Γεννήθηκα το 1943 και μεγάλωσα στο κέντρο της Αθήνας, σε μια κάθετη οδό μεταξύ Ακαδημίας και Πανεπιστημίου. Εκεί είναι η πατρίδα μου: κάθε φορά που περνώ κάτω από την πολυκατοικία που στέγαζε το σπίτι και το δικηγορικό γραφείο των δικών μου, αισθάνομαι σαν να μην έχω φύγει ποτέ. Και το κάνω εδώ και πολλές δεκαετίες, περιπλανώμενος σε διάφορα σπίτια και γειτονιές. Έτσι, στα βιβλία μου η οδός Γεωργίου Γενναδίου αποτελεί σχεδόν ένα μόνιμο σκηνικό.
Θυμάμαι ότι ήταν μια γειτονιά με γραφεία, πολλούς κινηματογράφους αλλά και κατοικίες, πολύ πιο ήσυχη και καθαρή απ’ όσο είναι σήμερα. Εκείνη η εποχή ήταν σκληρή και σκοτεινή εξαιτίας του πολέμου, της Κατοχής και της πείνας. Αλλά και μια περίοδος που ανθούσαν οι παρέες και τα γράμματα. Όταν ο θάνατος σε περιτριγυρίζει, οξύνονται οι αισθήσεις και τα ένστικτα της αυτοσυντήρησης ή της δημιουργικότητας. Ωστόσο, αυτές τις γενιές πάντοτε τις θαύμαζα διότι έζησαν τρομακτικά ιστορικά γεγονότα. Κι όμως, δεν τους άκουσες ποτέ να δυσφορήσουν. Σκεφτείτε μόνον ότι ο πατέρας μου γεννήθηκε το 1903 στη Μυτιλήνη ως Τούρκος υπήκοος αλλά και τι έζησε ως το 1984 που πέθανε: φυλακίσεις, δικτατορίες, πολέμους, Εμφύλιο.
• Οι γονείς μου Ασημάκης και Έφη Πανσελήνου ήταν δυο σπουδαίοι άνθρωποι και εξαιρετικοί γονείς, σ’ αυτούς χρωστάω αυτό που έχω γίνει. Ήταν δυο ακραία διαφορετικοί και ισχυροί χαρακτήρες και έχω κληρονομήσει χαρακτηριστικά και από τους δύο. Επίσης, όπως οι πιο πολλοί άνθρωποι της γενιάς τους, ήταν πολιτικοποιημένοι και πολύ φιλότεχνοι. Ο Αιμίλιος Βεάκης έλεγε για τον πατέρα μου ότι θα μπορούσε να γίνει ηθοποιός. Πράγματι, είχε ιδιαίτερη αίσθηση του χιούμορ, λάτρευε τη σάτιρα, τον καγχασμό, διηγούνταν καταπληκτικά αμέτρητες ιστορίες και έγραφε σε περιοδικά της αριστερής διανόησης.
Το σπίτι ήταν γεμάτο βιβλία, το διάβασμα ήταν η κοινή μας απόλαυση και τα δώρα που έπαιρνα παιδί ήταν σχεδόν αποκλειστικά βιβλία. Οι παρέες τους ήταν άνθρωποι της τέχνης, ποιητές, ζωγράφοι, πεζογράφοι. Μάλιστα, το Θέατρο Τέχνης ιδρύθηκε στο γραφείο του πατέρα μου, που συνέταξε το καταστατικό. Με τον Κάρολο Κουν ήταν πολύ φίλοι και έχω ακόμα το έγγραφο εκείνο, όπως και την πρώτη σφραγίδα του θεάτρου. Από τους γονείς μου κρατώ την αφιλοκερδή και θαρραλέα εμπλοκή τους στα πολιτικά πράγματα και τους αγώνες που τους έβαλαν σε κίνδυνο. Συγκρατώ, επίσης, το γονίδιο της συγγραφής που προέρχεται και από τους δύο, καθώς και τα πολύ σημαντικά παραδείγματα του τρόπου με τον οποίο δούλευαν τα βιβλία τους.
