ΓΕΝΝΗΜΕΝΟΣ ΣΤΗΝ ΕΜΕΣΑ ΤΗΣ ΣΥΡΙΑΣ, στην αυγή του βυζαντινού ελληνισμού και στη μετάβαση από τον εθνικό στο χριστιανικό κόσμο, ο Ρωμανός ο Μελωδός ενσάρκωσε τις ποιητικές παραδόσεις της Ανατολής με το ενορασιακό πνεύμα της χριστιανικής πίστης αλλά και με έναν εντελώς προσωπικό τόνο που τον κατέστησε μοναδικό ποιητή της εποχής του. Ο «Πίνδαρος της ρυθμικής ποίησης», όπως τον αποκάλεσαν, και ο σημαντικότερος, ίσως, υμνογράφος, που άλλαξε τη σύσταση του κοντακίου, μπολιάζοντας τους ύμνους του με ελληνιστικούς τρόπους και συριακές επιρροές, κατάφερε, αποθεώνοντας τη χριστιανική λατρεία, να συντάξει ποίηση που δεν είχε όμοιό της στην ανατολική ποιητική παράδοση. Τη θέση του στο ελληνικό σύμπαν ως πρωτεύοντος ποιητή εξήρε με δοκίμιό του ο Οδυσσέας Ελύτης, ενώ ο Κώστας Βάρναλης αφουγκράστηκε το επαναστατικό σθένος των στίχων του και ο Νίκος Καρούζος τον οικειοποιήθηκε, μεταφράζοντάς τον. Είναι, άλλωστε, ο πρώτος που με εντελώς μυθοπλαστικό τρόπο εντόπισε στους στρωμένους με βάγια, ηλιοπάτητους, όπως τους περιέγραφε, δρόμους και στη χαρά της γιορτής το επερχόμενο θεϊκό μαρτύριο και τον σταυρωθέντα για χάρη των ανθρώπων, αντιθέσεις που διέκριναν κατά κόρον την ποίησή του. Προκειμένου, μάλιστα, να ανασυστήσει τον κύκλο του δράματος, αποτύπωσε με απόλυτη ενάργεια μοναδικές μεταφορές της φύσης, άμεσα συνυφασμένες με τον δημιουργό του κόσμου («Ο πανταχού παρών και τα πάντα πληρών»). Ο λόγος του έφτανε, εν ολίγοις, να εκφράζει μια θεοκρατία με αυτούσια ανθρώπινα χαρακτηριστικά, που στήνεται αντιστικτικά ανάμεσα σε έναν ακραία ρεαλιστικό τόπο μαρτυρίου, όπου συμβαίνουν τα πάθη του Κυρίου, μια θαλερή, διονυσιακών διαστάσεων ανθισμένη φύση και έναν παραδείσιο κόσμο που μπορεί να αποτυπώσει μονάχα η ποίηση.
Η πληθωρικότητα του λόγου του ενέπνευσε τους πιστούς και τους ομοτέχνους του στο βάθος των αιώνων, τοποθετώντας τον δικαιωματικά στο εικονοστάσι που έστηναν μαζί οι πιστοί και οι υψηλοί τεχνίτες του λυρικού λόγου.
