ΤΙ ΣΧΕΣΗ ΥΠΑΡΧΕΙ ανάμεσα στον Αϊνστάιν και τον Πικάσο; Τι κοινό συνδέει τη θεωρία ότι δεν υπάρχει απόλυτος χρόνος ούτε απόλυτος χώρος, αφού και τα δυο εξαρτώνται από την ταχύτητα, με τις «Δεσποινίδες της Αβινιόν»; Ποια είναι η χρυσή τομή ανάμεσα στην ειδική θεωρία της σχετικότητας και στο αριστούργημα που αναπαριστά πέντε σεξεργάστριες σ’ έναν οίκο ανοχής, πέντε φιγούρες δομημένες από γεωμετρικά σχήματα, κατά παράβαση κάθε αρμονικής σύλληψης και κάθε κλασικιστικής φόρμας; Και πώς γεννιώνται τελικά οι κορυφαίες ιδέες που βάζουν φωτιά στα δεδομένα, οι διανοητικές αυτές εκρήξεις που ανατρέπουν οτιδήποτε έχει προηγηθεί;
Οι απαντήσεις κρύβονται στην πρωτότυπη όσο και απαιτητική μελέτη του Άρθουρ Ι. Μίλερ (καμιά σχέση με την Αμερικανό δραματουργό) «Αϊνστάιν-Πικάσο: Ο χώρος, ο χρόνος και η ομορφιά που έκαιγε καρδιές» (μετ. Σ. Πιέρρης, Τραυλός, 2002).
Γιατί πρωτότυπη; Επειδή εξετάζει τη ζωή και το έργο όχι μιας αλλά δύο ιδιοφυϊών οι οποίες, όσο ζούσαν, ουδέποτε συναντήθηκαν. Κι απαιτητική, επειδή αγκαλιάζει ταυτόχρονα δυο διαφορετικούς κόσμους, της επιστήμης και της τέχνης.
Κι άλλοι στο παρελθόν είχαν διαισθανθεί τα υπόγεια νήματα που ένωναν αυτές τις εμβληματικές φυσιογνωμίες του 20ού αιώνα, αλλά κανείς πριν από τον Μίλερ δεν είχε διερευνήσει το θέμα τόσο συστηματικά. Καθηγητής της Ιστορίας και της Φιλοσοφίας της Επιστήμης στο University College του Λονδίνου, ο τελευταίος κατάφερε ν’ αποκαλύψει πού ακριβώς συναντώνται τα σύνθετα βάθη του κυβισμού του Πικάσο με την επανάσταση του Αϊνστάιν στη Φυσική και να τ’αφηγηθεί όσο το δυνατόν πιο κατανοητά.
«Ζω μέσα στη μοναξιά, που είναι επώδυνη όταν είσαι νέος, αλλά εξαίσια όταν φτάνεις σε ώριμη ηλικία», θα γράψει κάποια στιγμή ο Αϊνστάιν, ενώ κι ο Πικάσο έχει αναφερθεί στην «απίστευτη μοναξιά» που ένιωθε όταν ζωγράφιζε τις «Δεσποινίδες της Αβινιόν».
Οι ομοιότητες στην προσωπική κι επαγγελματική ζωή των δύο αντρών είναι εκπληκτικές και αποδείξιμες, γράφει ο Μίλερ. Κανείς τους δεν διαχώριζε τη μία όψη της ζωής από την άλλη. Επηρεάζονταν στον ίδιο βαθμό από τον τόπο που έμεναν, τις γυναίκες με τις οποίες ήταν ερωτευμένοι, τους φίλους οι οποίοι τους περιέβαλαν με κατανόηση και θαυμασμό.
Ήταν και οι δύο άντρες με τεράστιο εγωισμό, ισχυρότατη προσωπικότητα κι ακαταμάχητη γοητεία, αλλά κακοί πατεράδες και συναισθηματικά αδιάφοροι. Εκμεταλλεύονταν ανενδοίαστα τους γύρω τους για να πετύχουν τους στόχους τους. Και παρά την τεράστια αυτοπεποίθησή τους, σε κρίσιμες δημιουργικές καμπές υπέφεραν και οι δύο από έντονο άγχος.