Όσον αφορά το επίπεδο του πολιτισμού στη χώρα μας; Βυθιζόμαστε σταθερά. Ο πολιτισμός απαιτεί παιδεία και η παιδεία μας είναι τρύπια. Τα σχολεία βγάζουν αστοιχείωτους τελειόφοιτους που έχουν διδαχτεί από αστοιχείωτους δασκάλους και καθηγητές.
• Ως παιδί με καθόρισαν πολλά απ’ τα βιβλία που ευτύχησα να διαβάσα, συγγραφέων όπως ο Βερν, ο Δουμάς, ο Σκοτ ή ο Κούπερ. Βέβαια, κάτι ακόμα που μου έχει αποτυπωθεί είναι ο χωρισμός των γονιών μου, το 1957. Αυτό έχει ως συνέπεια να αλλάζεις διαρκώς σπίτια, να επηρεάζεται η ψυχοσύνθεσή σου και να χάνεις την πιο σημαντική σταθερά της ζωής σου. Από την άλλη, είχε και τις θετικές του πλευρές, αφού έλαβα πολύ μεγάλη αγάπη και από τους δύο, είχα την αποδοχή τους και μπορούσα να είμαι αρκετά ανεξάρτητος. Είχα μια ευτυχισμένη παιδική ηλικία. Πολλές φορές αναπολώ τα όμορφα καλοκαίρια που περνούσα στην Κηφισιά, στο σπίτι όπου κατοικώ σήμερα, τα οποία ήταν γεμάτα από παιχνίδι, κυνηγητό, πετροπόλεμο, ποδήλατο αλλά και παιδικούς έρωτες.
• Γράφω από παιδί. Η επιθυμία μου για σπουδές στη μουσική ήταν σε μια περίοδο της πρώιμης εφηβείας, αλλά ο πατέρας μου, πολύ ανήσυχος (και δικαίως) για τις ισχνές τότε επαγγελματικές προοπτικές ενός μουσικού στην Ελλάδα, με έπεισε να μην προχωρήσω. Δεν το μετάνιωσα. Άλλωστε, η αφοσίωσή μου στο γράψιμο ήταν από την ίδια εκείνη εποχή ένας δρόμος που διαρκώς πλάταινε και κυριαρχούσε στην καθημερινότητά μου.
Σπούδασα στη Νομική Σχολή Αθηνών. Όμως, η δικηγορία δεν με κέρδισε ακριβώς, ήταν η αναγκαία λύση για μια επαγγελματική καριέρα που θα με συντηρούσε. Την άσκησα όσο μπορούσα καλύτερα, όσο πιο συμβατά γινόταν με την απασχόλησή μου, το γράψιμο, και την εγκατέλειψα με την πρώτη ευκαιρία, το 1996. Ήταν το έτος που το μαχαίρι είχε φτάσει στο κόκαλο και έπρεπε να διαλέξω αν θα τη συνέχιζα, με βαρύ κόστος για την υγεία μου και την αφοσίωση με την οποία ήθελα να συνεχίσω να γράφω, ή αν θα τη διέκοπτα. Τελικά, επέλεξα να ζήσω.
• Έκτοτε ασχολήθηκα μόνο με τη συγγραφή. Είχε προηγηθεί ήδη το πρώτο μου βιβλίο, το 1982, η συλλογή Ιστορίες με σκύλους. Έπειτα ακολούθησαν η Μεγάλη Πομπή, τα μυθιστορήματα Βραδιές μπαλέτου, Ζαΐδα, Η καμήλα στα χιόνια, Ο κουτσός άγγελος, Σκοτεινές επιγραφές, Η κρυφή πόρτα και τα Ελαφρά ελληνικά τραγούδια αλλά και το Μία λέξη, χίλιες εικόνες.
• Ακόμα και σήμερα διαβάζω πάντα ως μαθητής. Η συγγραφή για μένα είναι η ζωή μου. Ο τρόπος να αισθάνομαι καλά και ο τρόπος να νιώθω πως κάτι αφήνω πίσω μου. Θεωρώ ότι η λογοτεχνία αποτελεί το βάλσαμο για κάθε δυστυχία, μας προσφέρει ξεκάθαρη θέα στην ομορφιά και την αγάπη, μας μαθαίνει τι αξίζει στη ζωή, ακονίζει το μυαλό και απαλύνει την ψυχή του αναγνώστη.
