«ΘΑ ΒΡΕΙΣ ΛΟΙΠΟΝ, αναγνώστη, στις σελίδες ετούτες την κόκκινη γραμμή, καμωμένη από στάλες αίμα μου, που σημαδεύει την πορεία μου ανάμεσα στους ανθρώπους, στα πάθη και στις ιδέες», έγραφε ο Νίκος Καζαντζάκης στην «Ασκητική» του, δίνοντας το έναυσμα για ένα εντυπωσιακό σκηνικό σε μια ασπρόμαυρη, λιτή λογική, όπου το κόκκινο αντιστοιχεί, με φαντασία και έμπνευση, στο καζαντζακικό αίμα.
Άσπρο - μαύρο - κόκκινο είναι το τρίπτυχο που χαρακτηρίζει τις νέες, καλαίσθητες εκδόσεις των βιβλίων του Νίκου Καζαντζάκη που πλέον κυκλοφορούν από τις εκδόσεις Διόπτρα σε σχεδιασμό Γιάννη Καρλόπουλου· τα ίδια χρώματα επέλεξαν οι υπεύθυνοι των εκδόσεων για την εντυπωσιακή εκδήλωση που πραγματοποιήθηκε τη Δευτέρα το βράδυ στο Μουσείο Μπενάκη στην Πειραιώς, μέσα από την οποία ξεδίπλωσαν το όραμά τους.
Η βραδιά είχε πραγματικά απ' όλα: συγκίνηση, πάθος, ενθουσιασμό, αγάπη και κυρίως πίστη ότι ο Καζαντζάκης δεν είναι κάτι που αφορά μόνο το παρελθόν αλλά μπορεί να βρει τη θέση του και στο μέλλον. Με αυτό το σκεπτικό ανέλαβαν το αρχείο του οι γνωστές εκδόσεις που φαίνεται να έχουν βάλει στοίχημα να φέρουν τον συγγραφέα στον εικοστό πρώτο αιώνα και να τον (ξανα)κάνουν τον αγαπημένο των νέων και όλης της Ελλάδας – και όχι μόνο.
Άλλωστε, όπως είπε και ο εκδότης Κωνσταντίνος Παπαδόπουλος, ο οποίος ανέλαβε να παρουσιάσει το όλο εγχείρημα, «ο κόσμος του Καζαντζάκη δεν αγαπά τις σταθερές. Γι' αυτό επαναφευρίσκεται διαρκώς», τονίζοντας παράλληλα πως «είναι τεράστια ευθύνη για εμάς το ότι αναλάβαμε το σύνολο του έργου του Νίκου Καζαντζάκη, παίρνοντας τη σκυτάλη από τις εκδόσεις Καζαντζάκη. Νιώθουμε περήφανοι και ταυτόχρονα είμαστε γεμάτοι δέος. Αποστολή μας είναι να δώσουμε την ευκαιρία στους νέους να γνωρίσουν τον Καζαντζάκη, φέρνοντάς τον στον εικοστό πρώτο αιώνα».
Ο Καζαντζάκης του εικοστού πρώτου αιώνα είναι ήδη εδώ, έτοιμος να αποκαλύψει τις αιώνιες ιδέες για την αλήθεια και την ελευθερία που μπορεί να διεκδικούν νεανικά και μοντέρνα μυαλά, προτάσσοντας την ανάγκη να γίνει όχημα για νέες ανακαλύψεις.
Σύμφωνα με το λιτό, όμορφο, έντυπο που μας μοιράστηκε, και όπως μας αποκαλύφθηκε και επί σκηνής, ο φρέσκος αέρας δεν εξαντλείται στον μοντέρνο σχεδιασμό των βιβλίων από τον Γιάννη Καρλόπουλο και στην κυκλοφορία του καζαντζακικού έργου αλλά εμπνέει μια σειρά από παράλληλες δράσεις που ανέλαβαν οι εκδόσεις Διόπτρα ως κύριοι διαχειριστές του αρχείου του.