Ακόμα κι τρόπος που δούλευαν παρουσίαζε ομοιότητες. «Ζω μέσα στη μοναξιά, που είναι επώδυνη όταν είσαι νέος, αλλά εξαίσια όταν φτάνεις σε ώριμη ηλικία», θα γράψει κάποια στιγμή ο Αϊνστάιν, ενώ κι ο Πικάσο έχει αναφερθεί στην «απίστευτη μοναξιά» που ένιωθε όταν ζωγράφιζε τις «Δεσποινίδες της Αβινιόν».
Και οι δύο επίσης, με κάθε ευκαιρία τόνιζαν ότι, παρά την επαναστατική πρόοδο που πέτυχαν στους τομείς τους, στην πραγματικότητα επέκτειναν το έργο παλιότερων μεγάλων μορφών: στις «Δεσποινίδες» ενσωματώνονται επιρροές από τον Σεζάν, τον Ελ Γκρέκο, τον Γκογκέν και τον Ενγκρ, ενώ στη θεωρία της σχετικότητας διακρίνονται μεταξύ άλλων οι παρακαταθήκες του Λόρεντς, του Καντ και του Πουανκαρέ.
Οι ρηξικέλευθες δημιουργίες τους, που αποτελούν και το κύριο αντικείμενο της μελέτης του Μίλερ, ήρθαν σε μια περίοδο που κανείς από του δυο δεν είχε γίνει διάσημος. Δεν είχαν καν κλείσει τα τριάντα, ήταν πάμφτωχοι, καβγατζήδες και επιρρεπείς στα μπλεξίματα.
Ήταν η εποχή που ο Πικάσο κουβαλούσε μέχρι και πιστόλι με άσφαιρα φυσίγγια μαζί του για να πυροβολεί τους υπερβολικά πληκτικούς ή σοβαρούς, ενώ ο Αϊνστάιν, έχοντας αποξενώσει με τη συμπεριφορά του τους καθηγητές του, αντί να διδάσκει σε πανεπιστήμιο, εργαζόταν στο ελβετικό Ομοσπονδιακό Γραφείο Διπλωμάτων Ευρεσιτεχνίας.
Οι παράλληλες βιογραφίες των δύο αντρών παρουσιάζονται από τον Μίλερ σε έξι κεφάλαια, τρία για τον καθένα. Προετοιμάζοντας το έδαφος για την εξιστόρηση της θαυμαστής χρονιάς και των δύο –1905 για τον Αϊνστάιν, 1907 για τον Πικάσο–, αναφέρεται στα νεανικά τους χρόνια, στον κοινωνικό, πνευματικό κι επιστημονικό περίγυρο με τον οποίο επιχείρησαν να διαρρήξουν τις σχέσεις τους, στις έμπιστες φίλες κι ερωμένες τους, καθώς και στους κλειστούς ανδρικούς κύκλους τους.
Στην παρισινή Μονμάρτη, μια περιοχή με κακό όνομα και συνεπώς φτηνά ενοίκια, σ’ ένα ατελιέ δίχως ρεύμα ούτε γκάζι, χωρίς τουαλέτα ούτε τρεχούμενο νερό, ο Πικάσο χαίρεται τον έρωτά του με την Φερνάντ Ολιβιέ –μέχρι τότε σχετιζόταν κυρίως με σεξεργάτριες– και συναναστρέφεται σε σχεδόν καθημερινή βάση διανοούμενους σαν τον Μαξ Ζακόμπ, τον Αλφρέντ Ζαρί και τον Απολινέρ.
Την ίδια εποχή στη Ζυρίχη, ο Αϊνστάιν, με το εξεζητημένο του ντύσιμο, τους άνετους τρόπους του και τ’ ακατάστατα μαύρα μαλλιά του, δίνει την εντύπωση ποιητή, παρά επιστήμονα.
Ας σημειωθεί ότι, ως μαθητής στο γυμνάσιο, ο μικρός Αλβέρτος μόνο ως ιδιοφυΐα δεν περνιόταν: αργούσε να λύσει ασκήσεις, είχε κακή μνήμη κι επιπλέον μια μόνιμη τάση ν’ αμφισβητεί κάθε μορφής εξουσία. Ούτε καν απολυτήριο δεν πήρε. Στο φημισμένο, όμως, Πολυτεχνείο της Ζυρίχης τέτοιο χαρτί δεν του χρειαζόταν.
