ΤΗ ΔΕΚΑΕΤΙΑ ΤΟΥ 1960 η αντιπαροχή είχε αλλάξει το σχήμα και τη μορφή της Αθήνας. Η πόλη ήταν το πεδίο εμπορικής/οικοδομικής εκμετάλλευσης, σε μεγάλη κλίμακα, και διεκδίκησής της από ποικίλα συμφέροντα. Για παράδειγμα, την άνοιξη του 1963 κυκλοφορούσε η ιδέα να προεκταθεί η λεωφόρος Βασιλίσσης Όλγας προς το Μοναστηράκι, να εξαγοραστούν όλες οι ενδιάμεσες ιδιοκτησίες, να κατεδαφιστούν τα κτίρια, να ρυμοτομηθεί εκ νέου η περιοχή της Πλάκας και να επιτραπεί «εις πλούσιους αγοραστάς να κτίσουν εκεί μερικές ωραίες βίλλες».
Η Πλάκα ήταν το μήλον της έριδος, παρόλο που ανήκε στην απόλυτη αρμοδιότητα της Αρχαιολογικής Υπηρεσίας. Τη διεκδίκηση αυτή διευκόλυνε το αδιευκρίνιστο ιδιοκτησιακό καθεστώς της περιοχής, που παρέμενε ασαφές για διάστημα, τότε, 135 ετών, δηλαδή από την πρώτη μέρα της ίδρυσης των νέων Αθηνών.
Οι εκστρατείες «Σώσατε την Πλάκα», με εκδηλώσεις και άρθρα στα τότε μέσα, που υπέγραφαν μάλιστα βουλευτές της περιφέρειας Αθηνών ‒προφανώς εκπροσωπώντας εργολαβικά λόμπι‒, είχαν ως στόχο τους την αύξηση του ύψους στην περιοχή και την εφαρμογή των ίδιων οικοδομικών κριτηρίων που ίσχυαν σε άλλες γειτονιές της Αθήνας, οι οποίες δεν γειτνίαζαν με αρχαιολογικούς χώρους.
«Η Ακρόπολις ζημιώνει τους εργολάβους» ήταν ο τίτλος ενός άρθρου του αρχιτέκτονα Κώστα Μπίρη στην «Καθημερινή», με το οποίο απαντούσε στους θιασώτες της εκστρατείας «Σώσατε την Πλάκα».
Σε μια εποχή που δεν έχει ακόμη εμπεδωθεί η πρακτική της «ολοκληρωμένης συντήρησης», που τα νεότερα μνημεία δεν είχαν κανένα κύρος και που η αρχαιολατρία ήταν μονομερής, τα πρακτικά αυτά δείχνουν ότι η πόλη, στη συγκεκριμένη περίπτωση η Αθήνα, είναι πάντοτε ένα πεδίο μεγάλων αντιπαραθέσεων που δεν έχουν σχέση μόνο με οικονομικά συμφέροντα.
Στις αρχές της δεκαετίας του 1960 η Πλάκα παρουσίαζε μια διπλή εικόνα. Από τη μια ήταν το αρχαιολογικό πάρκο της Αρχαίας Αγοράς που είχε δημιουργήσει η Αμερικανική Σχολή Κλασικών Σπουδών και η διαμορφωμένη από τον Δημήτρη Πικιώνη πρόσβαση προς την Ακρόπολη, το Ηρώδειο, την Πνύκα και τον Λόφο των Μουσών και από την άλλη ήταν μια συνοικία ετοιμόρροπη και υποβαθμισμένη.
Το πάρκο της Αρχαίας Αγοράς άρχισε να δημιουργείται μετά το 1929, οπότε ένα νομοθέτημα της κυβέρνησης Βενιζέλου προέβλεπε την ομαδική απαλλοτρίωση. Με χρήματα των Ροκφέλερ, η Αμερικανική Σχολή Κλασικών Σπουδών απαλλοτρίωσε όλη τη συνοικία της Βλασαρούς, από το Θησείο μέχρι τον Αρειο Πάγο και τη Στοά του Αττάλου. Λέγεται ότι ήταν τόσο ικανοποιητικές οι αποζημιώσεις, που οι ιδιοκτήτες διαγκωνίζονταν για να επισπευστούν οι διατυπώσεις και να απαλλαγούν από το παλιό τους ακίνητο. Ο Μεσοπόλεμος ήταν όμως μια άλλη εποχή, φτώχειας και οικονομικής δυσπραγίας.
