ΙΣΩΣ ΔΕΝ ΑΠΟΤΕΛΕΙ έκπληξη το γεγονός ότι μια χώρα τόσο βαθιά διχασμένη από την πρόσφατη ιστορία της όπως η Χιλή, βρίσκεται επίσης σε μια εμφύλια διαμάχη με επίκεντρο τον κορυφαίο ποιητή της, τον Πάμπλο Νερούδα.
Ο σημαντικότερος ίσως ισπανόφωνος ποιητής του εικοστού αιώνα πέθανε τον Σεπτέμβριο του 1973, δώδεκα ημέρες μετά το πραξικόπημα του Πινοσέτ που ανέτρεψε την κυβέρνηση του Σαλβαδόρ Αλιέντε, του δημοκρατικά εκλεγμένου σοσιαλιστή προέδρου της Χιλής και φίλου του Νερούδα. Για πολλές γενιές, το κύρος του Νερούδα έμοιαζε αδιαμφισβήτητο. Τα τελευταία χρόνια ωστόσο, η ζωή και ο θάνατός του – και μαζί η ερμηνεία και η νομιμότητα του έργου του – έχουν υποβληθεί σε νέες εξετάσεις και αντιπαραθέσεις.
Και η αδυναμία να επιτευχθεί μια κοινή συναίνεση για τον μεγάλο ποιητή είναι αποτέλεσμα ενεργειών που προέρχονται όχι από αντίπαλα πολιτικά στρατόπεδα αλλά από το εσωτερικό της αριστεράς, στην οποία ιστορικά ανήκε. Η μία πλευρά προσπαθεί να τον παρουσιάσει ως θύτη, η άλλη ως θύμα. Η πρώτη πλευρά είναι το φεμινιστικό κίνημα της Χιλής, η δεύτερη προέρχεται από τις τάξεις του Κομμουνιστικού Κόμματος – στο οποίο ο Νερούδα ήταν επί μακρόν μέλος και το οποίο τώρα συμμετέχει στον κυβερνητικό συνασπισμό – και από συγγενικά του πρόσωπα, αποφασισμένα να αποδείξουν ότι ο ποιητής δολοφονήθηκε από τη χούντα.
Η διάσημη συγγραφέας Ιζαμπέλ Αλιέντε, ανιψιά του αείμνηστου προέδρου και υπέρμαχος των δικαιωμάτων των γυναικών, θα δήλωνε αργότερα στον Guardian: «Όπως πολλές νεαρές φεμινίστριες στη Χιλή, αηδιάζω με ορισμένες πτυχές της ζωής και της προσωπικότητας του Νερούδα. Ωστόσο, δεν μπορούμε να απορρίψουμε το τεράστιο συγγραφικό του έργο».
Εκτός από τα δύο χρόνια που ο Νερούδα υπηρέτησε ως πρεσβευτής της κυβέρνησης Αλιέντε στη Γαλλία, παρέμεινε στη Χιλή, γράφοντας περισσότερα από πενήντα βιβλία, τα περισσότερα από τα οποία ήταν ποίηση, και έλαβε το Νόμπελ Λογοτεχνίας το 1971. Ο Νερούδα κατέστη εθνικό μνημείο, μια εμβληματική φιγούρα πανταχού παρούσα αλλά ταυτόχρονα απόμακρη.
Οι στίχοι του κοσμούσαν τα βαγόνια του μετρό και οι αφίσες με τα λόγια του που πωλούνταν μαζικά στα πανηγύρια. Το Ίδρυμα Πάμπλο Νερούδα διαχειρίζεται μουσεία που φέρουν το όνομά του και στα τρία σπίτια όπου έζησε – στο Σαντιάγο, το Βαλπαραΐσο και την Isla Negra – τα οποία επισκέπτονται περισσότεροι από τριακόσιες χιλιάδες άνθρωποι κάθε χρόνο.
Τα πράγματα άρχισαν να αλλάζουν το 2011, όταν οι φοιτητές που ζητούσαν ριζικές μεταρρυθμίσεις στην τριτοβάθμια εκπαίδευση προκάλεσαν μερικές από τις μεγαλύτερες μαζικές διαδηλώσεις στη Χιλή από το τέλος της εποχής Πινοσέτ. Η πολιτική αναταραχή εγκαινίασε μια νέα γενιά αριστερών πολιτικών, πολλοί από τους οποίους υπηρετούν τώρα στην κυβέρνηση του Γκαμπριέλ Μπορίκ, και ένα μετασχηματιστικό φεμινιστικό κίνημα, το οποίο τα επόμενα χρόνια ζήτησε να γίνει απολογισμός της θεσμικής βίας κατά των γυναικών στη Χιλή. Η νεολαία βγήκε στους δρόμους για να διαμαρτυρηθεί για την σεξουαλική παρενόχληση των γυναικών, απαιτώντας μια μη σεξιστική εκπαίδευση στα σχολεία.