Γράφοντας ανακαλύπτω τον εαυτό μου, ακόμα και όταν θέλω να κρυφτώ. Ανακαλύπτω τις εμμονές μου και καταλήγω στο συμπέρασμα πως δεν απαλλάσσεσαι από αυτές γράφοντας, παρά τις αναγνωρίζεις σαν τα χαρακτηριστικά του προσώπου σου και κοιτάς να τους δώσεις την έκφραση που τους αξίζει. Επιστρέφω συχνά σε αγαπημένους συγγραφείς όπως ο Τολστόι, ο Τσέχοφ, ο Τόμας Μαν ή ο Προυστ.
• Δυστυχώς, στην Ελλάδα το αναγνωστικό κοινό έχει συρρικνωθεί. Νομίζω ότι αυτό οφείλεται στην έλλειψη παιδείας, τη διαρκώς υποβαθμιζόμενη αισθητική αλλά και στους ρυθμούς της ζωής, την οικονομική δυσχέρεια και την αβεβαιότητα για το αύριο, που δεν επιτρέπουν στους ανθρώπους την πολυτέλεια της ανάγνωσης. Αν και η ανάγνωση μπορεί να μας βγάλει από το σκοτάδι πολύ πιο εύκολα και πολύ πιο αποτελεσματικά απ’ όσο η εικόνα, η τηλεόραση και ο κινηματογράφος. Γιατί η ανάγνωση ενεργοποιεί το μυαλό και τη σκέψη και μόνο έτσι μπορεί κανείς να αντιμετωπίσει τα προβλήματα της ψυχής και της γήινης ύπαρξής του.
• Δύσκολο να χαρακτηρίσεις σήμερα την εποχή μας. Το μόνο που μπορώ να πω είναι πως χαίρομαι που δεν θα είμαι για πολύ ακόμα παρών στη διάρκειά της. Θα μπορούσα να την πω μεταβατική, αλλά όλες οι εποχές μεταβατικές ήταν ‒ ο κόσμος προχωρά διαρκώς και διαρκώς αλλάζει και το διάστημα της ζωής του καθενός μας αποτελεί μια στιγμή στη διάρκεια μιας εποχής. Κανένα χθες δεν είναι σαν το σήμερα και κανένα σήμερα δεν θα είναι σαν το αύριο που ξημερώνει. Η πανδημία θα αφήσει πίσω της τη συνειδητοποίηση πως οι κοινωνίες, έτσι όπως έχουν εξελιχθεί, δεν θα μπορέσουν να αντιμετωπίσουν τις καταστροφές που σπέρνει ο πολιτισμός μας στη γη και πως για να επιζήσουμε πρέπει να αλλάξουμε πάρα πολλά πράγματα που είναι δύσκολο να αλλάξουν.
• Πιστεύω ότι ζούμε σε μια περίοδο που έχουμε σταματήσει να σκεφτόμαστε. Είναι σχεδόν σίγουρο αυτό. Και δεν είναι ελληνικό το πρόβλημα αλλά διεθνές. Η παντοδυναμία της εικόνας κατάφερε να αφαιρέσει από τους ανθρώπους την ικανότητα να σκέφτονται στοιχειωδώς. Η εκπαίδευση έχει αποκτήσει έναν καθαρά χρησιμοθηρικό χαρακτήρα, παράγονται εξειδικευμένοι άνθρωποι που μένουν αποκομμένοι από τη γενική εικόνα των πραγμάτων.
Στη χώρα μας η παιδεία αποτελεί παραπαίδι της πολιτικής, όλες οι κυβερνήσεις κοιτάνε να απαλλαγούν το ταχύτερο από τη φροντίδα της, καθ μία εφαρμόζει από μια δική της μεταρρύθμιση που μένει στα χαρτιά και, στον βαθμό που εφαρμόζεται, γρήγορα αποδεικνύεται εσφαλμένη. Στην Ελλάδα, άλλωστε, υπουργούς Παιδείας και Πολιτισμού οι κυβερνήσεις τοποθετούν ό,τι πιο άχρηστο διαθέτουν από την κοινοβουλευτική τους ομάδα.