Το 1963 η Πλάκα είχε περί τους 17.000 κατοίκους, οι οποίοι ζούσαν συνεχώς υπό την απειλή της απαλλοτρίωσης. Αυτό το αβέβαιο ιδιοκτησιακό καθεστώς είχε ως αποτέλεσμα τα σπίτια και τα ιδιωτικά κτίρια να μη συντηρούνται, οι χρήσεις να αλλάζουν ανεξέλεγκτα και να εγκαταλείπεται η χρήση κατοικίας, η συνοικία να υποβαθμίζεται και να παραδίδεται στα κέντρα νυχτερινής διασκέδασης, που πολλοί από εμάς τα ταυτίζουμε με τη μυθολογία των μπουάτ.
Η κατάσταση πρέπει να ήταν δραματική και η πίεση να δοθεί λύση (από κατοίκους, αρχαιολόγους, υπηρεσίες κ.λπ.) οδήγησε το υφυπουργείο Οικισμού να εκδηλώσει για πρώτη φορά ενδιαφέρον για την Πλάκα, ιδρύοντας το 1965 το «Γραφείο Πλάκας».
Στην ουσία επρόκειτο για μια αποκεντρωμένη μελετητική ομάδα, επικεφαλής της οποίας ήταν ο αρχιτέκτονας Γεώργιος Μπογδάνος. Στην ομάδα αυτή μετείχε ο 32χρονος τότε αρχιτέκτονας και πολεοδόμος Αλέξανδρος Παπαγεωργίου-Βενετάς. Το γραφείο συνέλεξε τα πρώτα πολεοδομικά και δημογραφικά στοιχεία.
Τον επόμενο χρόνο, συγκεκριμένα στις 17 και 18 Φεβρουαρίου 1966, οργανώθηκαν δύο συσκέψεις στην αίθουσα συνεδριάσεων του δημαρχιακού μεγάρου της Αθήνας με θέμα το μέλλον της «παλαιάς πόλεως των Αθηνών», δηλαδή της Πλάκας, μιας έκτασης περίπου τριάντα εκταρίων. Στις συσκέψεις αυτές πήραν μέρος είκοσι εννιά ειδικοί ή άμεσα ενδιαφερόμενοι, όλοι άντρες, για να συζητήσουν το θέμα «η Πλάκα πρέπει να διατηρηθεί ή να απαλλοτριωθεί».
Στον κατάλογο των μέρος είκοσι εννιά θα αναγνωρίσουμε σήμερα πολλά ονόματα που συνδέονται με την Αθήνα, όπως οι αρχιτέκτονες Αριστομένης Προβελέγγιος, Κίμων Λάσκαρης, Παύλος Μυλωνάς, Παναγιώτης Μιχελής, Κυπριανός Μπίρης, Διονύσιος Ζήβας, οι αρχαιολόγοι Ιωάννης Τραυλός, Νικόλαος Κοντολέων, Σπυρίδων Μαρινάτος κ.ά. Ανάμεσά τους οι νεότεροι αρχιτέκτονες Αλέξανδρος Παπαγεωργίου-Βενετάς και Μιχάλης Δωρής.
Ο Αλέξανδρος Παπαγεωργίου-Βενετάς, που με το έργο του αποτελεί τη μνήμη της νέας Αθήνας, στο βιβλίο του Το μέλλον της Πλάκας δημοσιεύει για πρώτη φορά τα πρακτικά αυτών των διαβουλεύσεων. Μισό και πλέον αιώνα μετά, βλέπουμε εδώ να κονταροχτυπιούνται «τα επιστημονικά και αισθητικά επιχειρήματα των ειδημόνων με τους βιωματικούς δεσμούς και υπαρξιακά συμφέροντα των πολιτών».
Σε μια εποχή που δεν έχει ακόμη εμπεδωθεί η πρακτική της «ολοκληρωμένης συντήρησης», που τα νεότερα μνημεία δεν είχαν κανένα κύρος (οι Εφορείες Νεωτέρων Μνημείων ιδρύθηκαν το 1977) και που η αρχαιολατρία ήταν μονομερής, τα πρακτικά αυτά δείχνουν ότι η πόλη, στη συγκεκριμένη περίπτωση η Αθήνα, είναι πάντοτε ένα πεδίο μεγάλων αντιπαραθέσεων που δεν έχουν σχέση μόνο με οικονομικά συμφέροντα.
