
Στην ταινία αυτή τον παρακολουθούμε να συζητά με κορυφαίους σκηνοθέτες, παραγωγούς και ηθοποιούς για θέματα-ταμπού όπως οι βιασμοί, η ενδοοικογενειακή βία, η παιδική πορνεία και, βέβαια, για τα «εγκλήματα τιμής», τις γυναικοκτονίες δηλαδή, αναδεικνύοντας τον ρόλο του κινηματογράφου και της τηλεόρασης στη διαμόρφωση της κοινής γνώμης.
— Σε μια αποστολή στην Ινδία παλιότερα με την ActionAid είχα συναντήσει γυναίκες-θύματα βιασμών και το αξιοσημείωτο ήταν ότι οι περισσότεροι δράστες προέρχονταν από ανώτερες κάστες, δηλαδή οι πράξεις τους είχαν έντονο το στοιχείο της επιβεβαίωσης όχι μόνο του «ανδρισμού» αλλά και της υποτιθέμενης κοινωνικής τους ανωτερότητας, κάτι που νομίζω ότι ισχύει γενικότερα.
Ο βιασμός χρησιμοποιείται κατεξοχήν ως όπλο επιβολής και επίδειξης δύναμης κι αυτό συμβαίνει σε πολλά μέρη. Το βλέπουμε και στην Αφρική, όπου στις πολεμικές συγκρούσεις οι αρπαγές και οι συστηματικοί βιασμοί γυναικών «του εχθρού» είναι μια συνηθισμένη πρακτική, συμβαίνει όμως με διαφορετικές μορφές και στη Δύση. Αυτή ακριβώς, την εξουσιαστική, κυριαρχική διάσταση της σεξουαλικής παρενόχλησης και του βιασμού, ανέδειξε το ΜeΤoo.
— Στην Ελλάδα πάλι ακούμε συχνά ότι ευθύνες έχει και η μάνα, που είναι υπερπροστατευτική και παραχαϊδεύει τα παιδιά της, ειδικά τα αγόρια της.
Δεν ισχύει απαραίτητα αυτό και απόδειξη είναι ότι έμφυλη βία υπάρχει και στη Βρετανία π.χ., παρότι δεν συγκρίνεται η νοοτροπία της Ελληνίδας μάνας με αυτήν της Βρετανίδας. Παρωχημένα στερεότυπα του τύπου «τα αγόρια δεν κλαίνε», «μη φέρεσαι σαν κορίτσι» κ.λπ. και τοξικές ανδρικές συμπεριφορές υπάρχουν παντού, αντιλήψεις που υιοθετούν και πολλές γυναίκες. Θύματα όμως γίνονται και οι ίδιοι οι άντρες, που πιέζονται ασφυκτικά να ανταποκριθούν στον προκαθορισμένο κοινωνικό τους ρόλο, κι αυτό δεν αφορά μόνο ένα μακρινό παρελθόν.
Στην ταινία αναφέρεται η δολοφονία της 22χρονης Άλμπα Κιάρα Μπαρόνι από τον μόλις εικοσάχρονο φίλο της που δεν μπορούμε να πούμε ότι μεγάλωσε με τις αξίες των παππούδων του. Όμως στον νεαρό αυτόν δράστη, όπως μάθαμε, ασκούνταν τεράστια πίεση από το οικογενειακό του περιβάλλον να είναι πρώτος παντού, όταν λοιπόν η κοπέλα του –που τύχαινε να είναι και ιδιαίτερα γοητευτική, άρα μεγαλύτερο το πλήγμα– του ανακοίνωσε πως ήθελε να χωρίσουν, το εξέλαβε ως προσωπική ήττα που μόνο ο φόνος της και η δική του αυτοκτονία στη συνέχεια θα ξέπλενε.
— Από πού πιστεύεις ότι πρέπει να ξεκινήσουμε ώστε να γίνει συνείδηση η έμφυλη ισότητα;
Από την εκπαίδευση καταρχάς, γιατί ο ρόλος της είναι πολύ σημαντικός στη διαμόρφωση των νέων ανθρώπων, ειδικά σε μια εποχή που συντελούνται τεράστιες αλλαγές τόσο στους έμφυλους ρόλους όσο και στην έννοια του ζευγαριού και της οικογένειας. Αλλαγές που βέβαια δεν προχωρούν χωρίς αντίσταση από το προϋπάρχον σύστημα – οι macho άντρες, όπως επισημαίνει και μια κοινωνιολόγος στο «Femicidio», πάντα χτυπούσαν τις γυναίκες τους, σήμερα όμως τις χτυπούν σκληρότερα, χτυπούν για να σκοτώσουν.
Δεν είναι μόνο θέμα νομοθεσιών, που κι αυτές βέβαια οφείλουν να προσαρμοστούν στις κοινωνικές μεταβολές. Υπάρχουν νόμοι κατά της βίας και της κακοποίησης στην Ιταλία, όπως άλλωστε και στην Ελλάδα, και ήταν καταρχάς οι φεμινίστριες που πάλεψαν γι' αυτό, χρειάζεται όμως και να εφαρμόζονται, χρειάζεται επιπλέον μια ριζική αλλαγή κουλτούρας και παραδείγματος, όπως εξηγεί στην ταινία η μεγάλη Ιταλίδα φεμινίστρια Έμα Μπονίνο – υπόψη ότι η Ιταλία είναι μια επίσης μεσογειακή χώρα, όμως εκεί έχει αναπτυχθεί από δεκαετίες ένα φεμινιστικό κίνημα πολύ μαζικό και δυναμικό.
Το αισιόδοξο είναι ότι τα νέα παιδιά μεγαλώνουν ήδη σε ένα διαφορετικό περιβάλλον και αντιλαμβάνονται πλέον ως δεδομένα πράγματα που ήταν ζητούμενα για προηγούμενες γενιές, ακόμα και καθημερινά όπως π.χ. το να βγάζει βόλτα ο μπαμπάς το μωρό με το καροτσάκι και όχι απαραίτητα η μαμά. Στην Κοπεγχάγη, ας πούμε, το βλέπεις πολύ συχνά αυτό, στην Αθήνα όχι.
Θα πρέπει όμως να γίνει επίσης κατανοητό ότι η έμφυλη ισότητα δεν είναι μια αφηρημένη έννοια, αφορά επίσης τις εργασιακές ευκαιρίες, την ανέλιξη, τις αμοιβές, τα δημόσια αξιώματα, τον πολύ σημαντικό ρόλο της πρόληψης όσον αφορά τη βία. Είναι αδιανόητο να τηλεφωνεί στην Ασφάλεια μια γυναίκα που κινδυνεύει από τον σύζυγο ή τον σύντροφό της και οι αστυνομικοί να αδιαφορούν ή να πηγαίνει στο νοσοκομείο με σπασμένα πλευρά δύο και τρεις φορές στη σειρά και να περνάει αυτό «απαρατήρητο», κάτι που επανειλημμένως έχουμε δει να συμβαίνει όχι μόνο στην Ελλάδα αλλά και στην Ιταλία, στη Γαλλία και αλλού. Αυτό επιβάλλεται να αλλάξει.
