Βασίλι Γκρόσμαν
Η κόλαση της Τρεμπλίνκα
μτφρ. Αλεξάνδρα Ιωαννίδου
Άγρα
Ένα από τα πιο συγκλονιστικά βιβλία που έχει κυκλοφορήσει η Άγρα αναφορικά με το Ολοκαύτωμα, εκτός από το Εάν αυτό είναι ο άνθρωπος του Πρίμο Λέβι και το Πέρα από την ενοχή και την εξιλέωση του Ζαν Αμερί, είναι το συγκλονιστικό αυτό βιβλίο του Βασίλι Γκρόσμαν.
Πρόκειται για την προσωπική μαρτυρία του Ρώσου πολεμικού ανταποκριτή και συγγραφέα από το στρατόπεδο της Τρεμπλίνκα όπου κατέφθασε μαζί με τον ρωσικό στρατό το 1944, καταγράφοντας, με κάθε λεπτομέρεια, τι είδε και ήταν πέρα από κάθε λογική: καμένα παιχνίδια μωρών που εξοντώθηκαν, προσωπικά αντικείμενα των ανθρώπων που είχαν σταλεί μαζικά στα κρεματόρια, υπολείμματα από αυτό το αδιανόητο εργοστάσιο θανάτου.
Η επιτόπια έρευνα του Γκρόσμαν συνοδεύεται από μαρτυρίες επιζώντων, αν και αυτό που συγκλονίζει είναι ότι η οργή του καταργεί την όποια ψύχραιμη δημοσιογραφική αντίδραση και γίνεται ένα οδυνηρά ποιητικό κείμενο, όπως του Λέβι, μια κατάθεση μίσους εναντίον της γερμανικής αγριότητας που κατήργησε τα ίδια τα όρια του ανθρώπου.
Η έκδοση συνοδεύεται από ένα καίριο σχολιαστικό κείμενο της μεταφράστριας Αλεξάνδρας Ιωαννίδου και σίγουρα συνιστά μία από τις πιο ζωντανές και άμεσες μαρτυρίες από το στρατόπεδο εξόντωσης της Τρεμπλίνκα όπου βρέθηκε ο Γκρόσμαν ακριβώς στη λήξη του πολέμου, εκτός από αυτό του Μαϊντάνεκ.
Φραγκίσκη Αμπατζοπούλου
Ο άλλος εν διωγμώ
Πατάκη
Πρόκειται για την εμπλουτισμένη με νέα κεφάλαια έκδοση της σπουδαίας μελέτης της γνωστής νεοελληνίστριας, η οποία έχει τιμηθεί με το Κρατικό Βραβείο Γραμμάτων, που πλέον συνιστά σημείο αναφοράς για τις σχετικές σπουδές. Το έργο της Αμπατζοπούλου μελετά την εικόνα των Εβραίων στις κυρίαρχες αφηγήσεις και την καθιέρωση σχετικών στερεοτύπων που επέδρασαν στην εικόνα που έχουμε για την εβραϊκή ταυτότητα.
Αν η πρώτη έκδοση έδινε έμφαση στην περιγραφή των εικόνων που σχηματίζουμε μέσα από κείμενα της λογοτεχνίας, η νεότερη και αναθεωρημένη επικεντρώνεται στον κινηματογράφο, ελληνικό και ξένο. Η συγγραφέας εξετάζει αναλυτικά την παρουσία του Εβραίου ή τη δαιμονοποίησή του ως του Άλλου και αντίστοιχα ζητήματα ταυτότητας αλλά και την παρουσία του εβραϊκού στοιχείου στη λογοτεχνία, π.χ. στο Τέλος της μικρή μας πόλης του Δημήτρη Χατζή ή σε διηγήματα και ποιήματα του Γιώργου Ιωάννου.
Φως, επίσης, ρίχνει στην κατασκευή του κυρίαρχου αρνητικού στερεοτύπου που διαπερνούσε τις αφηγήσεις και είχε ως αποτέλεσμα την οργάνωση της γενοκτονίας από έναν «από τους πιο πολιτισμένους λαούς στην Ευρώπη».
Επιπλέον δίνει έμφαση στην ιστορική μνήμη, γιατί το να αφήσουμε πίσω μας την Ιστορία απλώς σημαίνει να εξαλείψουμε την αμαρτία της μαζικής εξόντωσης των Εβραίων σε όλες σχεδόν τις χώρες της Ευρώπης, ακόμα και στην Ελλάδα, όπου, με επίκεντρο τη Θεσσαλονίκη, εξοντώθηκε σχεδόν όλος ο εβραϊκός πληθυσμός, ενώ ακόμα και σήμερα είναι έντονα τα φαινόμενα του αντισημιτισμού που εξετάζει η Αμπατζοπούλου αναλυτικά σε αυτή την αξιοσημείωτη μελέτη.
