Ο ΑΛΕΞΗΣ ΠΑΠΑΖΟΓΛΟΥ είναι διδάκτορας Φιλοσοφίας του Πανεπιστημίου του Κέιμπριτζ, όπου και έχει διδάξει στον αντίστοιχο τομέα. Επίσης, έχει διδάξει στο Royal Holloway του Πανεπιστημίου του Λονδίνου και έχει υπάρξει επισκέπτης ερευνητής στο Πανεπιστήμιο του Στάνφορντ. Αρθρογραφεί πάνω σε θέματα πολιτικής και επικαιρότητας που άπτονται της φιλοσοφίας και κείμενά του έχουν δημοσιευτεί σε περιοδικά όπως τα «New Republic», «Atlantic» και «Wired».
Στο τελευταίο του βιβλίο, το οποίο αποτελεί μια διαφορετική εισαγωγή στη Φιλοσοφία, καταπιάνεται με καίρια ερωτήματα: πώς η φιλοσοφία μπορεί να μας βοηθήσει να κατανοήσουμε και να απαντήσουμε καλύτερα σε καθημερινά ερωτήματα, ηθικά διλήμματα, συλλογιστικά κενά αλλά και πολιτικές αντιφάσεις; Πώς αλλάζουν γνώμη οι πολιτικοί μας αντίπαλοι; Είναι ηθικό να κάνει κανείς παιδιά στην εποχή μας; Έχουν δίκιο όσοι πιστεύουν σε θεωρίες συνωμοσίας; Ζούμε στην εποχή της μετα-αλήθειας; Με αυτόν τον τρόπο εξερευνά γεγονότα της επικαιρότητας, τα οποία εμπεριέχουν φιλοσοφικά ερωτήματα, έχοντας ως στόχο την ουσιαστική κατανόηση της καθημερινότητάς μας.
Στη συνέντευξη που ακολουθεί ο κ. Παπάζογλου μιλά για τον έναν χρόνο της πανδημίας, την εποχή μας, τα social media, τη φιλοσοφία αλλά και τι θεωρεί σημαντικό στη ζωή.
Ένα μεγάλο μάθημα της εποχής μας είναι η επιβεβαίωση του πόσο διασυνδεδεμένος είναι ο κόσμος. Ένας άρρωστος στην Κίνα μπορεί να αναστατώσει τη ζωή όλων των ανθρώπων του πλανήτη. Αυτό μας μαθαίνει πως πρέπει να είμαστε κοσμοπολίτες, να μη μας νοιάζει μόνο τι γίνεται στο κοντινό μας περιβάλλον, στη χώρα μας, στη γεωπολιτική γειτονιά μας, αλλά και σε όλον τον κόσμο ‒ και ως ηθική στάση αλλά και γιατί, εν τέλει, μας αφορά προσωπικά.
— Πέρασε κιόλας ένας χρόνος από τότε που ο κορωνοϊός εισέβαλε βίαια στη ζωή μας. Ποιο πιστεύτε ότι θα είναι το αποτύπωμα της πανδημίας;
Το μόνο σίγουρο είναι πως δεν θα είναι ένα το αποτύπωμα της πανδημίας αλλά πολλά και σε πολλές διαφορετικές πτυχές της ζωής μας. Το πρώτο, πρακτικό αποτύπωμα, φυσικά, θα είναι στην παγκόσμια οικονομία, με ό,τι αυτό συνεπάγεται, κυρίως για την ανεργία, η οποία μειώνεται πάντα τελευταία. Η Αμερική του Τζο Μπάιντεν προχωράει σε μια χωρίς προηγούμενο προσπάθεια, όπως μας επισημαίνει ο ιστορικός της Οικονομίας Adam Tooze, αυτό το αποτύπωμα όχι μόνο να ξεθωριάσει γρήγορα αλλά και να είναι θετικό εν τέλει. Το τι θα γίνει στην Ελλάδα θα εξαρτηθεί σε μεγάλο βαθμό από το αν θα ακολουθήσει τον ίδιο δρόμο και η Ευρωπαϊκή Ένωση.
Σε κοινωνικό επίπεδο, η εμπειρία της πανδημίας πιστεύω ότι θα αφήσει έντονα σημάδια κυρίως στα παιδιά, που είναι ακόμα σε σχολική ηλικία. Ήταν η ομάδα η λιγότερο ευάλωτη στον κορωνοϊό, αλλά ταυτόχρονα αυτή της οποίας η ζωή περιορίστηκε και συρρικνώθηκε περισσότερο απ’ όλων. Επίσης, στα παιδιά θα φανούν πιο έντονα τα στοιχεία της ανισότητας της πανδημίας, δηλαδή ανάλογα με τα μέσα που τους ήταν διαθέσιμα και τον χρόνο που μπορούσαν να αφιερώσουν οι γονείς τους σε αυτά κατά τη διάρκεια της εκπαίδευσης στο σπίτι.
