ΤO MYΘΙΣΤΟΡΗΜΑ «ΠΟΤΕ» εκτυλίσσεται στο παρόν, αλλά με ενέπνευσαν γεγονότα που συνέβησαν πάνω από εκατό χρόνια πριν.
Μελέτησα την πορεία που οδήγησε στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο όσο έγραφα το βιβλίο «Η Πτώση των Γιγάντων» και αυτό που μου έκανε εντύπωση ήταν το γεγονός ότι κανένας εθνικός ηγέτης δεν επιθυμούσε έναν ευρωπαϊκό πόλεμο. Κι όμως, ο καθένας από τους αυτοκράτορες και τους πρωθυπουργούς έκανε μικρά, εντελώς λογικά βήματα που οδήγησαν στο χειρότερο πόλεμο που είχε γνωρίσει ποτέ η ανθρωπότητα. Και η διαπίστωση αυτή μ’ έκανε να αναρωτηθώ: θα μπορούσε άραγε να ξανασυμβεί; Αν αφήσουμε κατά μέρος την πιθανότητα της έναρξης ενός πυρηνικού πολέμου κατά λάθος ή από έναν παγκόσμιο ηγέτη διανοητικά διαταραγμένο, όπως ο Ντόναλντ Τραμπ, θα μπορούσαν λογικοί, μετριοπαθείς άνθρωποι να παρασυρθούν παρά τη θέλησή τους στη δίνη ενός Γ΄ Παγκόσμιου Πολέμου;
Βλέπω τέσσερα στάδια στην πορεία προς τον πόλεμο: τη σπίθα, την κλιμάκωση, την υπαρξιακή απειλή και την ανάληψη δράσης.
Ο μυθιστοριογράφος, με τους ήρωες που επινοεί, έχει την άδεια να φαντάζεται τα βαθύτερα συναισθήματα και τις διεργασίες σκέψης αντρών και γυναικών υπεύθυνων για αποφάσεις που αλλάζουν τον κόσμο.
Όλοι ξέρουν για τη δολοφονία του αρχιδούκα Φραγκίσκου Φερδινάνδου, του διαδόχου του θρόνου της Αυστρίας, από έναν εθνικιστή Βόσνιο στο Σεράγεβο την 28η Ιουνίου 1914. Ήταν η σπίθα που άναψε τη φωτιά· έτσι, όταν έγραφα το «Ποτέ», η πρώτη μου δουλειά ήταν να εξετάσω ποιο μπορεί να ήταν το σημείο της ανάφλεξης που θα οδηγούσε στον Γ΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.
Έθεσα το ερώτημα αυτό σε αρκετούς ανθρώπους με εμπειρία των διεθνών υποθέσεων σε υψηλό επίπεδο, που είχαν την καλοσύνη να μου παραχωρήσουν συνεντεύξεις: τον πρώην πρωθυπουργό Γκόρντον Μπράουν, την πρώην ύπατη εκπρόσωπο της Ευρωπαϊκής Ένωσης για θέματα εξωτερικής πολιτικής και πολιτικής ασφάλειας βαρόνη Άστον, τον σερ Κιμ Ντάροχ, που ήταν πρέσβης της Βρετανίας στην Ουάσιγκτον ώσπου έπεσε στη δυσμένεια του Ντόναλντ Τραμπ, και πολλούς ακαδημαϊκούς.
Σημείο ανάφλεξης είναι ένα μέρος όπου σε μια σύγκρουση μπορεί να εμπλακούν οι μεγαλύτερες δυνάμεις και δε λείπουν οι πιθανότητες: Ουκρανία, Στενά του Ορμούζ, Κασμίρ, Ταϊβάν, διάφορες περιοχές στη Θάλασσα της Νότιας Κίνας και άλλες.
Αυτό που συμβαίνει στο «Ποτέ» είναι ότι οι παγκόσμιοι ηγέτες –των ΗΠΑ, της Κίνας και άλλων χωρών– διαπραγματεύονται με επιτυχία μια σειρά μικρών κρίσεων ώσπου ξεσπάει κάποια με πιο μακροπρόθεσμες συνέπειες. Και το επόμενο βήμα είναι η κλιμάκωση.