Ηλίας Πετρόπουλος
Για τους Εβραίους της Σαλονίκης
Καπόν
Ο γνωστός μελετητής της άγραφης λαογραφικής θεματικής, των αθέατων πρακτικών που η κυρίαρχη ιστοριογραφία έθεσε στο περιθώριο, ήταν λογικό, κάποια στιγμή, να φτάσει στην ιστορία των διωκόμενων Εβραίων. Τα κείμενα του Πετρόπουλου για τους Εβραίους της Θεσσαλονίκης, τα οποία περιλαμβάνονται στον παρόντα τόμο, αναδεικνύουν διάφορα λαογραφικά στοιχεία για τις συνήθειες και τα αντικείμενα που χρησιμοποιούσαν, για τον αδιανόητο αντισημιτισμό που οδήγησε ακόμα και σε τυμβωρυχία στο ισραηλιτικό νεκροταφείο, όπου οι κυνηγοί έψαχναν για χρυσά δόντια και άλλα αντικείμενα.
Άκρως ενδιαφέρουσες οι πιο προσωπικές βιωματικές αναφορές του συγγραφέα από τις ωραίες μέρες που πέρασε με τα εβραιόπαιδα στη συμπρωτεύουσα και από τον τρομακτικό διωγμό τους που ακολούθησε. Ανατριχιαστικές και οι αναφορές του στην εβραιοφοβία που καλλιεργούνταν μέσα από λαϊκά κείμενα και παραμύθια, όπως αυτά που έλεγαν οι μανάδες στα παιδιά, ότι οι Εβραίοι θα τα πάρουν και θα τα βάλουν σε βαρέλια με καρφιά! Τρομερή η περιγραφή της εβραϊκής φτωχογειτονιάς στο «Μπαίνω στο 151», με τα άδεια εβραϊκά σπίτια μετά τη μαζική επέλαση των Γερμανών. Όπως γράφει και ο επιμελητής Αχιλλέας Φωτάκης στην εισαγωγή: «Σε μια εποχή επιθετικής προσκόλλησης σε ταυτότητες και τραύματα, η γραφή του Πετρόπουλου είναι λυτρωτική».
David G. Marwell
Μένγκελε -Το αληθινό πρόσωπο του «άγγελου του θανάτου»
μτφρ. Θεοδώρα Δαρβίρη
Gutenberg
Ανάμεσα στα βιβλία της σειράς του Gutenberg που αφορούν την περίοδο και το πρόσωπο του Χίτλερ αναμφίβολα ξεχωρίζει η πρόσφατη βιογραφία για τον πιο σατανικό εκπρόσωπο της χιτλερικής εξόντωσης, τον λεγόμενο «άγγελο του θανάτου», τον διαβόητο «επιστήμονα»-εγκληματία όλων των εποχών. Ο άνθρωπος που, όπως γράφει ο συγγραφέας στο βιβλίο, πέρασε ατελείωτες μέρες και νύχτες ξεδιαλέγοντας τις νέες αφίξεις στη ράμπα εισόδου του Άουσβιτς ΙΙ-Μπιρκενάου, αποφασίζοντας για την τύχη των Εβραίων που στέλνονταν μαζικά στους θαλάμους αερίων, θεωρείται πλέον ένα από τα πιο σκοτεινά πρόσωπα της παγκόσμιας ιστορίας. Είναι, άλλωστε, γνωστό ότι από τα πιο απεχθή του εγκλήματα ήταν τα πειράματά του σε παιδιά, ειδικά στα δίδυμα.
Οι ιστορίες γύρω από το όνομά του πολλαπλασιάστηκαν ύστερα από την περίεργη εξαφάνισή του και την κατάληξή του στη Λατινική Αμερική κάνει την αναζήτησή του να φαντάζει σαν ένα καλογραμμένο αστυνομικό. Κάπως έτσι είναι γραμμένο το κατά τα άλλα άκρως τεκμηριωμένο βιβλίο μέσα από νέα, αποχαρακτηρισμένα έγγραφα που ήρθαν στο φως από τον ίδιο τον Marwell, ο οποίος, ως επικεφαλής ερευνητής του υπουργείου Δικαιοσύνης, συνέβαλε στη δίωξη των ναζί στην Αμερική, ενώ διετέλεσε και διευθυντής του Κέντρου Τεκμηρίωσης Βερολίνου (BDC), όπου φυλάσσονται τα αρχεία των μελών του ναζιστικού κόμματος.