Σε ένα πιο προσωπικό επίπεδο, η πανδημία θα αφήσει σε όλους μας το δικό της, ιδιαίτερο αποτύπωμα. Σε έναν μεγαλύτερο ή μικρότερο βαθμό όλοι έχουμε περάσει μια τραυματική εμπειρία. Στους ανθρώπους που έχασαν μέλη της οικογένειάς τους, φίλους τους, συναδέλφους τους, ξαφνικά, χωρίς να μπορέσουν να τους επισκεφτούν στο νοσοκομείο, χωρίς να μπορέσουν να πάνε στην κηδεία τους, χωρίς να μπορέσουν να αγκαλιάσουν τους ανθρώπους που θρηνούσαν μαζί τους, αυτή η εμπειρία θα μείνει μέσα τους για πάντα. Αλλά και για όσους περάσαμε την πανδημία χωρίς απώλειες ζωής στον στενό μας κύκλο, και χωρίς την απώλεια της εργασίας, αυτή η εμπειρία θα μείνει αξέχαστη. Μέσα σε λίγους μήνες άλλαξε όλος ο κόσμος μας.
— Τι θεωρείτε ότι μας έχει μάθει η εποχή μας;
Πως η κανονικότητα, που θεωρούσαμε δεδομένη, είναι ένας μύθος και πως οι ζωές μας είναι πολύ πιο ευάλωτες απ’ ό,τι φανταζόμαστε. Η πανδημία μάς θύμισε τον ρόλο της τυχαιότητας στην ανθρώπινη ιστορία. Η Ιστορία δεν είναι μια γραμμική πρόοδος, εμπεριέχει και γεγονότα εκτός του ελέγχου μας, που μπορούν να αλλάξουν τα πάντα. Ζήσαμε, και ζούμε ακόμα, ένα τέτοιο γεγονός.
Το άλλο μεγάλο μάθημα είναι η επιβεβαίωση του πόσο διασυνδεδεμένος είναι ο κόσμος. Ένας άρρωστος στην Κίνα μπορεί να αναστατώσει τη ζωή όλων των ανθρώπων του πλανήτη. Αυτό μας μαθαίνει πως πρέπει να είμαστε κοσμοπολίτες, να μη μας νοιάζει μόνο τι γίνεται στο κοντινό μας περιβάλλον, στη χώρα μας, στη γεωπολιτική γειτονιά μας, αλλά και σε όλον τον κόσμο ‒ και ως ηθική στάση αλλά και γιατί, εν τέλει, μας αφορά προσωπικά.
Τέλος, η πανδημία μάς μαθαίνει κάτι σημαντικό για τη φύση. Όχι πως εκδικείται τις ανθρώπινες αμαρτίες, μια σκέψη την οποία έσπευσαν κάποιοι να κάνουν στην αρχή της πανδημίας (η αβάσιμη σύνδεση πανδημιών και ηθικών παραβάσεων είναι φαινόμενο που συναντάμε από την αρχαιότητα, στην τραγωδία του Σοφοκλή, «Οιδίποδας Τύραννος» για παράδειγμα). Αλλά ότι ποτέ δεν τη δαμάσαμε πλήρως, όπως πιστέψαμε πως κάναμε μέσα από την επιστήμη και την τεχνολογία, από τον Διαφωτισμό και μετά.
— Ποιες μπορεί να είναι οι συνέπειες του εγκλεισμού και της κοινωνικής απομόνωσης;
Αυτά θα μας τα πουν καλύτερα οι ψυχολόγοι, οι κοινωνιολόγοι αλλά και οι γιατροί – γνωρίζουμε πλέον πως η αίσθηση της κοινωνικής απομόνωσης έχει σοβαρές επιπτώσεις στην υγεία μας, σχεδόν όσο και το κάπνισμα. Από την πλευρά της φιλοσοφίας, η Χάνα Άρεντ πίστευε πως υπήρχε κάποια σύνδεση μεταξύ του φαινομένου της κοινωνικής απομόνωσης και αυτού της ανάπτυξης αντιδραστικών και αυταρχικών πολιτικών. Όμως, η απομόνωση λόγω της πανδημίας είναι κάτι που βιώνουμε συλλογικά, όπως όταν μια χώρα περνάει από έναν πόλεμο, οπότε αυτό μπορεί να λειτουργήσει αντίστροφα στην προκειμένη περίπτωση, δημιουργώντας μια συλλογική ταυτότητα όσων πέρασαν αυτήν τη δοκιμασία.