Ενδεικτικά αναφέρουμε τη διασκευή έργων του συγγραφέα σε graphic novels από δυο κορυφαίους σκιτσογράφους, τον Αντώνη Νικολόπουλο, γνωστό σε όλους ως Soloúp, ο οποίος σχεδιάζει ήδη το «Βίος και Πολιτεία του Αλέξη Ζορμπά», και τον Παναγιώτη Πανταζή, γνωστό και ως Pan Pan, ο οποίος ετοιμάζει, με τον σκηνοθέτη Γιώργο Γούση ως editor, ένα graphic novel βασισμένο στο μυθιστόρημα του Καζαντζάκη «Ο Καπετάν Μιχάλης».
Με άλλα λόγια, ο Καζαντζάκης του εικοστού πρώτου αιώνα είναι ήδη εδώ, έτοιμος να αποκαλύψει τις αιώνιες ιδέες για την αλήθεια και την ελευθερία που μπορεί να διεκδικούν νεανικά και μοντέρνα μυαλά, προτάσσοντας την ανάγκη να γίνει όχημα για νέες ανακαλύψεις· σε αυτό πιστεύουν οι υπεύθυνοι της Διόπτρας, από τον εκδότη Κωνσταντίνο Παπαδόπουλο έως τον υπεύθυνο του εκδοτικού προγράμματος Φιλήμονα Πατσάκη, ο οποίος ανέλαβε να παρουσιάσει τον «Ανήφορο». Ο εκδότης παρουσίασε το όραμα του οίκου, ενώ εμείς βλέπαμε τις εκμοντερνισμένες από τον Γιάννη Καρλόπουλο προσωπογραφίες του Νίκου Καζαντζάκη επί το έργον, βασισμένες στη γνωστή φωτογραφία του το 1931 στην Αίγινα, καθώς και μια σειρά από εντυπωσιακά βίντεο, σκηνοθετημένα από τον Θοδωρή Παπαδουλάκη, ο οποίος, όπως μάθαμε ετοιμάζει και το «Ο Χριστός ξανασταυρώνεται» – τα γυρίσματα έχουν ήδη ξεκινήσει στην Κρήτη.
Οι ηθοποιοί Τάσος Νούσιας και Κατερίνα Λέχου διάβασαν αποσπάσματα από το καζαντζακικό έργο και τα μέλη της επιστημονικής επιτροπής, ο αναπληρωτής καθηγητής Νεοελληνικής Φιλολογίας, Θανάσης Αγάθος, και ο κριτικός λογοτεχνίας, δημοσιογράφος και συγγραφέας Βαγγέλης Χατζηβασιλείου –το τρίτο μέλος, ο καθηγητής Δημήτρης Κοκκόρης απουσίαζε–, μας εξήγησαν τον δικό τους ρόλο, ενώ η μέχρι σήμερα διαχειρίστρια του αρχείου, η Νίκη Σταύρου, μίλησε με ενθουσιασμό για την παράδοση του αρχείου και την ανάληψή του από τις εκδόσεις Διόπτρα.
Στη γνωριμία του με τη Νίκη Σταύρου αναφέρθηκε και ο ίδιος ο εκδότης, εξηγώντας πως «ένα χειμωνιάτικο απόγευμα ένιωσα ότι παρουσιαζόταν μπροστά μου κάτι πολύ μεγαλύτερο, μια πιθανότητα που υπερέβαινε κατά πολύ τα εκδοτικά δεδομένα».
Την πρώτη εκείνη διερευνητική επαφή ακολούθησε μια «ειλικρινής κουβέντα ανάμεσα σε δυο ανθρώπους που μοιράζονταν το ίδιο όραμα: τη διάδοση του έργου του Νίκου Καζαντζάκη σε όσο περισσότερους ανθρώπους γίνεται. Η Νίκη είναι ένας άνθρωπος με βαθιά αγάπη και γνώση του Καζαντζάκη, καθώς μεγάλωσε με τη νονά της, της αείμνηστης Ελένης Ν. Καζαντζάκη, αλλά και με τον πατέρα της, που συνέχισε να εκδίδει τα έργα του».
