Όσοι διαβάσαμε την Αλίκη στη Χώρα των Θαυμάτων σε μικρή ηλικία (και μας σημάδεψε για πάντα) αναγκαστικά υποστήκαμε τη μετάφραση. Καλή ή κακή, κάποια πράγματα, δεν γίνεται να μεταφραστούν. Η ιστορία είναι γεμάτη με λεπτά υπονοούμενα, λογοπαίγνια και ειρωνείες εκείνης της εποχής. Ευτυχώς, τώρα που μεγαλώσαμε και μάθαμε αγγλικά μπορούμε να ξαναδιαβάσουμε ένα από τα καλύτερα βιβλία που έχουν γραφτεί ποτέ στην ιστορία των βιβλίων, ένα βιβλίο που πραγματικά απευθύνεται και σε μεγάλους και σε μικρούς, χωρίς να πρόκειται για πρόχειρη διαφήμιση, ένα βιβλίο που επιτρέπει μία ματιά σε έναν κόσμο που βρίσκεται παράλληλα με τον δικό μας και μας ξεφεύγει συνεχώς.
Στο παράξενο ταξίδι, η Βασίλισσα συστήνει την Αλίκη στην Ψευτοχελώνα. Πόση εντύπωση μου είχε κάνει αυτό το όνομα! Η Ψευτοχελώνα είναι ένας πολύ μελαγχολικός χαρακτήρας του βιβλίου κι έχει μία τραγική ιστορία: κάποτε, ήταν αληθινή χελώνα. Λυπόμουν κι εγώ για τη μοίρα της, χωρίς να μπορώ να καταλάβω σε βάθος τη στενοχώρια της. Η Αλίκη πιάνει κουβέντα με την Ψευτοχελώνα για το σχολείο και ξεκινάει ένας διάλογος με πολλά λογοπαίγνια σε κάθε πρόταση με το αγαπημένο μου ότι τα μαθήματα στο σχολείο της Ψευτοχελώνας κρατούσαν κάθε μέρα και πιο λίγο. Η Αλίκη ρωτάει γιατί και η Ψευτοχελώνα της εξηγεί ότι τα μαθήματα λεγόταν «lessons» επειδή αυτό που τους συνέβαινε ήταν το «lessen».
Είναι αδύνατο να αναλύσω όλα τα επίπεδα του βιβλίου σ' αυτό το ποστ (και δεν χρειάζεται, γιατί το έχουν κάνει σχετικοί άνθρωποι προ πολλού και επανειλημμένα), αυτό όμως που έμαθα τώρα που μεγάλωσα –κι ενθουσιάστηκα!– είναι η πηγή στενοχώριας της Ψευτοχελώνας.
Η Mock turtle soup πέρασε στους Γάλλους κι από εκεί στο Παρίσι, όπου έγινε πολύ της μόδας, όταν εκτιμήθηκε ως ελαφριά, κι αρωματική, κάτι που αποδεικνύει για άλλη μια φορά πόσο σχετικό είναι τι θεωρείται υψηλού και τι χαμηλού επιπέδου στο φαγητό.
Η χελωνόσπουπα (turtle soup) ήταν κατά τον 19ο σύμβολο χλιδής και ως εκ τούτου κάτι που μπορούσαν να απολαύσουν μόνο οι πολύ πλούσιοι – και φυσικά οι σνομπ. Θεωρούνταν απαραίτητο συστατικό ενός επίσημου μενού στις άπειρες τελετουργίες της αριστοκρατίας και όσων θα ήθελαν να είναι μέρος της.
15.000 χελώνες τον χρόνο εισάγονταν στην Αγγλία από τα νησιά Cayman που τώρα μάλλον είναι το μοναδικό μέρος στον κόσμο στο οποίο ζουν ακόμα αυτές οι πράσινες χελώνες που χρησιμοποιούνται για τη σούπα, αφού είναι είδος προς εξαφάνιση. Το χαρακτηριστικό του φαγητού είναι η πρασινοκίτρινη ζελατινώδης υφή του και ξέρω ότι δεν ακούγεται καθόλου ελκυστική, αλλά ας μην κρίνουμε κάτι που δεν έχουμε δοκιμάσει.
Η σούπα αυτή ήταν τόσο ακριβή άρα και ποθητή, που απέκτησε φτηνή απομίμηση, όπως οι τσάντες μεγάλων οίκων. Ο απλός λαός εφηύρε μία παραλλαγή που έμοιαζε σε υφή και σε γεύση στο ορίτζιναλ και φυσικά δεν περιείχε χελώνα, αλλά μοσχάρι. Όχι το ψαχνό του αλλά τα πόδια και το κότσι ή το κεφάλι (υπάρχουν άπειρες παραλλαγές), αφού το ψαχνό ήταν και πάλι ιδιοκτησία των προνομιούχων. Η σούπα αυτή ονομάστηκε «Mock Turtle Soup» δηλαδή «ψευτοχελωνόσουπα».
Έτσι εξηγείται λοιπόν η κατάντια της Ψευτοχελώνας! Από σπάνιο είδος κατάντησε μπανάλ, συστατικό των φτωχών. Ο Lewis Carroll δεν έχανε ευκαιρία να κοροϊδέψει τις συνήθειες της εποχής (αν ζούσε στην Αθήνα της δεκαετίας του '90, φαντάζομαι θα έγραφε κάτι για την αστακομακαρονάδα). Ακόμα καλύτερα, η εικόνα της Ψευτοχελώνας δεν είναι τυχαία: είναι μία χελώνα που έχει κεφάλι και πόδια μοσχαριού, δηλαδή των συστατικών της Mock Turtle Soup.