— Τελικά, αυτή την περίοδο ο ορθός λόγος κέρδισε ή έχασε; Και το λέω αυτό γιατί την ίδια στιγμή που ακούγαμε με προσοχή τους επιστήμονες, αυξάνονταν οι αντιεπιστημονικές φωνές, οι συνωμοσιολόγοι, τα fake news.
Νομίζω πως ο ορθολογισμός είναι ο μεγάλος κερδισμένος από αυτήν τη υπόθεση. Πολιτικοί που έλεγαν πως «έχει κουραστεί ο κόσμος να ακούει τους ειδικούς» άλλαξαν τροπάριο. Το πολιτικό σλόγκαν «ακολουθούμε την επιστήμη», αν και προβληματικό για πολλούς λόγους, έδειξε πως στην ανάγκη οι πολιτικοί στρέφονται στους ειδικούς για συμβουλές. Υπήρχαν, φυσικά, και εξαιρέσεις σε αυτόν τον κανόνα, με πιο εμβληματική την περίπτωση του Ντόναλντ Τραμπ, ο οποίος περιφρονούσε και αγνοούσε τους ειδικούς όταν πίστευε πως δεν τον βόλευε πολιτικά, αλλά, τελικά, αυτή η στάση απορρίφθηκε από την πλειοψηφία. Επίσης, η ανάπτυξη των εμβολίων είναι άλλη μια νίκη των δυνάμεων του ορθολογισμού και της επιστήμης. Χωρίς αυτά, το μέλλον θα ήταν πολύ πιο σκοτεινό και δυσοίωνο.
Υπάρχει, βέβαια, και η άλλη πλευρά, όπως λέτε, οι θεωρίες συνωμοσίας, τα fake news. Όμως όλοι οι φιλόσοφοι και ιστορικοί με τους οποίους έχω μιλήσει πάνω στο θέμα των θεωριών συνωμοσίας μου είπαν το ίδιο πράγμα: δεν είναι καινούργιο φαινόμενο, ούτε είναι πιο διαδεδομένο από παλιότερα, ακόμα κι αν μας φαίνεται έτσι μερικές φορές. Το εξωπραγματικό ήταν πως για κάποιο διάστημα ο πιο ισχυρός πολιτικός του πλανήτη ήταν ο ίδιος διακινητής τέτοιων θεωριών.
— Πλέον, στην καθημερινότητά μας κυριαρχούν η τηλεζωή, οι τηλεσχέσεις, οι τηλε-έρωτες. Θα είναι θετικές ή αρνητικές οι επιπτώσεις αυτής της κατάστασης;
Επειδή ο νους μας πάει κατευθείαν στα αρνητικά της online ζωής μας, ίσως θα έπρεπε να ρωτήσουμε πώς θα ήταν τα lockdowns χωρίς αυτήν. Χωρίς να μπορούμε να συνδεόμαστε με συναδέλφους, φίλους και ερωτικούς συντρόφους διαδικτυακά, με εικόνα και ήχο. Από την άλλη, σίγουρα έχουμε χάσει κάτι από την προηγούμενη ζωή μας. Κατά τον Χάιντεγκερ, κάθε τεχνολογικό επίτευγμα μας απομακρύνει από έναν παλιότερο κόσμο, ο οποίος πλέον χάνεται ανεπιστρεπτί.
Κάτι σημαντικό που έχει υποβαθμίσει η επιρροή της ψηφιακής τεχνολογίας είναι η σημασία της αίσθησης της αφής, της φυσικής παρουσίας σε έναν χώρο μαζί με άλλους ανθρώπους. Η αφή ήταν για τον Αριστοτέλη η πιο θεμελιώδης αίσθηση, όπως μου υπενθύμισε πρόσφατα ο Ιρλανδός φιλόσοφος Richard Kearney, σε συνέντευξη που του πήρα για το podcast «The Philosopher & The News». Η αφή είναι ο πιο άμεσος τρόπος με τον οποίον αντιλαμβανόμαστε τον εξωτερικό κόσμο – και σε κοινωνικό επίπεδο, ο τρόπος καλλιέργειας εμπιστοσύνης με τον άλλον. Ο ανθρώπινος πολιτισμός ξεκινάει με μια χειραψία, λέει ο Kearney, με μια ανοιχτή παλάμη σε επαφή με μια άλλη ανοιχτή παλάμη. Η φυσική παρουσία μαζί με άλλους ενέχει ρίσκο κι έτσι βασίζεται στην εμπιστοσύνη. Αλλιώς συμπεριφερόμαστε σε κάποιον άγνωστο όταν τον έχουμε απέναντί μας και αλλιώς online.