Γιτσχάκ Κάτσνελσον
Το άσμα του σφαγιασμένου εβραϊκού λαού
μτφρ. Κώστας Βραχνός
Loggia
Το σημαντικότερο επικό ποίημα που γράφτηκε κατά τη μαζική εξόντωση των Εβραίων υπό τις σκληρότερες συνθήκες διασώθηκε με εντελώς μυθιστορηματικό τρόπο μέσα από τις χειρόγραφες μεταγραφές του σε μπουκάλια θαμμένα στο πάρκο της πόλης Βιτέλ ή στο χερούλι μιας βαλίτσας, με τον ίδιο τον συγγραφέα του να πέφτει επίσης θύμα των ναζί στο στρατόπεδο του Άουσβιτς, μαζί με τον μεγάλο του γιο Τσβι.
Ο ποιητής έχει απόλυτη επίγνωση ότι στους στίχους του και τις πλάτες του φέρει το βάρος του εβραϊκού λαού, γι’ αυτό, όπως μας πληροφορεί ο Σταύρος Ζουμπουλάκης στο επίμετρο του βιβλίου, είχε θέσει δύο όρους για τη δημοσίευση του Άσματος στη «διαθήκη» του: να δημοσιευτεί μετά το τέλος του πολέμου σε δεκαπέντε μέρη και σε αντίστοιχες συνέχειες στον Τύπο.
Την ιταλική έκδοση του Άσματος είχε προλογίσει ο Πρίμο Λέβι, λέγοντας πως «τούτο το βιβλίο δεν συγκρίνεται με κανένα άλλο έργο στην ιστορία της παγκόσμιας λογοτεχνίας, είναι η ιστορία ενός ετοιμοθάνατου (...) που γράφει και τραγουδάει καταμεσής της σφαγής».
Το αντίστοιχο βάρος της απόδοσης στα ελληνικά ανέλαβε και έφερε εις πέρας ο Κώστας Βραχνός, ο οποίος στο σημείωμά του αναφέρει πως η δυσκολία του δεν έγκειται μόνο στις ιδιαιτερότητες του «ιδιώματος όπου αυτό γράφτηκε ή, επιπροσθέτως στην ομοιοκαταληξία του, όσο στη “μεθοριακότητά” του ‒για να θυμηθούμε τον Γκέρσομ Σόλεμ‒, καθώς έχουμε να κάνουμε με “θρήνο” (“eykhe-lid” θρηνωδία, κατά τους παλαιοδιαθηκικούς Θρήνους του Ιερεμία), με μια γλώσσα στο όριο, γλώσσα του ίδιου του ορίου, κι έναν θρήνο, μια κραυγή, μια κατακραυγή, ένα κλάμα (“μνημειώδες μοιρολόι” το αποκάλεσε ο Ντέβιντ Τζ. Ρόσκινς), μια ιερεμιάδα, που δεν μπορούν ν’ αποδοθούν “πιστά”, πόσο μάλλον κατά λέξη».
Νίκος Καχτίτσης
Η ομορφάσχημη
Κίχλη
Είναι εντυπωσιακό να αναλογιστεί κανείς ότι ένας από τους πρώτους Ευρωπαίους συγγραφείς που μίλησαν για την τραυματική μνήμη του Ολοκαυτώματος είναι ο Νίκος Καχτίτσης, και μάλιστα μέσα από την καταιγιστική, σχεδόν παραληρηματική αφήγηση της αυστριακής καταγωγής Εβραίας ηρωίδας του, Γερτρούδης Στερν.
Η ενσωμάτωση του τραύματος και η μετατροπή του σε μια ερωτική παραφορά και έναν παραληρηματικό μονόλογο εκ μέρους της ηρωίδας εντυπωσιάζει με το αφηγηματικό της σθένος και τα ιδιότυπα λεκτικά της τερτίπια, ενώ δίνει μια άλλη διάσταση στις μυθιστορηματικές αφηγήσεις που συνδέθηκαν με το τραύμα της Σοά. Είναι προφανές ότι η συγκίνηση δεν εμφιλοχωρεί στην αφήγηση, αφού έχει προηγηθεί ένα συντριπτικό γεγονός που δεν αφήνει τέτοια περιθώρια και ίσως αποδεικνύει και τη βαρύτητα μιας μυθιστορηματικής κατά τα άλλα και ενδεχομένως αμφισβητούμενης μαρτυρίας.