• Στην ελληνική πραγματικότητα με ενοχλεί η αμορφωσιά του κόσμου καθώς και η έλλειψη οποιασδήποτε συνείδησης πως ο καθένας μας ανήκει σε ένα σύνολο απέναντι στο οποίο έχει μερικές βασικές υποχρεώσεις. Η επιθετικότητα των ανθρώπων που αυξάνεται. Η απελπιστική κατάσταση των νέων που δεν έχουν ή δεν βρίσκουν δουλειά και όταν βρίσκουν αμείβονται με εξευτελιστικούς μισθούς, αν δεν εξαπατηθούν από τον εργοδότη με τον πιο απροκάλυπτο και στυγνό τρόπο.
• Αυτά είναι μερικά απ’ όσα με εκνευρίζουν στη δημόσια σφαίρα. Συγχρόνως, δημόσια σφαίρα είναι και το πώς φτάσαμε στην κρίση του ’10 και αναγκαστικά αναθέσαμε σ’ εκείνους που μας βούλιαξαν να μας βγάλουν από τη θάλασσα. Ως τότε οι κυβερνήσεις μας δρούσαν σε ένα προστατευμένο περιβάλλον, αφού οι θεμελιώδεις αποφάσεις λαμβάνονταν αλλού και το μόνο που είχαν να κάνουν ήταν να εκτελούν τις εντολές και να βολεύουν τους κομματικούς τους φίλους όπου και όπως.
Όταν το 2015 χρειάστηκε μια κυβέρνηση να έρθει σε επαφή σώμα με σώμα με τον εξωτερικό παράγοντα και να διαπραγματευτεί τα συμφέροντά μας, ασκώντας αναγκαστικά εθνική πολιτική, στο τιμόνι βρέθηκε μια παράταξη μαθημένη να κάνει αντιπολίτευση, αλλά ανέτοιμη να διαχειριστεί το οικονομικό πρόβλημα, με αποτέλεσμα διάφορους αυτοσχεδιασμούς που λίγο έλειψε να μας ρίξουν τελείως στα βράχια. Τους διαδέχτηκε μια κυβέρνηση από το παλιό πολιτικό κατεστημένο, που, αν μη τι άλλο, διαθέτει στοιχειώδη κυβερνητική τεχνογνωσία και αποκατέστησε σε έναν βαθμό την αξιοπιστία μας ως κράτους.
Δεν περιμένω πολλά, γιατί τα πράγματα ζόρισαν κι άλλο πρόσφατα ‒ κινδυνεύουμε από τους Τούρκους που ονειρεύονται μια νέα Οθωμανική Αυτοκρατορία και έχουν απέναντί τους μόνο αποδυναμωμένες τις κάποτε μεγάλες δυνάμεις, ενώ η Ευρωπαϊκή Ένωση παραπαίει συνεχώς, προσπαθώντας να ενηλικιωθεί σε υπολογίσιμη δύναμη.
• Επομένως, οι πολιτικοί δεν είναι τίποτε άλλο παρά διαχειριστές καταστάσεων που υπαγορεύονται από τα παιχνίδια των μεγάλων οικονομιών και πασχίζουν να αρθούν στο ύψος των πολύ αυξημένων απαιτήσεων. Γι’ αυτό, άλλωστε, παντού τη δουλειά την κάνουν διάφορες μετριότητες.
• Φέτος, έχουμε τον εορτασμό των 200 ετών από την Ελληνική Επανάσταση. Κάποτε είχα γράψει ότι: «Από την εποχή της ίδρυσής του το ελληνικό κράτος αποτέλεσε ένα παράξενο κρατικό και πολιτικό μόρφωμα». Πράγματι, την Ιστορία μας δεν τη γνωρίζουμε παρά ως τραύμα. Έχουμε πτωχεύσει επανειλημμένως, έχουμε εμπλακεί επτά φορές σε πολέμους, έχοντας νικήσει μόνο σε έναν απ’ αυτούς, και έχουμε ζήσει τέσσερις συνολικά εμφυλίους, με χειρότερο εκείνον του 1944, όταν ο υπόλοιπος κόσμος πραγματοποιούσε την ανοικοδόμησή του.