— Πώς φαντάζεστε τον κόσμο μετά την πανδημία;
Όσο συνεχίζουμε να ζούμε μέσα στην πανδημία δεν είναι καθόλου εύκολο να φανταστούμε με τι θα μοιάζει η μετά-Covid εποχή. Φυσικά, ανησυχώ για τις επιπτώσεις μιας πιθανής παγκόσμιας οικονομικής ύφεσης. Από την άλλη, όπως έχουν επισημάνει πολιτικοί επιστήμονες και επιδημιολόγοι, όπως ο Yascha Mounk και ο Nicholas Christakis αντίστοιχα, μετά την πανδημία ίσως ζήσουμε μια εποχή έντονης κοινωνικότητας, έντασης και εκτόνωσης, όπως τη δεκαετία του 1920, μετά τη μεγάλη πανδημία του 1918.
Πάντως, πολλές από τις προβλέψεις για δραματικές αλλαγές στον τρόπο ζωής μας μετά την πανδημία νομίζω πως θα αποδειχτούν εσφαλμένες και πως σε μια δεκαετία η ζωή δεν θα είναι πολύ διαφορετική από τη ζωή πριν από την πανδημία. Εκτός κι αν η πανδημία δεν τελειώσει όσο γρήγορα φανταζόμαστε και αυτήν τη στιγμή ελπίζουμε.
— Ο χρόνος που αφιερώνουμε στα social media είναι, τελικά, χρήσιμος ή όχι;
Ο περισσότερος χρόνος όχι, δεν είναι χρήσιμος. Πιστεύω πως όλοι οι χρήστες των social media είμαστε λίγο-πολύ εξαρτημένοι από αυτά και πως πολύς από τον χρόνο που ξοδεύουμε σε αυτά είναι ανούσιος. Πόσες φορές ανοίγουμε στο κινητό μας την εφαρμογή του Facebook, του Instagram και του Twitter εντελώς μηχανικά, ασυνείδητα, χωρίς να ξέρουμε γιατί; Επίσης, δυστυχώς, τα social media είναι για πολλούς ένα μέσο αυτοεκτίμησης. Υπολογίζουμε την αξία μας μετρώντας likes και retweets. Αυτό δεν είναι καθόλου υγιές, βάζουμε την αξία του εαυτού μας στα χέρια αγνώστων, τους οποίους ίσως δεν θα εκτιμούσαμε αν τους γνωρίζαμε καλύτερα, και ταυτόχρονα παρουσιάζουμε τον εαυτό μας online έτσι ώστε να είναι αρεστός σε αγνώστους.
Από την άλλη, μαθαίνω κάθε μέρα πράγματα μέσω των social media, βλέπω άρθρα που δεν θα έβλεπα διαφορετικά, γνωρίζω τις απόψεις ανθρώπων που δεν θα είχα τη δυνατότητα να γνωρίσω αλλιώς και έχω την αίσθηση ‒που ίσως είναι ψευδαίσθηση‒ πως είμαι σε επαφή με τα τεκταινόμενα άλλων χωρών και τις τάσεις και σκέψεις άλλων κοινωνικών ομάδων, την οποία δεν θα είχα αλλιώς. Είναι σχεδόν μαγικό όλο αυτό. Μας προσφέρει έναν απεριόριστο μπουφέ από κάτι που βρίσκουμε πολύ δύσκολο να του αντισταθούμε, λόγω της φύσης μας ως κοινωνικών ζώων.
— Γράφετε στο βιβλίο σας ότι οι αντίξοες συνθήκες που προμηνύονται λόγω κλιματικής αλλαγής καθιστούν την τεκνοποίηση ηθικά προβληματική. Θα θέλατε να μας το σχολιάσετε;
Είναι ένα θέμα που κέντρισε το ενδιαφέρον μου όταν διάβασα σχετικά άρθρα στον διεθνή Τύπο: νέα ζευγάρια που δεν προχωρούσαν σε αυτό που θεωρείται ίσως το «φυσικό» επόμενο στάδιο μιας ώριμης ετερόφυλης σχέσης, την τεκνοποίηση. Αντί να κάνουν παιδιά από κοινωνική συνήθεια, κάθονταν και σκέφτονταν αν ήταν σωστό να κάνουν παιδιά, εφόσον ο κόσμος στον οποίον θα τα έφερναν ήταν χειρότερος από αυτόν στον οποίο μεγάλωσαν οι ίδιοι. Αν η κλιματική αλλαγή δεν περιοριστεί άμεσα και δραστικά σε παγκόσμιο επίπεδο, κάτι που φαίνεται πολύ δύσκολο πολιτικά, οι επιπτώσεις για τις οποίες μας προειδοποιούν οι επιστήμονες μπορούν όντως να μετατρέψουν τις συνθήκες ζωής, ακόμα και σε ανεπτυγμένες χώρες, σε πολύ χειρότερες από τις σημερινές.