Τότε, το 1914, ο αυτοκράτορας Φραγκίσκος Ιωσήφ θεώρησε ότι έπρεπε να τιμωρήσει τη Σερβία, έναν αδύναμο και υποδεέστερο δορυφόρο της Αυστροουγγρικής Αυτοκρατορίας, έτσι της κήρυξε τον πόλεμο. Αυτό ήταν το πρώτο βήμα προς την κλιμάκωση.
Ο Φραγκίσκος Ιωσήφ ήταν ένας εξαιρετικά συντηρητικός, αυστηρός Καθολικός και υπεροπτικός 83χρονος γέρος. Στην αυστριακή ελίτ που κυβερνούσε υπήρχαν κάποιοι που πίστευαν ότι η τιμωρία της Σερβίας, αν και αναγκαία, θα μπορούσε να είχε επιτευχθεί με άλλα μέσα εκτός από τον πόλεμο. Γενικά, όμως, η ενέργεια του Φραγκίσκου Ιωσήφ θεωρήθηκε ότι ήταν λογική με βάση τα κριτήρια της εποχής.
Παρ’ όλα αυτά, η κήρυξη του πολέμου κατά της Σερβίας ανησύχησε τους Ρώσους. Η Σερβία αποτελούσε μέρος της περιοχής των Βαλκανίων που συνόρευε τόσο με την Αυστρία όσο και με τη Ρωσία, δύο μεγάλες αυτοκρατορίες, και η καταπάτηση αυτής της ζώνης από οποιαδήποτε πλευρά θεωρούνταν επιθετική ενέργεια. Έτσι, ο τσάρος Νικόλαος Β΄ κινητοποίησε το ρωσικό στρατό.
Για άλλη μία φορά, μια πιο ήπια αντίδραση ίσως αρκούσε, αλλά οι Ρώσοι στρατηγοί είπαν στον τσάρο ότι ήταν αδύνατη η μερική επιστράτευση, έτσι επιστρατεύτηκε ολόκληρη η δύναμη των τριών εκατομμυρίων αντρών. Εκ των υστέρων, μπορούμε να πούμε ότι επρόκειτο για υπερβολική αντίδραση, αλλά εκείνη την εποχή θεωρήθηκε λογική. Ωστόσο, αυτό ήταν το δεύτερο βήμα κλιμάκωσης.
Δεν κηρύχτηκε πόλεμος. Δεν πέθανε κανένας. Ο τσάρος Νικόλαος Β΄ δεν πίστευε ότι είχε ξεκινήσει μια σύγκρουση που έμελλε να έχει ολέθριες επιπτώσεις.
Και μπορεί πολύ εύκολα να δει κανείς πώς είναι δυνατό να συμβεί κάτι τέτοιο και στην εποχή μας. Οι Αμερικανοί εντείνουν τις κυρώσεις κατά του Ιράν και οι Ιρανοί αντιδρούν κατάσχοντας ένα τάνκερ στα Στενά του Ορμούζ. Οι Καναδοί συλλαμβάνουν τον οικονομικό διευθυντή της Huawei και οι Κινέζοι, ως απάντηση, συλλαμβάνουν δύο Καναδούς με την κατηγορία της κατασκοπίας. Ο αμερικανικός 6ος Στόλος βομβαρδίζει ένα χωριό στο Λίβανο και η Χεζμπολάχ βομβαρδίζει το στρατώνα του Σώματος Πεζοναυτών στη Βηρυτό. Μερικές φορές, οι πολιτικοί ηγέτες αποφεύγουν τα αντίποινα· κατά κανόνα, όμως, δεν εισπράττουν την ευγνωμοσύνη των ψηφοφόρων τους, που θέλουν να φαίνεται δυνατή η χώρα τους.
Ας αναλογιστούμε τώρα τη θέση του Γερμανού κάιζερ όταν τρία εκατομμύρια Ρώσοι στρατιώτες άρχισαν να συγκεντρώνονται στα σύνορα της Ρωσίας με τη Γερμανία και με την Αυστρία, σύμμαχο της Γερμανίας. Ο κάιζερ Γουλιέλμος ήταν αναγκασμένος να κηρύξει γενική επιστράτευση –οτιδήποτε άλλο θα συνιστούσε όντως παράλειψη καθήκοντος που θα ισοδυναμούσε με προδοσία. Έτσι, η Ευρώπη έκανε άλλο ένα μοιραίο βήμα προς τον όλεθρο.