Στο πλαίσιο αυτής της διαδικασίας, προσωπικές πληροφορίες για τον Νερούδα που ήταν στη δημοσιότητα για δεκαετίες αναδιατυπώθηκαν υπό διαφορετικό, εξεταστικό πρίσμα -συμπεριλαμβανομένης της σχέσης του με την κόρη του, Μάλβα Μαρίνα, η οποία γεννήθηκε με υδροκεφαλισμό, ένα περίσσευμα υγρού στον εγκέφαλο που μπορεί να αποβεί μοιραίο. Σε επιστολή του προς έναν φίλο, ο Νερούδα την περιέγραψε ως «ένα απόλυτα γελοίο ον που μοιάζει με ερωτηματικό, ένα βαμπίρ τριών κιλών».
Στη συνέχεια, τη χρονιά που ξέσπασε ο ισπανικός εμφύλιος πόλεμος, εγκατέλειψε τη σύζυγό του, Μάρουκα, για τη Ντέλια ντελ Καρίλ, μια Αργεντινή καλλιτέχνιδα είκοσι χρόνια μεγαλύτερή του, η οποία δραστηριοποιούνταν σε πνευματικούς και αριστερούς πολιτικούς κύκλους στην Ευρώπη. Η Μάρουκα απαίτησε γραπτώς οικονομική αποζημίωση, και τότε ήταν που προέκυψε για πρώτη φορά μια αφήγηση του Νερούδα ως σκληρού ανθρώπου που εγκατέλειψε τη γυναίκα και την κόρη του (η Μάλβα Μαρίνα πέθανε σε ηλικία οκτώ ετών).
Ο Νερούδα καταγγέλθηκε επίσης ως κατά συρροή γυναικάς. Παντρεύτηκε την Ντέλια ντελ Καρίλ το 1943 στο Μεξικό, αργότερα έζησε μαζί της στη Χιλή και στην εξορία, αλλά μετά από σχεδόν είκοσι χρόνια την εγκατέλειψε για την Ματίλντε Ουρούτια, μια τραγουδίστρια και συγγραφέα που έγινε τελικά η τρίτη του σύζυγος. Είχε σχέσεις και με άλλες γυναίκες και προς το τέλος της ζωής του ερωτεύτηκε την ανιψιά της Ματίλντε.
Ακόμη χειρότερα, κατηγορήθηκε για βιασμό. Ο ισπανικός τίτλος των «Απομνημονευμάτων» του είναι "Confieso Que He Vivido" («Ομολογώ ότι έχω ζήσει»). Το βιβλίο, το οποίο εκδόθηκε το 1974, μετά τον θάνατό του, γνώρισε τεράστια – ο βιβλιοκριτικός των New York Times το αποκάλεσε «θαυμάσιο, συγκλονιστικό», δεκαετίες αργότερα όμως αναδείχθηκε επιβαρυντικό για τον ίδιον απόσπασμα στο οποίο περιγράφει πώς έκανε έρωτα παρά τη θέλησή της σε μια υπηρέτρια στο Κολόμπο της Σρι Λάνκα, όταν υπηρετούσε εκεί ως πρόξενος πριν κλείσει τα τριάντα του.
Μια εικονογράφηση του Νερούδα με τη λεζάντα "Confieso Que He Violado" («Ομολογώ ότι έχω βιάσει»), που αναρτήθηκε στο διαδίκτυο από την καλλιτέχνιδα Carla Moreno Saldías, έγινε viral, ενώ μετά τις διαμαρτυρίες αποσύρθηκε από το Κογκρέσο της Χιλής το σχέδιο μετονομασίας του αεροδρομίου του Σαντιάγο σε αεροδρόμιο «Πάμπλο Νερούδα». Η Παμέλα Χίλες, μέλος του Κογκρέσου, είχε δηλώσει τότε: «Δεν είναι η κατάλληλη στιγμή για να αποτίσουμε φόρο τιμής τέτοιου μεγέθους σε έναν κακοποιητή γυναικών που εγκατέλειψε το άρρωστο παιδί του και ομολόγησε έναν βιασμό».