Εξετάζοντας την αλληλογραφία του Αϊνστάιν με την αγαπημένη του Μίλεβα Μάριτς –τέσσερα χρόνια μεγαλύτερή του, ελαφρώς κουτσή και μοναδική εκπρόσωπος του γυναικείου φύλου στη σχολή– ο Μίλερ διακρίνει την έντονη επιρροή του Γερμανού φιλοσόφου Σοπενχάουερ στον τρόπο με τον οποίο ο Αϊνστάιν εκφράζει τα συναισθήματά του: η αυτοπεποίθηση που αναδύεται μέσα από τον άψογο χειρισμό των γερμανικών, καθώς ο σαρκαστικός κυνισμός του ταίριαζε γάντι με την εικόνα του μοναχικού διανοούμενου που έρχεται αντιμέτωπος με τα άξεστα πλήθη.
Ο Σοπενχάουερ, λέει ο Μίλερ, πρόσφερε στον Αϊνστάιν μια ηπιότερη μεν αλλά το ίδιο καθοριστική καθοδήγηση μ’ εκείνην που είχε προσφέρει στον Πικάσο ο Νίτσε, αντιμετωπίζοντας τον καλλιτέχνη ως «ηρωικό, ανυπότακτο και γεμάτο αχαλίνωτη σεξουαλικά ενέργεια ανατροπέα των παραδεδεγμένων τεχνοτροπιών».
Πού συναντώνται όμως η ανακάλυψη του Αϊνστάιν με τον τεράστιο πίνακα του Πικάσο που φυλάσσεται ως κόρη οφθαλμού στο Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης της Νέας Υόρκης; Σύμφωνα με τον Α. Μίλερ οι παραπάνω ιδιοφυείς συλλήψεις δεν είναι παρά δύο εκδοχές μιας κοινής αντίδρασης απέναντι στις κοσμογονικές αλλαγές που σάρωναν στις αρχές του 20ού αιώνα την Ευρώπη.
Στο επίκεντρο των τεράστιων αυτών μεταμορφώσεων βρισκόταν η συζήτηση για τις έννοιες της αναπαράστασης και της αφαίρεσης και τη μεταξύ τους σχέση. Στην τέχνη υπήρχε ένα ισχυρό ρεύμα ενάντια στις τεχνικές της απεικόνισης και τις χρήσεις της προοπτικής που είχαν καθιερωθεί από την Αναγέννηση.
Οι τεχνολογικές επιτεύξεις –το αεροπλάνο, η ασύρματη τηλεγραφία και το αυτοκίνητο– άλλαζαν την αντίληψη για τον χώρο και τον χρόνο. Η ανακάλυψη των ακτίνων Χ φαινόταν να καθιστά διφορούμενες τις έννοιες εσωτερικό-εξωτερικό, ενώ και οι μαθηματικοί στοχάζονταν πια πάνω σε αλλόκοτες καινούριες γεωμετρίες που θα μπορούσαν ν’ αποδοθούν σε περισσότερες από τρεις διαστάσεις.
Κοινός παρονομαστής, άλλωστε, της ιστορίας που αφηγείται ο Βρετανός πανεπιστημιακός είναι ο σπουδαίος Γάλλος πολυμαθής Ανρί Πουανκαρέ και το έργο του «Η επιστήμη και η υπόθεση»: ένα φιλοσοφικό σύστημα που εξηγεί πώς μπορούμε ν’ ανακαλύψουμε νοητικά οποιοδήποτε είδος γεωμετρίας με οποιονδήποτε αριθμό διαστάσεων και, παρ’ όλα αυτά, η τρισδιάστατη ευκλείδεια γεωμετρία να παραμένει η πιο «εύχρηστη» για τις ανάγκες μας. Ένα βιβλίο που επηρέασε βαθιά τον Αϊνστάιν και στο οποίο μυήθηκε ο Πικάσο από τον φίλο του Μορίς Πρεσέ, τον γνωστό και ως «μαθηματικό του κυβισμού».
Μέσα σ’ αυτήν την πνευματική ατμόσφαιρα, οι δύο άντρες άρχισαν σχεδόν ταυτόχρονα να ερευνούν καινούργιους τρόπους κατανόησης του χώρου και του χρόνου. Και οι δύο πίστευαν πως η τέχνη και η επιστήμη αποτελούν μέσα για την εξερεύνηση κόσμων που βρίσκονται πέρα από τη φαινομενική πραγματικότητα. Κι όπως η θεωρία της σχετικότητας ανέτρεψε την έννοια του απόλυτου χώρου και χρόνου, έτσι και ο κυβισμός του Πικάσο γκρέμισε την προοπτική από τον θρόνο της.