Ο Ρωμανός είναι ταυτόχρονα ο Άγιος και ο ποιητής που χωρίς να έχει λάβει κάποια αξιόλογη παιδεία συνόψισε τη γέννηση του κόσμου και του Ιησού μέσα σε έναν και μόνο στίχο («Η παρθένος σήμερον τον υπερούσιον τίκτει») και ύμνησε με τρόπο μοναδικό τα θεία πάθη, ακολουθώντας όλη την πορεία της Καινής Διαθήκης. Από τη συγκλονιστική Γέννηση μέχρι τα θεία Πάθη, είναι ελάχιστες οι σημαντικές στιγμές της ορθόδοξης Εκκλησίας που δεν φέρουν τη σφραγίδα του Ρωμανού. Το ατόφιο ποιητικό του τάλαντο ήταν, εξάλλου, η αφορμή ώστε να ξεχωρίσει και να καταλάβει μια θέση στην αυλή του Ιουστινιανού και να μετεξελιχθεί από ασήμαντος διάκονος στον ναό της Αναστάσεως στη Βηρυτό σε μοναδικό υμνογράφο. Όμως, από το να απολαύσει τα προνόμια της αυτοκρατορικής αυλής, προτίμησε να ασκητέψει στο Μοναστήρι της Θεοτόκου του Κύρου στην Κωνσταντινούπολη, γράφοντας τους ύμνους του, τα λεγόμενα κοντάκια· στην αρχή κάθε ύμνου έβαζε μια στροφή, το επονομαζόμενο προοίμιο, όπου εξέθετε με συντομία την υπόθεσή του. Στα κοντάκια προστέθηκε μια σειρά από στροφές, οι αποκαλούμενοι Οίκοι, που συνδέονται μεταξύ τους με μια ακροστιχίδα, με τον τελευταίο στίχο να λειτουργεί ουσιαστικά ως ρεφρέν. Η πορεία του από απλός διάκονος στον πλέον αναγνωρίσιμο υμνητή, από αρνητής των αυτοκρατορικών τίτλων σε ασκητή, θυμίζει ήρωα του Ντοστογιέφσκι: τελικά δικαιώθηκε μετά από μια σειρά από ταπεινώσεις που υπέστη στην αρχή της πορείας του, κερδίζοντας τελικά την αναγνώριση με τους αναλλοίωτης ομορφιάς ύμνους του. Στο μικρό του κελί στο μοναστήρι του Κύρου έφτιαξε έναν μελίρρυτο κόσμο, αντίστοιχο με εκείνον που με ανάλογη θρησκευτική ταπεινότητα μετέφερε στους θεϊκής έμπνευσης πίνακές του ο Βίνσεντ βαν Γκογκ – ιδού μια ταπεινότητα μεταρσιωμένη σε υψηλή τέχνη.
Σχόλια-ερμηνεία: Χαράλαμπος Μπακιρτζής
Σελ. 104
Εκδόσεις Άγρα
Σύμφωνα με την παράδοση, στην αρχή ο Ρωμανός δεν θεωρούνταν καν ταλαντούχος ψάλτης ή αναγνώστης. Μάλιστα, διάβαζε τόσο άσχημα που είχε γελοιοποιηθεί κατά κόρον από τους κληρικούς. Μέχρι που κάποια μέρα, όπως μαρτυρούν οι συναξαριστές, έτυχε να αποκοιμηθεί στα σκαλιά ενός χοιροστασίου και να τον επισκεφθεί στον ύπνο του η Θεοτόκος με μια περγαμηνή στο χέρι, προστάζοντάς τον να τη φάει, κυριολεκτικά να την καταπιεί. Ξύπνησε την επόμενη μέρα και αφού ανέβηκε στον άμβωνα, έψαλε αυθόρμητα το περίφημο Κοντάκιο της Γέννησης, μια σκηνή που περιγράφει πολύ γλαφυρά, αποτυπώνοντας τη σπουδαιότητά της στο κείμενό του, ο Οδυσσέας Ελύτης: «Αν ο Μέγας Κωνσταντίνος ήταν αδύνατο να προβλέψει το αποτέλεσμα που θα μπορούσε να είχε η μετακίνησή του, πόσο μάλλον ο Ρωμανός. Λίγοι, ελάχιστοι ακόμη και σήμερα έχουμε συνειδητοποιήσει ότι το χαρτί που του έδωσε κάποια νύχτα η Παναγία να καταβροχθίσει, όπως μας λένε τα Συναξάρια, τον έκανε άξιο να μεταμοσχεύσει από τον κορμό του αρχαίου στον κορμό του μεσαιωνικού ελληνισμού έναν ειδικό τρόπο τού εκφράζεσθαι που έφτασε σώος ως τις ημέρες μας. Είναι κάτι τόσο μεγάλο αυτό και –δυστυχώς– σε τόσο μικρό ποσοστό φανερωμένο που η δυσκολία να το αποδείξεις το αφήνει να πάρει μοιραία το σχήμα της υπερβολής. Και πρώτα-πρώτα ο ίδιος ο Ρωμανός θα ’χε λόγους να διαμαρτυρηθεί: καμιά σχέση δεν ήθελε να ’χει αυτός με τον αρχαίο κόσμο. Ούτε καν Έλληνας δεν ήταν. Σύρος ή, κατά τον Maas, Εβραίος, έγραψε στην κοινή του καιρού του, μια μεταβατική φάση της ελληνικής, που –υπάρχουνε πολλά δείγματα– τη χειρίσθηκε με τους δισταγμούς και τα παραπατήματα ενός ξένου».
