Όταν η φωτογράφος Μαρία Στέφωση έκανε την έρευνα για την έκδοση «Σχολείων εγκώμιον», «συνάντησε» ανθρώπους του Διαφωτισμού και λόγιους του 19ου αιώνα, καθώς και μεγάλους ευεργέτες. «Έτσι γεννήθηκε η ερώτηση πού πέθαναν και πού βρίσκεται το τελευταίο τους ίχνος. Όλοι γνωρίζουμε τα ονόματά τους αλλά όχι πολλές πληροφορίες γι' αυτούς», λέει. «Είναι όλοι άνθρωποι του προεπαναστατικού ελληνισμού, του ελληνισμού στο νεότερο ελληνικό κράτος και εθνικοί ευεργέτες».
Ο βίος, η δράση και το έργο τους αποτυπώνονται στις σελίδες του λευκώματος «Το τελευταίο ίχνος: Τοπόσημα ιστορίας Ελλήνων και φιλελλήνων».
Το «Τελευταίο ίχνος» απεικονίζει μια πολύ σημαντική πτυχή της ευρωπαϊκής κληρονομιάς: τα κοιμητήρια. Οι επιγραφές, τα ανάγλυφα και τα ιδιαίτερα σύμβολα που απεικονίζονται στα μνημεία των κοιμητηρίων τα καθιστούν υπαίθρια μουσεία και πολιτισμικούς χώρους, τόπους συλλογικής και ατομικής μνήμης αλλά και δημόσιας ιστορίας.
Μια φωτογραφική ανασκαφή που φέρνει στο φως και απαθανατίζει την τελική εικόνα επιλεγμένων ευπατριδών μέσα από τα πολύτιμα θραύσματα της ζωής τους. Ένα αόρατο νήμα συντροφεύει όλους μεταφυσικά, ένα άυλο όραμα τους ενώνει, ώστε να συνυπάρχουν τόσο αρμονικά οι λόγιοι με τους αγωνιστές, οι ευεργέτες με τους ποιητές, οι φιλέλληνες με τους Φιλικούς.
Άνθρωποι του προεπαναστατικού ελληνισμού, του ελληνισμού στο νεότερο ελληνικό κράτος και εθνικοί ευεργέτες παρελαύνουν από τις σελίδες του βιβλίου. Οι άνθρωποι αυτοί με τον βίο, τα έργα και τη δράση τους εγγράφονται στην ευρωπαϊκή ιστορία και μετέχουν στη διαμόρφωση του ευρωπαϊκού πολιτισμού.
«Θέλαμε να αναδείξουμε τόπους που συνομιλούν με την ιστορία μας. Αυτά τα τοπόσημα είναι μνημεία (αρχιτεκτονικά ή μη) και συνδέονται με την κοινωνική και την εθνική ιστορία μιας περιοχής, μιας κοινότητας, ενός έθνους. Η σημειολογική τους δύναμη είναι μεγάλη και εξακολουθούν να λειτουργούν ως σύμβολα μιας εποχής, μιας κοινωνίας, μιας κοινότητας. Προηγήθηκε μια μεγάλη ιστορική έρευνα της ζωής και της δράσης των επιλεγμένων προσώπων, στους χώρους που έζησαν, έδρασαν και πέθαναν. Στη συνέχεια το υλικό που συγκεντρώσαμε οργανώθηκε, φωτογραφήθηκε, σχεδιάστηκε και παρουσιάζεται για πρώτη φορά όλο μαζί σε μια έκδοση.
»Περιλαμβάνονται τα σημαντικότερα τοπόσημα της ιστορίας των Ελλήνων και των φιλελλήνων του 19ου και των αρχών του 20ού αιώνα. Οργανώσαμε τα ταξίδια μας ανάλογα με τα συγκεκριμένα σημεία που έπρεπε να φωτογραφηθούν, στα κοιμητήρια και στις πόλεις στις οποίες έδρασαν. Ήταν τεράστια η συγκίνησή μας, όταν βρίσκαμε το ταφικό τους μνημείο, μια πόρτα του σπιτιού τους, την ελληνορθόδοξη εκκλησία στην οποία εκκλησιάζονταν, τον τόπο του μαρτυρίου τους (Ρήγας Βελεστινλής), ένα σχολείο που άφησαν στην ελληνική κοινότητα και πολλά άλλα σημεία μνήμης που περιλαμβάνονται στην έκδοσή μας», σημειώνει η κ. Στέφωση.