Ο προβληματισμός για τις μεγάλες αποφάσεις της ζωής και η αμφισβήτηση κοινωνικών στερεότυπων και συνηθειών είναι βασικά στοιχεία της φιλοσοφίας, ήδη από τον Σωκράτη. Είναι εύκολο να βαφτίσουμε τέτοιες σκέψεις «ανοησίες», «περιθωριακές», «παιδιάστικες», αλλά στην ουσία τέτοιου είδους ερωτήματα μας κάνουν να νιώθουμε λίγο άβολα, επειδή αμφισβητούν βασικές συνήθειες του πολιτισμού μας. Ο Νίτσε μας θυμίζει, παρεμπιπτόντως, πως και η αρχαία ελληνική σκέψη, την οποία τόσο θαυμάζουμε, είχε ασχοληθεί με το θέμα. Στον «Οιδίποδα επί Κολωνώ», ο Σοφοκλής βάζει τον Χορό να πει το εξής για τη μοίρα του ανθρώπου: «Το να μην έχεις γεννηθεί, αυτό είναι το καλύτερο».
Όπως εξηγώ στο βιβλίο μου όμως, δεν υπάρχουν τελικές απαντήσεις σε ερωτήματα όπως αν είναι ηθικά σωστό να κάνει κανείς παιδιά ή όχι. Υπάρχουν μόνο διαφορετικές προσεγγίσεις, διαφορετικά ηθικά πλαίσια, το καθένα με τα δικά του όρια, που μας οδηγούν σε διαφορετικά συμπεράσματα. Ο προβληματισμός γύρω από κάποιο φιλοσοφικό ερώτημα πολύ σπάνια καθησυχάζεται πλήρως.
— Πώς μπορεί ένας άνθρωπος να νοηματοδοτήσει τη ζωή του;
Το νόημα της ζωής δεν είναι κάπου εκεί έξω, για να το ανακαλύψει κάποιος. Δεν είναι ένας δύσκολος φιλοσοφικός γρίφος που θα λύσουμε κάποια στιγμή ή που θα λύσει ένας υπερ-υπολογιστής, όπως στο «Hitchhikers’ Guide to The Galaxy» του Douglas Adams. Το νόημα στη ζωή το δίνει ο καθένας μας βρίσκοντας πράγματα για τα οποία νοιάζεται, τα οποία θεωρεί σημαντικά, άξια αφοσίωσης και του πεπερασμένου χρόνου του στη ζωή.
— Τι έχετε μάθει μέσα από την ενασχόλησή σας με τη φιλοσοφία;
Πως ακόμα και τα πιο απλά πράγματα είναι εξαιρετικά περίπλοκα. Πως όλες οι πεποιθήσεις μας, ακόμα και αυτές που μας φαίνονται εντελώς προφανείς, χωρίς περιθώριο αμφισβήτησης, βασίζονται σε κάποια φιλοσοφική υπόθεση, κάποια θεώρηση των πραγμάτων, που δεν είναι καθόλου προφανής και επιδέχεται αμφισβήτησης.
— Τι θεωρείτε σημαντικό στη ζωή;
Πολλά πράγματα. Ο Αριστοτέλης πίστευε, σωστά νομίζω, πως η ευδαιμονία, η καλή ζωή ‒με τη φιλοσοφική, όχι με την ηδονιστική έννοια‒, χρειάζεται πολλά στοιχεία, δεν φτάνει ένα αγαθό από μόνο του, όπως ο πλούτος, ή η κοινωνική αναγνώριση, ή η ελευθερία. Η καλή ζωή χρειάζεται κάποιο αξιοπρεπές επίπεδο υλικών αγαθών, τη δυνατότητα ενασχόλησης με θέματα διανοητικού ενδιαφέροντος, τη δυνατότητα να μπορείς να συνεισφέρεις στην κοινότητά σου, αλλά και έναν στενό κοινωνικό περίγυρο που αναγνωρίζει την αξία σου και ταυτόχρονα εσύ αναγνωρίζεις τη δική του: την οικογένειά μας, τους φίλους μας και τους ερωτικούς μας συντρόφους.