Ωστόσο, ήταν ακριβώς αυτή η αποξένωσή του από την αυστηρότητα της αρχαίας ελληνικής που τον έφερε πιο κοντά στη γλώσσα που μιλούσε ο κόσμος της εκκλησίας αλλά και ο απλός κόσμος, τη λεγόμενη ελληνική κοινή, ενσωματώνοντας στα γραφόμενά του τα ποιητικά μέταλλα που άφηναν οι λυρικοί ποιητές, οι επικοί αφηγητές και οι Σύροι γραμματικοί. Στην ικανότητά του προστέθηκε η ελληνιστικής τάσης ενορασιακή ικανότητα των Γνωστικών που διέβλεπαν προφητικά οράματα μαζί με οργασμικές περιγραφές της ανθισμένης φύσης. Έτσι, στα διαλογικού τύπου υμνητικά σύμπαντα του Ρωμανού βλέπουμε να συνδέονται αρμονικά ο Αδάμ με την Εύα σε υπέροχους διαλόγους, ο Βεελζεβούλ, ο Ηρώδης –τώρα τα νήπια είναι πλέον ασφαλή, όταν χαίρονται κρατώντας τα βάγια–, ο Λάζαρος και οι μαθητές του Ιησού. Πρόκειται για οικεία, με άλλα λόγια, πρόσωπα που αντιστοιχούσαν σε εκπροσώπους της καθημερινής ζωής της εποχής και της εξουσίας, που συνυπάρχουν στις περιγραφές του με τις θεϊκές μορφές.
Οι μεταφορές του, ως εκ τούτου, αποτελούν έναν ιδανικό συγκερασμό ενός ακραίου ρεαλισμού και μιας ακραίας μεταφορικής δύναμης που απεικάσματά της αναγνωρίζει κανείς στους σύγχρονους ποιητές, π.χ. στον Νίκο Καρούζο (δεν είναι τυχαίο ότι υπήρξε ένας από τους μεταφραστές του Ρωμανού στα νέα ελληνικά). Το «Του Χριστού ιατρείον βλέπω ανεωγμένον” που γράφει ο Ρωμανός ξεκλειδώνει το ποιητικό σύμπαν του Καρούζου και δεν έχει μόνο θεϊκό αλλά και πραγματικό, απτό κοινωνικό πρόσημο («έξωθεν οργίλος, έσωθεν φιλάνθρωπος»). Αυτή η «αρχιτεκτονικών επινοήσεων ποίηση», όπως την περιέγραφε με ακρίβεια ο Ελύτης, χαρακτηρίζοντας τον ποιητή-υμνωδό με τρόπο καβαφικό «Ελληνοσύρο μάγο», ταρακούνησε συθέμελα όλο το ποιητικό corpus, συνδυάζοντας αρμονικά ετερόκλητες, πολλές φορές, μορφές και είδη (από την προφορικότητα του ομηρικού έπους μέχρι τις ωδές, τους επιτάφιους λόγους, τους διθυραμβικούς λόγους και τις αφηγήσεις της Εκκλησίας).
Οι θρύλοι θέλουν τον Ρωμανό να γράφει περί τα χίλια κοντάκια, αλλά ο Ηλίας Μαλεβίτης, ένας ουσιαστικός γνώστης του κόσμου που ορίζει ο Ρωμανός μέσα από τα ποιήματά του και ένας μελετητής που ανέλαβε να μεταφέρει στο «Νέο Πλανόδιον» τις μεταγραφές του Νίκου Καρούζου από την ποίηση του Ρωμανού σε ειδική εκπομπή της Ελληνικής Τηλεόρασης το 1977 («Ο Ρωμανός ο Μελωδός και το Θείο Δράμα»), μας θυμίζει ότι «σήμερα έχουμε στα χέρια μας 85 ύμνους που αποδίδονται στον Ρωμανό, εκ των οποίων μόνο οι περί τους 59 θεωρούνται αυθεντικά έργα δικά του». Αριστούργημά του θεωρείται ο περίφημος «Ύμνος προς τη Γέννηση» αλλά και τα κοντάκια για τον Θρήνο του Αδάμ που ακούγονται την Κυριακή των Βαΐων, του Ασώτου Υιού, της Δευτέρας Παρουσίας, της Ανάστασης του Λαζάρου, της Προδοσίας του Ιούδα. Στον Ρωμανό έχει, μεταξύ άλλων, αποδοθεί ο Ακάθιστος Ύμνος και εύλογα θα φανταζόταν κανείς ότι η γραφίδα του μπορεί να γράφει με ποιητική χάρη και επάρκεια το «Χαίρε, νύμφη ανύμφευτε».