Η άκρως διαφωτιστική έκδοση συνοδεύεται από επιστολές του Νίκου Καχτίτση και του Ε.Χ. Γονατά σχετικά με τη γραφή και τη γλώσσα της Ομορφάσχημης, από ένα κατατοπιστικό κείμενο του Ηλία Γιούρη με τίτλο «Τραύμα και μαρτυρία στην Ομορφάσχημη» αλλά και ένα κείμενο της εκδότριας Γιώτας Κριτσέλη «Διαβάζοντας την Ομορφάσχημη μέσα από τις επιστολές».
Νάσια Διονυσίου
Τι είναι ένας κάμπος;
Πόλις
Κάποια στιγμή θα έπρεπε να γραφτεί ένα κείμενο για τον άκρως πρωτότυπο και ρηξικέλευθο τρόπο με τον οποίο οι Κύπριοι συγγραφείς διαχειρίζονται το ζήτημα της συλλογικής μνήμης ως αφορμή για μια καινοφανή και με μοντέρνες επινοήσεις μυθοπλασία. Γιατί στο εξωτερικό μπορεί να μιλούν για τις αφηγήσεις ή το μυθιστόρημα του τραύματος, αλλά στην Ελλάδα η σύγχρονη μεταπολιτευτική πραγματικότητα δεν έχει προκαλέσει αντίστοιχες, πλείστες περιπτώσεις.
Στην περίπτωση όμως της Κύπριας Νάσιας Διονυσίου το ανοιχτό τραύμα της εξόντωσης και του εγκλεισμού επανέρχεται μέσα από ημερολογιακές καταχωρίσεις, μυθοπλαστικές αφηγήσεις αλλά και εσωτερικές σκέψεις της ίδιας της συγγραφέως που συνδέει άμεσα την κύρια ιστορία της με την αποσπασματική ποιητικότητα του Πάουλ Τσέλαν και με την ιστορική καταγραφή μιας πραγματικής υπόθεσης που ήθελε τους Εβραίους να παραμένουν έγκλειστοι σε στρατόπεδα συγκέντρωσης στην Κύπρο. Όσο απίθανο και αν ακούγεται, οι Βρετανοί είχαν δημιουργήσει για τους πρώην εγκλείστους του Άουσβιτς ‒και όχι μόνο‒ νέα στρατόπεδα συγκέντρωσης σε κάμπους στη Δεκέλεια της Κύπρου το 1947-1948 για να τους εμποδίσουν να μεταβούν στην Παλαιστίνη.
Πρόκειται για μια ελάχιστα γνωστή ιστορία που η Νάσια Διονυσίου φέρνει στο προσκήνιο, μετασχηματίζοντάς την σε πρώτης τάξεως μυθοπλαστικό υλικό και συνδέοντας νοερά τους Εβραίους της Κεντρικής Ευρώπης με τους Κύπριους από τα Βαρώσια που ζουν σε αντίστοιχες γκρίζες ζώνες, έχοντας χάσει τα πάντα, όντες πρόσφυγες και εγκλωβισμένοι στον ίδιο τους τον τόπο.
Μπέρρυ Ναχμίας
Κραυγή για το αύριο
Αλεξάνδρεια
Μία από τις ελάχιστες επιζήσασες που κατάφεραν να επιστρέψουν στην Ελλάδα και να καταγράψουν την ακραία φρίκη των στρατοπέδων συγκέντρωσης, η Μπέρρυ Ναχμίας έχει συμβάλει τα μάλα με τη μαρτυρία της στη μνήμη του Ολοκαυτώματος, την οποία φροντίζουν να αναδεικνύουν με την ξεχωριστή, άκρως σημαντική ιστορική σειρά τους οι εκδόσεις Αλεξάνδρεια. Μετά την εξιστόρηση των πρώτων παιδικών και εφηβικών της χρόνων, η συγγραφέας και πρωταγωνίστρια του ανήκουστου ιστορικού δράματος αφηγείται τον εγκλεισμό της, σχεδόν για έναν χρόνο, στο στρατόπεδο του Μπιρκενάου, όπου χάθηκαν όλοι οι δικοί της, καθώς και την τελική επιστροφή της στο πολυτάραχο σκηνικό της Ελλάδας του 1945.
Πρόκειται για την πρώτη γυναίκα που εξιστόρησε όσα φρικιαστικά συνέβησαν σε ένα από τα σκληρότερα στρατόπεδα συγκεντρώσεως στην Ιστορία, με τη μαρτυρία της να θεωρείται πλέον σημείο αναφοράς για την ιστορία της Σοά. Τη νέα, αναθεωρημένη έκδοση επιμελήθηκε η ιστορικός Οντέτ Βαρών-Βασάρ, η οποία υπογράφει και το εκτενές επίμετρο που αναδεικνύει την προσωπικότητα και τη δράση της Μπέρρυς Ναχμίας.