Στο ίδιο μήκος κύματος και ο λόγος της Νίκης Σταύρου, η οποία τόνισε πως «πάντοτε έψαχνα έναν εκδότη που θα έβαζε τον Καζαντζάκη στον εικοστό πρώτο αιώνα, που θα έπαιρνε τη σκυτάλη σαν ακτίδα φωτός», ξεδιπλώνοντας την προσωπική της ιστορία και σχέση με τον κορυφαίο συγγραφέα μετά τον θάνατό του, μέσω της νονάς της.
Ήταν εκείνη που, όπως μας είπε, «ανέλαβε να σηκώσει στις πλάτες της το βάρος του Νίκου Καζαντζάκη μετά τον θάνατό του και να τον κάνει γνωστό σε όλο τον κόσμο» και έσωσε την ίδια –μωρό ακόμα τότε– και τη μητέρα της όταν αιχμαλωτίστηκαν από τα τουρκικά στρατεύματα εισβολής στην Κερύνεια το 1974, «βάζοντας το σώμα της κυριολεκτικά μπροστά ως ανθρώπινη ασπίδα».
Βέβαια, οι δυσκολίες ήταν μεγάλες από τότε που ο πατέρας της, Πάτροκλος Σταύρου, ο οποίος ξεκίνησε να εκδίδει το έργο του Καζαντζάκη «σε ένα τυπογραφείο τρύπιο από τις σφαίρες στην Κύπρο», δίνοντας χρήματα για να συντηρηθούν τα προσφυγόπουλα, και έμεινε παράλυτος το 2011 από εγκεφαλικό, οπότε η κόρη του να αναλαμβάνει τη δύσκολη αποστολή της συντήρησης αλλά και της ψηφιοποίησης του έργου του.
Τώρα, παραδίδοντας το αρχείο στη Διόπτρα, θεωρεί ότι θα κερδηθεί και το επόμενο στοίχημα, που είναι να «φτάσει ο Καζαντζάκης σε κάθε μεριά του κόσμου, όπου υπάρχει άνθρωπος που μιλάει ελληνικά» και όχι μόνο, αφού υπάρχουν ήδη μεταφράσεις του έργου του.
Άλλωστε, οι υπεύθυνοι των εκδόσεων Διόπτρα μας θύμισαν ότι ο Νίκος Καζαντζάκης ήταν επί σειρά ετών υποψήφιος για Νόμπελ, χωρίς όμως να του αποδοθεί ποτέ.
Εκτενής αναφορά έγινε φυσικά και στο μοναδικό, ανέκδοτο μέχρι σήμερα έργο του «Ο Ανήφορος», που θα κυκλοφορήσει, όπως μας ανακοίνωσε ο εκδότης, στις 26 Οκτωβρίου, την ημερομηνία του θανάτου του κορυφαίου συγγραφέα.
«Αυτό το χειρόγραφο βρέθηκε με την τεράστια συμβολή του Μουσείου Καζαντζάκη», μας είπε χαρακτηριστικά ο Κωνσταντίνος Παπαδόπουλος, ο οποίος μας εξήγησε τη σπουδαιότητά του σε σχέση με το υπόλοιπο καζαντζακικό έργο: «Ο ίδιος ο συγγραφέας έλεγε ότι αυτή η λέξη, "ανήφορος", τον τυραννούσε πάντα, για την ακρίβεια τον μαστίγωνε. Ο Καζαντζάκης ωριμάζει μέσα από τα έργα του και ο "Ανήφορος" είναι αναπόσπαστο κομμάτι αυτής της πορείας. Η έκδοσή του δεν αποτελεί μόνο κορυφαίο εκδοτικό αλλά κυρίως πολιτιστικό γεγονός.