Όμως αυτό δεν ήταν αρκετό για τους Γερμανούς. Το Γερμανικό Γενικό Επιτελείο πίστευε ότι μπορούσαν να νικήσουν είτε τη Ρωσία είτε τη Γαλλία, αλλά όχι και τις δυο μαζί. Γι’ αυτό η γερμανική κυβέρνηση ζήτησε από τη Γαλλία να δεσμευτεί ότι θα τηρούσε ουδέτερη στάση σε περίπτωση πολέμου μεταξύ Γερμανίας και Ρωσίας.
Οι Γερμανοί είχαν δίκιο που φοβόντουσαν ένα πισώπλατο χτύπημα. Σαράντα τρία χρόνια νωρίτερα, στο τέλος του Γαλλο-Πρωσικού Πολέμου, η Γερμανία είχε αποσπάσει την Αλσατία και τη Λωρραίνη από τη Γαλλία και οι Γάλλοι ήθελαν να πάρουν πίσω τα εδάφη αυτά.
Όμως η Γαλλία είχε υπογράψει αμυντική συμφωνία με τη Ρωσία, μια συνθήκη που θα παραβιαζόταν με μια δήλωση ουδετερότητας. Οι συμφωνίες μπορούν πάντα να παραβιαστούν, φυσικά, αλλά τη Γαλλία σαφώς τη συνέφερε να διατηρήσει έναν ισχυρό σύμμαχο όπως η Ρωσία.
Θα μπορούσαμε και εδώ να πούμε εκ των υστέρων ότι, αν ο Γάλλος πρωθυπουργός Ρενέ Βιβιανί είχε προχωρήσει σε κάποιο είδος ειρηνευτικών συνομιλιών με τον κάιζερ Γουλιέλμο, ίσως είχε σώσει τις ζωές εκατομμυρίων Γάλλων. Και πάλι, ελάχιστοι έβλεπαν έτσι τα πράγματα εκείνη την εποχή. Εν πάση περιπτώσει, ο Βιβιανί αρνήθηκε κατηγορηματικά να δώσει στον Γουλιέλμο τη διαβεβαίωση που ζητούσαν οι Γερμανοί.
Για τον κάιζερ, αυτό αποτελούσε υπαρξιακή απειλή, μια απειλή για την ίδια την ύπαρξη της χώρας του – η οποία, ας μην το ξεχνάμε, ήταν μόλις 43 ετών. Ήταν μια κρίσιμη στιγμή. Η απλή ένταση μετατράπηκε σε άμεσο κίνδυνο.
Η Γερμανία απειλούνταν τόσο από τα ανατολικά όσο και από τα δυτικά. Το Γενικό Επιτελείο στο Βερολίνο πίστευε, μάλλον δίκαια, ότι η μόνη τους πιθανότητα επιβίωσης προϋπέθετε την εξουδετέρωση της Γαλλίας, την οποία θεωρούσαν ότι μπορούσαν να νικήσουν πολύ γρήγορα –και είχαν δίκιο– για να μπορούν μετά, έχοντας εξασφαλισμένα τα νώτα τους, να στραφούν και να αντιμετωπίσουν τον πολύ πιο τρομερό εχθρό από τα ανατολικά.
Έτσι, φτάσαμε γρήγορα στο τελευταίο στάδιο, την ανάληψη δράσης. Η Γερμανία εισέβαλε στη Γαλλία και ήρθε η καταστροφή.
Στο «Ποτέ» υπάρχει μια παρόμοια στιγμή. Δε θέλω να αποκαλύψω πολλά για την πλοκή, αλλά ο ηγέτης μιας χώρας λέει, «Η χώρα μου κινδυνεύει άμεσα να σβηστεί απ’ το χάρτη κι εγώ ο ίδιος σίγουρα θα δολοφονηθώ. Δεν έχω τίποτα να χάσω. Θα εξαπολύσω, λοιπόν, επίθεση με τα πιο φοβερά όπλα που διαθέτω».