Άννα-Μαρία Δρουμπούκη
Μια ατελείωτη διαπραγμάτευση - Η ανασυγκρότηση των ελληνικών εβραϊκών κοινοτήτων και οι γερμανικές αποζημιώσεις, 1945-1961
Ποταμός
Πόσο εύκολο ήταν για τους επιζώντες Εβραίους, που κατάφεραν να επανέλθουν στην Ελλάδα, να ανακτήσουν τις χαμένες περιουσίες τους, ακόμα και να επιστρέψουν στο ίδιο τους το σπίτι; Της έκδοσης της Δρουμπούκη είχε προηγηθεί η άκρως ενδιαφέρουσα μελέτη του Λέοντος Ναρ για τη «μετέωρη επιστροφή των Ελλήνων Εβραίων στον γενέθλιο τόπο» (εκδόσεις Πόλις), όπου επίσης αναλυόταν όλος ο αγώνας των Εβραίων για την ανάκτηση των χαμένων τους περιουσιών και την επανένταξή τους στη ζωή της πόλης.
Στο συγκεκριμένο έργο η Δρουμπούκη δεν μιλάει μόνο για τον προβληματικό ρόλο του ελληνικού κράτους, το οποίο σε καμία περίπτωση δεν βοήθησε την επανένταξη, ενώ στάθηκε ανίκανο να σταθεί στο ύψος των περιστάσεων, αλλά και για το ζήτημα των γερμανικών αποζημιώσεων προς τα θύματα της Σοά. Μαθαίνουμε έτσι τη μορφή που έλαβαν οι πολυετείς αυτοί αγώνες, τον ρόλο που διαδραμάτισαν οι Ισραηλιτικές Κοινότητες της Ελλάδας και το Κεντρικό Ισραηλιτικό Συμβούλιο καθώς και οι διεθνείς οργανισμοί που συνέβαλαν στις πολυετείς διαπραγματεύσεις. Πρόκειται για ένα βιβλίο που, όπως το αντίστοιχο του Ναρ, εξετάζει ενδελεχώς το θέμα των διαπραγματεύσεων και συμβάλλει στο να γίνουν περισσότερο γνωστές κάποιες πτυχές της ιστορίας των Εβραίων της Θεσσαλονίκης.
Lucy Aldington
Κόκκινη μεταξωτή κορδέλα
μτφρ. Αργυρώ Πιπίνη
Διόπτρα
Εκτός από τα graphic novels, που με πρωτεργάτη τον Αρτ Σπίγκελμαν και το «Μάους», απέδειξαν ότι μπορούν να συμβάλουν με τον πλέον παραστατικό τρόπο στη διατήρηση της συλλογικής μνήμης της Σοά, σημαντικό ρόλο έχουν διαδραματίσει τα βιβλία εφηβικής λογοτεχνίας. Ακόμα και αν η εξιστόρηση της Άννα Φρανκ ξεφεύγει από τη συγκεκριμένη κατηγορία και απευθύνεται στο αναγνωστικό κοινό κάθε ηλικίας, καταδεικνύει την ύψιστη και διαχρονική δύναμη του λόγου μιας έφηβης.
Αντίστοιχα, η ιστορία που αφηγείται η Λούσι Άλντινγκτον μέσα από την εξιστόρηση της κεντρικής της ηρωίδας, Έλλα, αναφέρεται σε ένα καθόλα πραγματικό γεγονός που είχε να κάνει με το ιδιόμορφο «ατελιέ» που είχε στήσει η σύζυγος του διευθυντή του Άουσβιτς μέσα στο στρατόπεδο και έχει ως πρωταγωνίστριες νέες γυναίκες. Εκεί είκοσι τρεις μοδίστρες έραβαν και μεταποιούσαν τις επίσημες τουαλέτες που φορούσαν οι γυναίκες των αξιωματικών και είχαν ως βάση τα υφάσματα που αφαιρούσαν από τις Εβραίες κρατούμενες κατά την είσοδό τους στο στρατόπεδο συγκέντρωσης.
Η αφηγήτρια εξιστορεί το γεγονός αυτό κάνοντας τους νέους αναγνώστες να προβληματιστούν πάνω στον παραλογισμό της ρατσιστικής εξόντωσης και εστιάζοντας στη διαφορά που μπορεί να κάνει ένα ρούχο και η αφαίρεσή του αλλά και στην ανάγκη να διατηρηθεί η ελπίδα ακόμα και στις χειρότερες στιγμές της ανθρώπινης ιστορίας.
Το άρθρο δημοσιεύθηκε στην έντυπη LiFO.