Ο Γερμανός ακαδημαϊκός και βυζαντινολόγος Καρλ Κρουμπάχερ εξέδωσε στο Μόναχο πολλούς ανέκδοτους ύμνους του Ρωμανού από χειρόγραφα που ανακαλύφθηκαν στη βιβλιοθήκη του Μοναστηρίου του Αγίου Ιωάννη του Θεολόγου στην Πάτμο. Εκεί, και συγκεκριμένα στη Μονή του Αγίου Θεολόγου, εντοπίστηκε και ένας κώδικας με αριθμό 212 που περιέχει κοντάκιο του Αγίου μεγαλομάρτυρος Δημητρίου (ήχος Δ’) με την ακροστιχίδα «Του ταπεινού Ρωμανού αίνος». Ακολούθησε διένεξη για την αυθεντικότητά του μεταξύ του Νικόλαου Τωμαδάκη και του Κωνσταντίνου Τρυπάνη, με τον αρχαιολόγο Χαράλαμπο Μπακιρτζή να συμφωνεί για τη γνησιότητά του. Μάλιστα, στο βιβλίο του Ο Ύμνος του Αγίου Μεγαλομάρτυρος Δημητρίου (σχόλια και ερμηνεία: Χαράλαμπος Μπακιρτζής, Άγρα) ο συγγραφέας επισημαίνει συγκεκριμένα θέματα εικονογραφίας του Αγίου Δημητρίου που επηρέασαν τον Ρωμανό, ενώ υποστηρίζει ότι ως πρότυπό του ο υμνογράφος έχει τα Πάθη του Χριστού. Εν προκειμένω, υποστηρίζει πως, ακολουθώντας τη λογική των Παθών του Ιησού, ο «Ρωμανός ο Μελωδός συνέθεσε τον Ύμνο του Μεγαλομάρτυρος Αγίου Δημητρίου ως θεατρικό δρώμενο με ψυχολογικούς διαλόγους, μονολόγους, αυτοτελείς προσευχές και φυσικές εικονοπλασίες». Για του λόγου το αληθές παραπέμπει σε αντίστοιχες διαπιστώσεις του Αλέξη Σολομού, ο οποίος έκανε λόγο για «πρωτόγονα θεατρικά έργα», αλλά και στον Μάριο Πλωρίτη, ο οποίος επίσης αναφερόταν στον θεατρικό χαρακτήρα των ύμνων του Ρωμανού, χωρίς να τους θεωρεί θρησκευτικά δράματα.
Επίσης, όταν ο Μπακιρτζής γράφει ότι «ο Ρωμανός ο Μελωδός αφήνει κενά μέσα και ανάμεσα στους οίκους του Ύμνου για να συμπληρωθούν από την περιουσία των ακροατών/αναγνωστών με τα στοιχεία εκείνα που συνεργούν στην ανθρωποποιία του Αγίου Δημητρίου και την αναπαράσταση του μαρτυρίου του κατά την κλίση του καθενός» μοιάζει να αναφέρεται στη δύναμη που είχε ο υμνωδός να ξεσηκώνει τα πλήθη, μια ικανότητα που οδήγησε στην ευρεία διάδοση του χριστιανικού πνεύματος στις άκρες της αυτοκρατορίας κατά τον βυζαντινό Μεσαίωνα και η επίδρασή της είναι αισθητή μέχρι σήμερα. Η πληθωρικότητα του λόγου του ενέπνευσε τους πιστούς και τους ομοτέχνους του στο βάθος των αιώνων, τοποθετώντας τον δικαιωματικά στο εικονοστάσι που έστηναν μαζί οι πιστοί και οι υψηλοί τεχνίτες του λυρικού λόγου. Σε τέτοιο βαθμό που ο Οδυσσέας Ελύτης αναγκάστηκε να πει πως ο Ρωμανός είναι ένας από τους τρεις πυλώνες, εκτός από τον Πίνδαρο και τον Κάλβο, που συγκρατούν ολόκληρο το οικοδόμημα του λυρικού σύμπαντος, γιατί μόνο ένας τέτοιος ποιητής θα μπορούσε να μεταφέρει τις απαιτήσεις του θείου λόγου και να τολμήσει να πατάξει τον θάνατο, θυμίζοντας πως η ποιητική ζωή του κόσμου προσδοκά πάντα την Ανάσταση («θανάτω θάνατον πατήσας»).
Το άρθρο δημοσιεύθηκε στην έντυπη LIFO