Αυτός ο εορτασμός των 200 χρόνων από την Επανάσταση του ’21 ομολογώ πώς με έχει αφήσει τελείως αδιάφορο – και δεν ξέρω αν είμαι ο μόνος. Μάλλον γιορτάζουμε το γεγονός πως εξακολουθούμε να υπάρχουμε, παρ’ όλα όσα έχουμε πράξει για να βουλιάξουμε άλλη μια φορά. Οι φουστανέλες και τα φέσια του ’21 αποτελούν, χωρίς να φταίνε βέβαια, ένα πεδίο αισθητικής που μέσα μου έχει συνδεθεί με την Εκκλησία και τον στρατό και τις καταθέσεις στεφάνων στους ανδριάντες από κουστουμαρισμένους που παριστάνουν κάθε τόσο τους επισήμους. Να μου λείπει!
• Όσον αφορά το επίπεδο του πολιτισμού στη χώρα μας; Βυθιζόμαστε σταθερά. Ο πολιτισμός απαιτεί παιδεία και η παιδεία μας είναι τρύπια. Τα σχολεία βγάζουν αστοιχείωτους τελειόφοιτους που έχουν διδαχτεί από αστοιχείωτους δασκάλους και καθηγητές, κάθε πόλη έχει αποκτήσει από ένα πανεπιστήμιο που χορηγεί πτυχία που δεν αξίζουν ούτε το χαρτί όπου είναι τυπωμένα και η αμορφωσιά ξεχειλίζει από τις στήλες των εφημερίδων και των περιοδικών, από τις οθόνες της τηλεόρασης, από τα happenings που παριστάνουν τις θεατρικές παραστάσεις και τα εικαστικά installations. Θα γέλαγα αν δεν μου ερχόταν να κλαίω.
• Η Αθήνα είναι μια υπέροχη πόλη που βασανίζεται από τους κατοίκους της και τους βασανίζει κι αυτή με τη σειρά της. Με κουράζει ο θόρυβος και η ατελείωτη κίνηση. Δεν μπορώ να κατανοήσω παρεμβάσεις όπως ο Μεγάλος Περίπατος. Ποιος μπορεί να περπατήσει δίπλα στο άφθονο καυσαέριο των αυτοκινήτων; Δυστυχώς, κάθε δήμαρχος θέλει να αφήσει τη σφραγίδα του με κάγκελα, μπάρες ή περιπάτους. Και είδαμε τα αποτελέσματα.
Ταυτόχρονα, αγαπώ τους δρόμους και τις γειτονιές της, αγαπώ τα παλιά της κτίρια και τα χαμηλά σπιτάκια που έχουν απομείνει στις παρυφές της, αγαπώ το κλίμα της, που σπάνια παύει να χαμογελάει και μας προσφέρει τη δυνατότητα να περνούμε ένα μεγάλο μέρος της ζωής μας έξω από το σπίτι, στους δρόμους, στα πεζοδρόμια και στις πλατειούλες της. Διαχρονικά, το αγαπημένο μου σημείο στην πόλη παραμένει η γειτονιά όπου γεννήθηκα, κι ας μην είναι πια γειτονιά.
• Ο μεγαλύτερός μου φόβος είναι μήπως δεν προλάβω να γράψω τα βιβλία που θέλω, μήπως με προδώσει το σώμα μου. Στη ζωή μου έχω αντιμετωπίσει πολλές δυσκολίες, αλλά δεν θα ήθελα να αναφερθώ σε αυτές. Οι πληγές είναι αυτές που μας καθορίζουν. Το πρόσωπό μας είναι φτιαγμένο από τις ρυτίδες μας, όπως και οι ουλές στο δέρμα μας, αυτές μας ακολουθούν.