Το 1914 μόνο το πρώτο και το τελευταίο από τα ντόμινο είχαν πραγματικά δυνατότητα επιλογής. Ο αυτοκράτορας της Αυστρίας Φραγκίσκος Ιωσήφ θα μπορούσε να είχε επιλέξει μια λιγότερο εμπρηστική αντίδραση στη δολοφονία του Σεράγεβο. Και τώρα, τη στιγμή της τελευταίας μοιραίας απόφασης πριν αρχίσει το μακελειό, οι Βρετανοί έπρεπε να επιλέξουν αν θα συμμετείχαν ή όχι.
Η Βρετανία είχε αμυντική συμφωνία με τη Γαλλία, αλλά η συμφωνία αυτή μπορούσε να σπάσει με την αιτιολογία ότι η Γαλλία, με την άρνησή της να δηλώσει ουδετερότητα, είχε προκαλέσει μόνη της την εισβολή στα εδάφη της. Όμως οι Βρετανοί ήθελαν να συμμετάσχουν. Είναι ένα κλισέ της ιστορίας μας: οι Βρετανοί ανέκαθεν θεωρούσαν εχθρό τους την ισχυρότερη χώρα στην Ευρώπη και γι’ αυτό κατά κανόνα συντάσσονταν με το μέρος της δεύτερης κατά σειρά ισχυρότερης ευρωπαϊκής δύναμης, για να είναι σίγουροι ότι δε θα υπήρχε ποτέ σοβαρός αντίπαλος της βρετανικής ηγεμονίας.
Έτσι, ο Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος συνέβη λίγο-πολύ κατά λάθος.
Ο πυρήνας του μυθιστορήματός μου, και η πιο συναρπαστική πλευρά του κατά τη γνώμη μου, βρίσκεται στο μέσο, στον τρόπο που κλιμακώνεται η κρίση. Πώς γίνεται μετριοπαθείς, κεντρώοι ηγέτες να παίρνουν αποφάσεις που οδηγούν σ’ έναν καταστροφικό πόλεμο; Γιατί η ηγεσία της Ιαπωνίας αποφάσισε το 1941 να επιτεθεί στις ΗΠΑ –την πλουσιότερη και ισχυρότερη χώρα στην ιστορία του ανθρώπινου πολιτισμού; Πώς μπλέχτηκε ο Πρόεδρος Λίντον Τζόνσον, αργά και αναπόφευκτα, στον πόλεμο του Βιετνάμ, καταστρέφοντας τόσο τη δική του φήμη όσο και της χώρας του; Πώς μπόρεσε ο Τόνι Μπλερ να φανεί τόσο ανόητος ώστε να εμπλέξει το Ηνωμένο Βασίλειο σ’ έναν πόλεμο που οργάνωσε ο Τζορτζ Γ. Μπους, ο πιο αμαθής και ανίκανος Αμερικανός Πρόεδρος εδώ και έναν αιώνα;
Δεν ξέρω τις απαντήσεις, φυσικά, αλλά προτείνω ένα διαφορετικό τρόπο να χυθεί φως στα ερωτήματα αυτά. Ο μυθιστοριογράφος, με τους ήρωες που επινοεί, έχει την άδεια να φαντάζεται τα βαθύτερα συναισθήματα και τις διεργασίες σκέψης αντρών και γυναικών υπεύθυνων για αποφάσεις που αλλάζουν τον κόσμο. Στο «Ποτέ» γίνεται παραλληλισμός μεταξύ Ουάσιγκτον και Πεκίνου. Και οι δυο ηγέτες –ευφυείς και καλοπροαίρετοι άνθρωποι στην ιστορία μου– προσπαθούν να κρατήσουν την ισορροπία τους βαδίζοντας σε τεντωμένο σκοινί. Η ρεπουμπλικάνα Αμερικανίδα Πρόεδρος αγωνίζεται να αποφύγει τον πόλεμο, αποκρούοντας ταυτόχρονα τις εθνικιστικές επιθέσεις του παρορμητικού πολεμόχαρου πολιτικού της αντιπάλου. Ο Κινέζος Πρόεδρος είναι προοδευτικός από τη φύση του, αλλά σκοντάφτει διαρκώς στα εμπόδια που του βάζουν οι σκληροπυρηνικοί κομουνιστές που έχουν στα χέρια της την πραγματική απόλυτη εξουσία. Οι περισσότεροι εθνικοί ηγέτες έχουν έναν κοινό στόχο: την καταπολέμηση των ακραίων απόψεων εντός της ίδιας της πολιτικής τους βάσης, περιλαμβανομένων, για παράδειγμα, του Μπόρις Τζόνσον και της συντηρητικής παλιάς φρουράς, αλλά και του Τζο Μπάιντεν, που έχει να αντιμετωπίσει τη φατρία του Μπέρνι Σάντερς. Στις δημοκρατίες, οι ηγέτες πρέπει να ανταποκρίνονται στην κοινή γνώμη. Οι άνθρωποι απεχθάνονται να δείχνει αδύναμη η χώρα τους και η πίεση που ασκούν ωθεί τους ηγέτες να παίρνουν αποφάσεις κάπως πιο ριψοκίνδυνες απ’ ό,τι θα ήθελαν.