Δεν ήταν μόνο τα μαθηματικά που βοήθησαν τον Αϊνστάιν, ισχυρίζεται ο Μίλερ. Στις ανακοινώσεις που δημοσίευσε το 1905, τα αισθητικά επιχειρήματα επανεμφανίστηκαν με ορμή πρωτόγνωρη εδώ κι αιώνες.
Αισθητική αρχή ήταν γι’ αυτόν ο μινιμαλισμός. Για ν’ αποκαλύψει τους νόμους της φύσης, έπρεπε να παραμερίσει κάθε πλεονασμό. Αντίστοιχα, η μελέτη του χώρου από τον Πικάσο δεν ήταν αμιγώς «καλλιτεχνική», αν κρίνουμε από το ενδιαφέρον του για τις επιστημονικές εξελίξεις. Η καθιστή «δεσποινίδα» που αναπαριστάται ταυτόχρονα και ανφάς και προφίλ ερμηνεύτηκε ως προβολή από την τέταρτη διάσταση. Σύμφωνα με την ορολογία του αποκρυφισμού, που έκανε θραύση εκείνη την εποχή, ήταν σαν να έχει βρει ο Πικάσο τον τρόπο να καθίσει στο «αστρικό επίπεδο».
Όμως, κι ο χειρισμός του χρόνου στις «Δεσποινίδες της Αβινιόν» είναι αρκετά περίπλοκος. Το κοινό σημείο των αντιλήψεων του Αϊνστάιν και του Πικάσο για το χρονικό ταυτόχρονο είναι η πεποίθηση πως δεν υπάρχουν προνομιακές γωνίες.
Και οι δυο οδηγήθηκαν στη φώτιση μέσα από την αίσθηση ότι κάτι έλειπε στον τρόπο με τον οποίο οι καλλιτέχνες και οι επιστήμονες αντιλαμβάνονταν το έργο τους. Κι εκείνο που τους έφερε κοντά, ήταν η γεωμετρία. Τέτοια σύγκλιση «ευφυϊών», λέει ο Μίλερ, είχε να παρατηρηθεί από την εποχή του Λεονάρντο ντα Βίντσι και του Γαλιλαίου, τότε που η επιστήμη αγωνιζόταν ν’ απελευθερωθεί από τη γεωκεντρική αριστοτελική κοσμογονία και η αισθητική αποτελούσε γι’ αυτήν διέξοδο.
Κάτι άλλο που επίσης ενώνει τους δύο άντρες είναι το πόσο πολύ παρεξηγήθηκαν τα κορυφαία έργα τους. Ο Αϊνστάιν έπρεπε να περιμένει ως το 1911 για ν’ αντιληφθούν όλοι ότι είχε πετύχει κάτι αληθινά καινούριο. Όσο για τον Πικάσο, μετά την αμήχανη σιωπή των φίλων του και το σκανδαλισμένο ύφος του Μπρακ, έβαλε τον πίνακά του κατά μέρος και δεν τον εξέθεσε παρά το 1916.
Ωστόσο, όπως επισημαίνει ο Μίλερ «η απόλυτη αφαίρεση ήταν ένας ρουβίκωνας που ο Πικάσο δεν διάβηκε ποτέ και ο Αϊνστάιν δεν συμφώνησε ποτέ με την υψιπετή αφαιρετικότητα της κβαντικής θεωρίας. Και οι δυο τους έχασαν τελικά την επαφή με τα επακόλουθα της δικής τους επανάστασης».
Γράφοντας το «Αϊνστάιν-Πικάσο», ομολογημένη φιλοδοξία του Άρθουρ Μίλερ ήταν ν’ απευθυνθεί σ’ όσους συναρπάζονται από τη βαθύτερη ουσία της τέχνης και της επιστήμης, σ’ εκείνους που χαίρονται να συνδυάζουν γνωστικά πεδία στη σκέψη τους, σε αναγνώστες που ενδιαφέρονται για τις έντονες συγκινήσεις της υψηλής δημιουργίας. Η αλήθεια είναι πως για τους εντελώς αμύητους στα μονοπάτια της Φυσικής, αρκετές σελίδες του βιβλίου είναι μάλλον απροσπέλαστες. Οι υπόλοιπες, όμως, είναι όντως συναρπαστικές!