Οφείλω να πω ότι μια βαθιά πληγή που με ακολουθεί ακόμη είναι ότι δεν βρέθηκα πλάι σε δυο αγαπημένα μου πρόσωπά την ώρα που πέθαιναν, να τους κρατώ το χέρι. Ο ένας ήταν ο πατέρας μου. Όταν μπήκε στο νοσοκομείο ήμουν σε διακοπές στην Πάρο. Έπαθε μια οξεία παγκρεατίτιδα, τον πήγαν στο Υγεία, γύρισα με ελικόπτερο από το νησί, αλλά σε μερικές μέρες έφυγε από τη ζωή. Ήταν πολύ δραστήρια και ζωντανή προσωπικότητα, με έντονη παρουσία του πνεύματος. Παρόλο που ήταν ογδόντα ενός ετών, δυσκολεύτηκα αρκετά να αποδεχτώ την απουσία του.
Το δεύτερο πρόσωπο ήταν η πρώτη μου σύζυγος, Αύρα Μοσχονά. Ήμασταν παντρεμένοι για περίπου τριάντα πέντε χρόνια και αποκτήσαμε έναν γιο, τον Κωνσταντίνο. Δυστυχώς, έφυγε «χτυπημένη» από τον καρκίνο. Από την πρώτη μέρα που αρρώστησε ήμουν διαρκώς στο πλάι της. Κάποια στιγμή έφυγα από δίπλα της και πήγα για λίγο στο σπίτι, αλλά με ειδοποίησαν ότι έπρεπε να επιστρέψω αμέσως. Όταν έφτασα, το σώμα της ήταν ακόμη ζεστό. Αλλά δεν είχα προλάβει. Τα επόμενα δέκα χρόνια δεν μπόρεσα να ξαναγράψω τίποτα. Από το 2012, είμαι παντρεμένος με τη συγγραφέα Λουκία Δέρβη.
• Έχω ταξιδέψει πολύ κι έχω ζήσει πολλά απ’ αυτά που επιθυμούσα. Νιώθω τυχερός και ευγνώμων. Υπάρχουν πολλά για τα οποία έχω μετανιώσει, αλλά είμαι σίγουρος ότι αν ξαναζούσα, τις ίδιες αποφάσεις θα έπαιρνα και τα ίδια λάθη θα έκανα. Διαφορετικά, θα ήμουν κάποιος άλλος. Ευτυχία για μένα είναι η καλή ζωή, η απόλαυση, ο έρωτας και η τέχνη. Προσωπικά, η λέξη Θεός σηματοδοτεί όλα εκείνα που αγνοούμε για τον κόσμο.
Στην ηλικία που είμαι προφανώς και τρομάζουν η φθορά του χρόνου και το τέλος. Είμαι, πλέον, αρκετά μεγάλος και συνειδητοποιώ πως κάποια στιγμή θα έρθει το βιολογικό μου τέλος. Ωστόσο, το μόνο που εύχομαι είναι να είναι ξαφνικό και όχι η κατάληξη της φθοράς. Αλλά αυτά είναι ευχές μονάχα. Ό,τι είναι να γίνει, θα γίνει. Η αγάπη είναι αυτό που μας φέρνει κοντά με τους άλλους, ακόμα και όταν εκείνοι δεν προσφέρουν τη δική τους. Και ο έρωτας είναι η δύναμη που μας φέρνει δίπλα στο άλλο μισό μας, γιατί είμαστε διαρκώς σε αναζήτησή του, για να αισθανθούμε ολοκληρωμένοι ως άνθρωποι.
• Περισσότερο απ’ όλα μού λείπει να έχω κοντά μου ανθρώπους χωρίς υστεροβουλίες και ατζέντες. Μου έχουν απομείνει δυο φίλοι από την παιδική μου ηλικία και η σχέση μ’ αυτούς είναι πολύτιμη και ουσιαστική. Τέλος, σημαντικά στη ζωή θεωρώ τον ήλιο και τη θάλασσα. Τον καθαρό αέρα της εξοχής. Τον σκοτεινό ουρανό που αφήνει να διακρίνεις τα αστέρια. Ζούμε στην πόλη κάτω από έναν βουβό ουρανό, κόκκινο από τις ανταύγειες του ηλεκτρικού και δεν βλέπουμε έτσι ποια είναι η θέση μας στο σύμπαν.
Το άρθρο δημοσιεύθηκε στην έντυπη LiFO.