Άλλωστε, ο συγγραφέας δεν θα μπορούσε να ορίζεται απλώς μέσα από μια εκδοτική πράξη. Ακούγεται συγκλονιστικό, αλλά υπάρχει μυθιστόρημά του που κυκλοφορεί σήμερα και ο "Ανήφορος" θα αποτελέσει σημαντικό κρίκο στη σύγχρονη βιβλιογραφία. Κυρίως όμως αυτό που θα αντιληφθούν οι αναγνώστες είναι ότι το τεράστιο αυτό έργο στέκει επάξια δίπλα στα υπόλοιπα αριστουργήματα. Ο Καζαντζάκης το γράφει αμέσως μετά τον "Ζορμπά", αλλά ο "Ζορμπάς" είναι άλλο έργο, είναι ελεγεία στη ζωή.
Ο "Ανήφορος" είναι ένα πιο μελαγχολικό, αλλά ταυτόχρονα λυτρωτικό έργο. Είναι κι αυτό έντονα αντιπολεμικό, απευθύνεται κυρίως στον πόνο της Κρήτης και της Αγγλίας, κοιτάει διαρκώς τον άνθρωπο και θέλει να τον σώσει. Αλλά το κυριότερο: είναι αναπόσπαστο μέρος της γραφής του Καζαντζάκη, έχει ως επίκεντρο τον άνθρωπο και τη μοίρα του. Το μυθιστόρημα συμπίπτει με την αναχώρησή του για την Αγγλία το 1946, από όπου ο Καζαντζάκης δεν θα επιστρέψει, ποτέ παρά μόνο με τον θάνατό του. Έφυγε από τη ζωή στις 26 Οκτωβρίου του 1967 και αυτή είναι η ημερομηνία που θα κυκλοφορήσει πρώτη φορά το έργο στην Ελλάδα».
Αξίζει να σημειωθεί ότι ο Γιάννης Καρλόπουλος, creative director του δημιουργικού γραφείου Karlopoulos & Associates και της LiFO, δεν ασχολήθηκε μόνο με τα μυθιστορήματα, τα ταξιδιωτικά έργα και τις μεταφράσεις –εντυπωσιακή είναι, εν προκειμένω, η χρήση συμβόλων στα λιτά εξώφυλλα, εμπνευσμένα από τη Γραμμική Β της μυκηναϊκής Κρήτης– αλλά και με τον σχεδιασμό μιας νέας γραμματοσειράς που θα δούμε για πρώτη φορά και θα φέρει το όνομα του Νίκου Καζαντζάκη. Έμπνευση γι' αυτήν έδωσε η συνήθεια του συγγραφέα να γράφει τα πάντα με το χέρι.
Μεγάλη πρόκληση ήταν για τον Γιάννη Καρλόπουλο το «στυλιζάρισμα της υπογραφής αλλά και μια μεγάλη ανάγκη να προχωρήσω προς έναν τέτοιο δρόμο, αντιστικτικά με το λογότυπο της Διόπτρας, θεωρώντας ότι "εκσυγχρονίζοντας" τη με πένα γραμμένη υπογραφή του θα γεφυρωθεί η απόσταση με την οπτική των graffiti, υποδηλώνοντας έτσι τη διαχρονική ανάγκη των ανθρώπων να σημαδεύουν –δηλαδή να υπογράφουν– τα έργα τους.
Επίσης, είναι και ένα πρώτης τάξεως οπτικό εργαλείο, εύκολα μεταβλητό, και βάση για ένα τρόπον τινά διεθνές branding», το οποίο προφανώς έχουν αναλάβει οι εκδόσεις Διόπτρα, (επανα)συστήνοντας τον Νίκο Καζαντζάκη του εικοστού πρώτου αιώνα όχι μόνο στην Ελλάδα αλλά και σε ολόκληρο τον κόσμο.