Σε εκείνες τις συσκέψεις είχαν διατυπωθεί ξεκάθαρα δύο πλήρως αντίθετες πρακτικές διαχείρισης της Πλάκας. Γενική απαλλοτρίωση υπέρ του Δημοσίου για δημιουργία αρχαιολογικού πάρκου και διατήρηση του συνόλου της Πλάκας ως «ζώσης συνοικίας». Υπέρ της πρώτης άποψης είχαν ταχθεί ο αρχαιολόγος-αρχιτέκτονας Ιωάννης Τραυλός, οι αρχιτέκτονες Αριστομένης Προβελέγγιος, Κίμων Λάσκαρης κ.ά. Μάλιστα ο Κίμων Λάσκαρης είχε στηρίξει την επιχειρηματολογία του υπέρ της γενικευμένης ανασκαφής ότι η Πλάκα, ως ζώσα συνοικία, είχε παραμορφωθεί ανεπανόρθωτα και δεν ήταν συγκρίσιμη με αντίστοιχες ιστορικές συνοικίες ευρωπαϊκών πόλεων.
«Η Πλάκα σήμερα είναι μια συνοικία ακατοίκητος. Είναι ένας χώρος νυχτερινής ζωής με αυτοκίνητα κ.λπ., δεν είναι συνοικία κατοικίας». Σε απόψεις που ακούστηκαν ότι αντίστοιχες συνοικίες σε πόλεις του εξωτερικού συντηρούνται (αναφέρθηκε η πολιτική του Αντρέ Μαλρό στη Γαλλία), ο Κίμων Λάσκαρης είχε αντιτάξει ότι κάτω από αυτές τις συνοικίες δεν υπάρχει το ιοστεφές άστυ του Πινδάρου.
Υπέρ της διατήρησης του συνόλου της Πλάκας είχε ταχθεί ο αρχιτέκτονας και καθηγητής της Ανωτάτης Σχολής Καλών Τεχνών Παύλος Μυλωνάς. Ο Μυλωνάς είχε αντιταχθεί στη μονομερή αρχαιολατρία, θεωρώντας ότι όλες οι εποχές έχουν δικαίωμα να παραμείνουν στην Ιστορία. Πρόβαλε επίσης ένα συντριπτικό επιχείρημα που το κατανοούμε απόλυτα σήμερα ως περιπατητές στην Πλάκα και στην περιοχή της Ακρόπολης. Είχε μιλήσει για την οπτική της μετάβασης από τη σύγχρονη πόλη προς τα μνημεία της Ακρόπολης. «Η Πλάκα έχει μια σημασίαν κλίμακος δίπλα στην Ακρόπολη» είχε πει. Αν η συνοικία ισοπεδωνόταν, ο Παρθενώνας θα μειωνόταν από τις πολυκατοικίες της πόλης. «Τα μικρά αυτά κτήρια που υπάρχουν στα ριζά του βουνού αναδεικνύουν τα μεγάλα κτήρια της Ακροπόλεως».
Σήμερα, μετά από μια σαραντάχρονη επέμβαση στην Πλάκα, που βασίστηκε στη μελέτη και τις προτάσεις της ομάδας του καθηγητή Ζήβα, απολαμβάνουμε, οι Αθηναίοι και οι επισκέπτες, τη συνοικία αυτή της παλαιάς-νέας Αθήνας. Φυσικά, παραμένει ακόμη άλυτο το θέμα των Αναφιώτικων, της διατήρησης ή όχι αυτών των ταπεινών κτισμάτων, που λένε πολλά για τη σύγχρονη πόλη.
Το θέμα της Πλάκας θεωρείται λοιπόν λυμένο, αλλά το βιβλίο Το μέλλον της Πλάκας είναι πάντα επίκαιρο, όσο επίκαιρες είναι οι επεμβάσεις και οι συζητήσεις για την όψη, τη λειτουργία και το μέλλον της πόλης. Έτσι κι αλλιώς, το παρελθόν υπάρχει στο παρόν, και το παρόν ανασχηματίζει διαρκώς το παρελθόν. Τα πρακτικά των δύο συσκέψεων του 1966 είναι πολύτιμα.
To άρθρο δημοσιεύθηκε στην έντυπη LiFO.