H ταπεινή Ψευτοχελωνόσουπα κατάφερε τελικά να κάνει την εμφάνισή της και σε ένα επίσημο δείπνο, αυτήν τη φορά στην άλλη πλευρά του Ατλαντικού. Ο Αβραάμ Λίνκολν εκλέχθηκε δύο φορές Πρόεδρος της νέας χώρας, άρα ήταν οικοδεσπότης σε δύο δείπνα ορκωμοσίας. Το μενού του πρώτου δείπνου στις 4 Μαρτίου του 1860 ήταν το εξής:
Mock Turtle Soup
Corned Beef and Cabbage
Parsley Potatoes
Blackberry Pie
Coffee
Λιτό κι απέριττο, σχεδόν φτωχό, θα έλεγε κανείς. Το δείπνο της δεύτερης εκλογής του έγινε το 1865 και εν μέσω πολέμου. Η τροφή δεν βρισκόταν σε αφθονία και η χώρα ήταν χωρισμένη στα δύο, όμως το δείπνο θύμιζε καλές εποχές, πραγματικά πολύ καλές εποχές.
Oyster Stew Terrapin Stew, Oysters, Pickled
BEEF
Roast Beef, Filet of Beef, Beef à la mode, Beef à l'anglais
VEAL
Leg of Veal, Fricandeau, Veal Malakoff
POULTRY
Roast Turkey, Boned Turkey, Breast Chicken, Grouse, boned and roast
GAME
Pheasant, Quail, Venison
PATETES
Patète of Duck en gelee, Patète of Foie gras,
SMOKED
Ham, Tongue en gelée, plain
SALADES
Chicken, Lobster
ORNAMENTAL PYRAMIDES
Nougate, Orange, Caramel with Fancy Cream Candy, Cocoanut, Macaroon, Croquant, Chocolates, Trea Cakes
CAKES AND TARTS
Almond Sponge, Belle Alliance, Dame Blanche, Macaroon Tart, Tart à la Nelson, Tart à l'Orleans, à la Portugaise, à la Vienne, Pound Cake, Sponge Cake, Lady Cake, Fancy small cakes
JELLIES AND CREAMS
Calf's foot and Wine Jelly, Charlotte a la Russe, du Vanilla, à la Nelson, Chateaubriand,à la Smyrna, à la Nesselrode, Bombe à la Vanilla
ICE CREAM
Vanilla, Lemon, White Coffee, Chocolate, Burnt Almond, Maraschino
FRUIT ICES
Strawberry, Orange, Lemon
DESSERT
Grapes, Almonds, Raisins
Coffee and Chocolate
Γίνεται να μη ζαλιστείς από την αφθονία και τα σπάνια υλικά; Απορώ τι θα έγραψαν οι εφημερίδες της εποχής για την ανεξέλεγκτη σπατάλη. Fun fact: το αγαπημένο φαγητό του προέδρου ήταν το κοτόπουλο φρικασέ.
Αν η Ψευτοχελώνα μας παρακολουθεί από τον λογοτεχνικό ουρανό στον οποίο βρίσκεται, μπορεί και να έχει γιατρευτεί από τη μελαγχολία της: η Mock Turtle Soup πέρασε στους Γάλλους κι από εκεί στο Παρίσι, όπου έγινε πολύ της μόδας, όταν εκτιμήθηκε ως ελαφριά κι αρωματική, κάτι που αποδεικνύει για άλλη μια φορά πόσο σχετικό είναι τι θεωρείται υψηλού και τι χαμηλού επιπέδου στο φαγητό.
Στην Ευρώπη η χελωνόσουπα έχει εξαφανιστεί επειδή έχουν εξαφανιστεί και οι χελώνες, όμως στην Αμερική, όπου υπάρχουν σε αφθονία, είναι κάτι που μπορεί να βρεθεί. Σε περίπτωση που έχετε απορία για τη συνταγή, στο Ίντερνετ υπάρχουν άφθονες και για την αρχική συνταγή και για την απομίμησή της, όμως θέλω να δείτε πρώτα (μία μετάφραση από μένα) μίας συνταγής για turtle soup που γράφτηκε το 1831:
«Προμηθευτείτε μία ζωντανή, παχιά χελώνα, γύρω στα 55 κιλά. Ψάρια αυτού του βάρους θεωρούνται τα καλύτερα αλλά οι χελώνες δεν έχουν αυτή τη δυσάρεστη, έντονη μυρωδιά των ψαριών αυτού του μεγέθους. Από την άλλη, χελώνες μικρού βάρους δεν έχουν αρκετό λίπος ή ψαχνό για να γίνουν φαγητό. Αν το επιτρέπει ο χρόνος, σκοτώστε τη χελώνα από το προηγούμενο βράδυ, αφήνοντάς την να αιμορραγεί σε ψυχρό μέρος μέχρι το επόμενο πρωί, όταν θα είναι έτοιμη για τον τεμαχισμό, που είναι το πρώτο μέρος της προετοιμασίας. Αν όμως η χελώνα πρέπει να χρησιμοποιηθεί άμεσα, μπορεί να τεμαχιστεί αμέσως μόλις ψοφήσει».
(Γράφτηκε πολλά χρόνια πριν από την Peta...)
ΤΟ ΑΡΘΡΟ ΑΥΤΟ ΔΗΜΟΣΙΕΥΤΗΚΕ ΓΙΑ ΠΡΩΤΗ ΦΟΡΑ ΣΤΙΣ 4.4.2011