Για κάποιο διάστημα, ωστόσο, οι αποφάσεις αυτές δεν αποβαίνουν μοιραίες. Η κήρυξη πολέμου κατά της Σερβίας από τον Φραγκίσκο Ιωσήφ δεν απειλούσε υποχρεωτικά τη Ρωσία· και ο τσάρος και ο κάιζερ θα μπορούσαν να είχαν βρει έναν ειρηνικό τρόπο συνύπαρξης. Το 1914 οι Γερμανοί νόμιζαν ότι η Γαλλία και η Ρωσία θα τους τσάκιζαν σαν ένας τεράστιος καρυοθραύστης που θα τους πίεζε και από τα ανατολικά και από τα δυτικά και ότι η ευημερούσα χώρα που είχαν δημιουργήσει τον τελευταίο μισό αιώνα κινδύνευε να αφανιστεί όπως η Πολωνία. Κάτω από τέτοιες συνθήκες, οι χώρες ρισκάρουν. Ο κάιζερ Γουλιέλμος δεν ήθελε πόλεμο, αλλά, αν τελικά γινόταν, ήθελε να πολεμήσει με τους δικούς του όρους. Έτσι, εισέβαλε στη Γαλλία.
Όμως το θέμα δεν τελείωσε εκεί. Οι Ρώσοι θα μπορούσαν να μην είχαν επέμβει, αλλά εισέβαλαν στη Γερμανία από τα ανατολικά. Και οι Βρετανοί θα μπορούσαν να είχαν μείνει απ’ έξω, οπότε η μάχη της Γαλλίας θα ήταν σύντομη και πολλές ζωές θα είχαν σωθεί. Αλλά, για άλλη μία φορά, οι εθνικοί ηγέτες πήραν αποφάσεις που τους φάνηκαν λογικές, ίσως και αναπόφευκτες· και το αποτέλεσμα ήταν μια σφαγή που κράτησε τέσσερα χρόνια. Έναν πόλεμο τέτοιας κλίμακας ποτέ δεν τον είχαν φανταστεί.
Έτσι, λοιπόν, ξεδιπλώνεται η ιστορία μου: μια σειρά ασήμαντων συγκρούσεων, μία από τις οποίες είναι πιο σοβαρή απ’ ό,τι συνήθως· μια βαθμιαία κλιμάκωση, καθώς η κάθε χώρα αντιδρά όλο και πιο επιθετικά· μια κρίσιμη στιγμή που κάποια χώρα αισθάνεται ότι κινδυνεύει η ίδια της η ύπαρξη· και μετά η μεγάλη απόφαση, για το αν πρέπει να ξεκινήσει ένας πυρηνικός πόλεμος ή όχι. Δε θα σας πω αν στην ιστορία μου ξεσπάει τελικά πυρηνικός πόλεμος· ούτε θα το μάθετε διαβάζοντας το βιβλίο, παρά μόνο στην τελευταία σελίδα. Και τότε, όταν θα ξέρετε πια το τέλος, σας παρακαλώ θερμά να μην το πείτε σε κανέναν.
Μετάφραση: Βεατρίκη Κάντζολα Σαμπατάκου