Τα επιλεγμένα πρόσωπα χωρίζονται στις εξής ενότητες: «Άνθρωποι του πολιτισμού», «Άνθρωποι του αγώνα και της πολιτικής», «Εθνικοί ευεργέτες». Στο τέλος του βιβλίου μνημονεύονται με έργα τους και οι σημαντικότεροι γλύπτες που δημιούργησαν αυτή την απίστευτη γλυπτοθήκη.
«Ο βίος των προσωπικοτήτων με τις οποίες ασχολούμαστε στην έκδοσή μας άφησε ένα ισχυρό στίγμα στα πράγματα του καιρού τους, αλλά και στη μνήμη και στα συναισθήματα των μεταγενεστέρων. Μεγαλούργησαν στα κέντρα της ελληνικής διασποράς, στήριξαν με τις λόγιες εργασίες τους, με τους αγώνες τους και με τις γενναιόδωρες ευεργεσίες τους το νέο ελληνικό κράτος και ευεργέτησαν τον τόπο καταγωγής τους. Συγκρότησαν ισχυρές κοινότητες στα μεγάλα κέντρα της διασποράς, δημιουργώντας δίκτυα, κυριάρχησαν στο εμπόριο και στα γράμματα, ήταν καινοτόμοι, τολμηροί, πατριώτες, μέλη μιας ανερχόμενης αστικής τάξης, και έδρασαν στα όρια τριών αυτοκρατοριών της εποχής τους. Άφησαν, δε, εμβληματική κληρονομιά στην πρωτεύουσα του νεοελληνικού κράτους και στους τόπους διαμονής τους», λέει η κ. Στέφωση.
Σημαντικός αριθμός ελληνικών, και όχι μόνο, κοιμητηρίων, μεγάλης ιστορικής και καλλιτεχνικής αξίας, αποτυπώνεται στις σελίδες αυτής της μνημειακής έκδοσης. Υπάρχει φωτογραφικό υλικό, μεταξύ άλλων, από το Α’ Κοιμητήριο Αθηνών, από τα κοιμητήρια της Κέρκυρας, της Σκιάθου, του Αϊ-Λαζάρου στο Μεσολόγγι, από το Μαυσωλείο-Μουσείο Σολωμού και Επιφανών Ζακυνθίων, από το ταφικό μνημείο και τη λάρνακα του Γεωργίου Καραϊσκάκη στο Φάληρο, από τους πνεύμονες του Λόρδου Μπάιρον στον Κήπο των Ηρώων στο Μεσολόγγι, από τον τάφο του Ιωάννη Καποδίστρια στη Μονή Πλατυτέρας στην Κέρκυρα, από το ταφικό μνημείο του Καραθεοδωρή στον ελληνικό ναό Αγίων Πάντων στο Μόναχο, από τους τάφους της οικογένειας Σίνα-Υψηλάντη στο Ραπόλτενκιρχεν στην Κάτω Αυστρία, τους τάφους των Ζάππα στο Μπροστένι της Ρουμανίας, από το ταφικό μνημείο του Γρηγορίου Μαρασλή στην Αγία Τριάδα Οδησσού, από τον τάφο των Βαλλιάνων στην ελληνική νεκρόπολη του West Norwood στο Λονδίνο.