Η διάσημη συγγραφέας Ιζαμπέλ Αλιέντε, ανιψιά του αείμνηστου προέδρου και υπέρμαχος των δικαιωμάτων των γυναικών, θα δήλωνε αργότερα στον Guardian: «Όπως πολλές νεαρές φεμινίστριες στη Χιλή, αηδιάζω με ορισμένες πτυχές της ζωής και της προσωπικότητας του Νερούδα. Ωστόσο, δεν μπορούμε να απορρίψουμε το τεράστιο συγγραφικό του έργο».
Στον αντίποδα της εξέτασης της προσωπικής ζωής του Νερούδα, διεξαγόταν ένα διαφορετικό είδος αναθεώρησης, αυτή τη φορά με επίκεντρο το θάνατό του. Πριν από το πραξικόπημα, ο Νερούδα είχε διαγνωστεί με καρκίνο του προστάτη και είχε υποβληθεί σε θεραπεία. Μετά τον θάνατο του Αλιέντε, ο Νερούδα φοβόταν και για την δική του ζωή. Ενώ νοσηλευόταν προσωρινά σε μια κλινική στο Σαντιάγο, η μεξικανική κυβέρνηση έστειλε ένα αεροπλάνο για να τον βγάλει από τη χώρα, αλλά αυτό δε συνέβη ποτέ. Τέσσερις ημέρες αργότερα, κηρύχθηκε νεκρός. Το πιστοποιητικό θανάτου του ανέφερε ως αιτία τον καρκίνο.
Γύρω στο 2011 όμως, άρχισε να αναδύεται μια διαφορετική εκδοχή: Ο Νερούδα είχε δολοφονηθεί. Ο ισχυρισμός ξεκίνησε από τον Μανουέλ Αράγια, οδηγό του Νερούδα και μέλος του Κομμουνιστικού Κόμματος. Την ημέρα του θανάτου του Νερούδα, όπως θα έλεγε ο Αράγια στο μεξικανικό περιοδικό Proceso, αυτός και η Ματίλντε επέστρεφαν στο σπίτι από την κλινική για να πάρουν κάποια προσωπικά αντικείμενα.
Ενώ βρίσκονταν στο σπίτι, ο Νερούδα τους τηλεφώνησε και τους προέτρεψε να επιστρέψουν αμέσως, επειδή ένας γιατρός του είχε χορηγήσει μια ουσία στο στομάχι του καθώς κοιμόταν. Όταν έφτασαν, είπε ο Αράγια, είδαν μια κόκκινη κηλίδα στην κοιλιά του. Ένας άλλος γιατρός ζήτησε τότε από τον Αράγια να πάει σε ένα φαρμακείο για να πάρει κάποιο φάρμακο. Καθ' οδόν όμως, απήχθη από στρατιωτικές δυνάμεις, βασανίστηκε και κρατήθηκε για εβδομάδες. Ο Νερούδα πέθανε λίγες ώρες αφότου ο Αράγια έφυγε από την κλινική.
Με βάση τη μαρτυρία του Αράγια, το Κομμουνιστικό Κόμμα και τέσσερα από τα ανίψια και τις ανιψιές του Νερούδα ζήτησαν τη διεξαγωγή έρευνας. Τον Απρίλιο του 2013, κατόπιν αιτήματος του δικαστή Μάριο Καρόζα, το λείψανο του ποιητή του εκταφιάστηκε προκειμένου να γίνει εξέταση για δηλητήριο. Έκτοτε, τρεις επιτροπές ιατροδικαστών κατέληξαν σε διαφορετικά συμπεράσματα. Η δεύτερη διενεργήθηκε και από διεθνείς εμπειρογνώμονες, μεταξύ άλλων στη Δανία και τον Καναδά, οι οποίοι βρήκαν ίχνη Clostridium botulinum, ενός δυνητικά θανατηφόρου βακτηρίου, σε έναν από τους γομφίους του Νερούδα.
Η δημοσιογράφος Μόνικα Γκονζάλες γνωστή για την ερευνητική της δουλειά σχετικά με την εποχή Πινοσέτ, ανέφερε ότι το χουντικό καθεστώς όντως χρησιμοποιούσε τοξικές ουσίες, συμπεριλαμβανομένου του Clostridium botulinum, εναντίον των αντιπάλων του, αλλά όχι πριν το 1975. Στις αρχές του 2023, η τρίτη επιτροπή φέρεται να συμφώνησε ότι το βακτήριο υπήρχε στο σώμα του Νερούδα όταν πέθανε. Αλλά ήταν αδύνατο να προσδιοριστεί αν του είχε γίνει ένεση ή αν τελικά αυτό ήταν που είχε προκαλέσει τον θάνατό του.
Με στοιχεία από The New Yorker