«Η ταφική γλυπτική με την ιδιαίτερη φυσική διάσταση ανέδειξε μεγάλους γλύπτες, εκφραστές του κλασικισμού και της εκκλησιαστικής παράδοσης, όπως οι αδελφοί Μαλακατέ, οι αδελφοί Φυτάλη, ο Γεώργιος Βρούτος, ο Δημήτρης Φιλιππότης, ο Λεωνίδας Δρόσης και τόσοι άλλοι που αναφέρονται διεξοδικά σε αυτό τον τόμο, ώστε να αναδειχθεί η αισθητική αξία της κοιμητηριακής τέχνης. Μέσα στους κήπους με τα κυπαρίσσια της εκκωφαντικής αιώνιας σιωπής των νεκροταφείων, η ιστοριοδίφης φωτογράφος μας αφουγκράστηκε τον υπερβατικό απόηχο της χαρισματικής "απουσίας" εκείνων που ονειρεύτηκαν να χτίσουν τη σύγχρονη Ελλάδα με έργα, με ηρωικές πράξεις και με τον λόγο. Με υπαρξιακό ρίγος μπροστά στο μέγεθος και την αξία των επιφανών Ελλήνων που αγάπησαν με πάθος και νοσταλγία τη μακρινή πατρίδα και την ύμνησαν μέσα από λογοτεχνικά αριστουργήματα, στήσαμε ένα ψηφιδωτό με γνώμονα την ιστορική αλήθεια, με απόλυτη εναρμόνιση και την αισθητική αναπαράσταση της φωτογραφίας, προσπαθώντας να αναδείξουμε το αιώνιο εκτόπισμα του κεκοιμημένου μέσα από τη δύναμη της τέχνης. Ένα ταξίδι στο παρελθόν το οποίο αναζητά τον άνθρωπο που δεν είναι πια παρών, μέσα από τα αποτυπώματα που άφησε στους τόπους όπου βρέθηκε, τα έργα που οραματίστηκε και τη συλλογική μνήμη που σφράγισε με την εμβληματική του παρουσία.
»Μια φωτογραφική ανασκαφή που φέρνει στο φως και απαθανατίζει την τελική εικόνα επιλεγμένων ευπατριδών μέσα από τα πολύτιμα θραύσματα της ζωής τους. Ένα αόρατο νήμα συντροφεύει όλους μεταφυσικά, ένα άυλο όραμα τους ενώνει, ώστε να συνυπάρχουν τόσο αρμονικά οι λόγιοι με τους αγωνιστές, οι ευεργέτες με τους ποιητές, οι φιλέλληνες με τους Φιλικούς. Αυτό το ύψιστο ιδεώδες ήταν η αγάπη τους για την Ελλάδα. Από την απώτερη αρχαιότητα οι άνθρωποι έδιναν μεγάλη σημασία στη μετά θάνατον ζωή. Και, όπως μας έχουν αποδείξει τα ευρήματα των ανασκαφών, οι περισσότεροι λαοί πίστευαν στην αθανασία της ψυχής. Στην αρχαία Αίγυπτο έκτιζαν επιβλητικές πυραμίδες για να στεγάσουν τον ταριχευμένο φαραώ στο ταξίδι της μετάβασης προς την αιώνια ζωή και τον συνόδευαν με τα αγαπημένα του αντικείμενα. Κάθε πολιτισμός εκφράζει με τα δικά του μνημεία και τις λαϊκές παραδόσεις του τη σχέση του με το υπερπέραν. Η αρχαία ελληνική γραμματεία μάς περιγράφει στην ομηρική Νέκυια την κάθοδο του Οδυσσέα στον Άδη, στο βασίλειο των νεκρών, για να συναντηθεί με τον μάντη Τειρεσία και να μάθει πότε επιστρέφει στην Ιθάκη, ενώ η μυθολογία περιγράφει τη χώρα των Μακάρων και τα Ηλύσια Πεδία ως τόπους ανάπαυσης των ηρωικών και εκλεκτών ψυχών», γράφει η ιστορικός και κριτικός τέχνης Κλέα Σουγιουλτζόγλου.
«Τα πλούσια έθιμα ταφής και τα πολύτιμα κτερίσματα αντανακλούν την αισθητική της κοινωνίας και τον αρχέγονο μυστικισμό απέναντι στον θάνατο. Οι πόλεις των νεκρών αφηγούνται και μνημονεύουν την ιστορία δίπλα στις πόλεις των ζωντανών. Οι δυο όψεις της ζωής, η μια να συμπληρώνει την άλλη ad infinitum. Από τον θόρυβο της "πόλης των ζώντων" στην απόλυτη σιωπή της "πόλης των νεκρών" συνυπάρχουν η ζωή και ο θάνατος νομοτελειακά, σε αέναη συμπαντική τροχιά».
