«Η άνοδος του Αρτούρο Ούι»: Οι εφιάλτες του Μπρεχτ εξακολουθούν να στοιχειώνουν

Γιατί δεν εμποδίσαμε τον Αρτούτο Ούι; Facebook Twitter
Αξιοθαύμαστος αποδεικνύεται ο Γιώργος Χρυσοστόμου ως Αρτούρο Ούι: ο ηθοποιός κατασκεύασε, σχεδόν κυριολεκτικά θα λέγαμε, ένα Πλάσμα. Φωτ.: Πάτροκλος Σκαφίδας
0

Οι τσέπες είναι γερά ραμμένες, το χρήμα ακριβό. Ο πανικός της χρεοκοπίας έχει χτυπήσει καταιγιστικά το νευρικό σύστημα της πόλης. Άνθρωποι γρονθοκοπιούνται για λίγα τρόφιμα, ενώ βουνά σαπίζουν τα ζαρζαβατικά στα μανάβικα. Κάθε αίσθηση ασφάλειας έχει χαθεί, το να είσαι ζωντανός δεν σημαίνει απαραίτητα ότι δεν είσαι νεκρός.

Μέσα σ’ αυτό το εκρηκτικό πεδίο ακραίας στέρησης και ανασφάλειας, ο άστατος όχλος στρέφεται σε καινούργιους ήρωες. Ο Αρτούρο Ούι αυτοανακηρύσσεται εκπρόσωπος των ανυπεράσπιστων πολιτών, σπεύδει να συνεργαστεί με το Τραστ του Κουνουπιδιού, χειραγωγεί τον κραταιό και αξιοσέβαστο γερο-Ντόγκσμπαροου, δολοφονεί εκδότες εφημερίδων, ξεκάνει εχθρούς και φίλους που στέκονται στο διάβα του.

Δεν υπάρχει υπόνομος που να του είναι ξένος, έγκλημα που να του μοιάζει ανέφικτο, κραυγή αγωνίας που να αναχαιτίζει τη σαρωτική πορεία του προς την κορυφή: πλαστές κατηγορίες διαφθοράς, ανίερες συμμαχίες, δωροδοκίες δικαστών, ξυλοδαρμοί μαρτύρων, σφαγιασμός της δικαιοσύνης, τρομοκρατία. «Η πόλη γέρασε σε μια βδομάδα μέσα», λέει ένας εκ των ηρώων, ή, με τα λόγια του Γέιτς: «Τα πάντα γίνονται κομμάτια∙ το κέντρο δεν αντέχει / Ωμή αναρχία λύθηκε στην οικουμένη» (μετάφραση Γ. Σεφέρη).

Ο σκηνοθέτης κατάφερε κάτι σπάνιο και πολύτιμο: έπλασε έναν δικό του κόσμο, έναν κόσμο ολοκληρωμένο, αυτοτελή, ολοζώντανο, παλλόμενο σε κάθε του νεύρο, δουλεμένο σε κάθε του λεπτομέρεια, γοητευτικό και αποκρουστικό συνάμα.

Γραμμένη το 1941, η «Άνοδος του Αρτούρο Ούι» έχει χαρακτηριστεί από τον ίδιο τον Μπρεχτ ως «ιστορική φάρσα». Ο δαιμόνιος Μπρεχτ παραλληλίζει σατιρικά τους πολέμους των γκάνγκστερ στην Αμερική την εποχή του Μεγάλου Κραχ (όταν την είχε επισκεφθεί και ο ίδιος) με τα ιστορικά γεγονότα που προηγήθηκαν της κατάληψης της Αυστρίας από τον Χίτλερ, την περίοδο 1929-38.

Οικοδομώντας τον Αρτούρο Ούι ως άλτερ έγκο του Χίτλερ, εμπνέεται όχι μόνο από τον Αλ Καπόνε, αλλά κυρίως, όσον αφορά τις βαθύτερες στρώσεις του ρόλου, από τον Ριχάρδο τον Γ’: κι αν ο Ούι στερείται το αστραφτερά αυτοσαρκαστικό μένος του σαιξπηρικού βασιλιά-χασάπη, σίγουρα τον μιμείται ως προς τη μεθοδολογία και τη ρητορική εξαπάτησης των θυμάτων του –μια ρητορική, την τέχνη της οποίας διδάσκεται, όχι τυχαία, από έναν σαιξπηρικό ηθοποιό της κακιάς ώρας.

Γιατί δεν εμποδίσαμε τον Αρτούτο Ούι; Facebook Twitter
Στα επιτεύγματα της παράστασης, εκτός από την απόλυτα συνεπή, άκρως γλαφυρή σκηνογραφική και ενδυματολογική διάστασή της, ανήκει και η αβίαστα χορογραφημένη της αίσθηση. Φωτ.: Πάτροκλος Σκαφίδας

Δεκαπέντε σκηνές, πλήθος επεισοδίων και χαρακτήρων, το υψηλό ύφος του λόγου και το χαμηλό των προσώπων, τα κουνουπίδια και ο υπόκοσμος, το τώρα και το τότε, η Γερμανία και το Σικάγο, η ιστορία και η μυθοπλασία, οι Ρωμαίοι αυτοκράτορες (ο Ούι εκφωνεί τον λόγο του Μάρκου Αντώνιου από τον «Ιούλιο Καίσαρα») και οι Αμερικανοί γκάνγκστερ, το θέατρο μέσα στο θέατρο, το Σκάνδαλο της Αποβάθρας και το Σκάνδαλο για την Ανατολική Βοήθεια, ο εμπρησμός της αποθήκης και ο εμπρησμός του Ράιχσταγκ, ο Μπρεχτ δημιουργεί μια πολυπρισματική κατασκευή που ταξιδεύει στον χρόνο και στα είδη επιδιώκοντας να δείξει ακριβώς ότι ο φασισμός δεν ήταν ένα ιστορικό γεγονός μεμονωμένο και άπαξ συντελεσμένο, αλλά ανά πάσα στιγμή δυνάμενο να συντελεστεί εκ νέου, υιοθετώντας μια ευρηματική κάθε φορά ποικιλία από μάσκες, φωνές και όπλα.

Και όχι μόνον αυτό: απομυθοποιώντας τα «μεγάλα» ιστορικά πρόσωπα (τον Χίτλερ, τον Ρεμ, τον Γκέμπελς, τον Χίντενμπουργκ κ.ά.), γελοιοποιώντας και ξεμπροστιάζοντάς τα, παρουσιάζοντας τα μέσα στο πλαίσιο μιας καθημερινής ζωής, κατεβασμένα από το βάθρο, όπου τα καλύπτει η αχλύ της επίσημης ιστορίας, φέρνοντάς τα στο επίπεδο και στον χωροχρόνο του μικροαστού θεατή, ο Μπρεχτ τον αναγκάζει να σκεφτεί κατά πόσο η άνοδος του Αρτούρο Ούι ήταν τελικά κάτι αναπόδραστο και μοιραίο ή κάτι που μπορούσε να είχε εμποδιστεί (όπως άλλωστε φανερώνει ο πλήρης τίτλος του έργου), αν κάποιοι άνθρωποι ή κάποιοι μηχανισμοί είχαν βρει το θάρρος να αντιδράσουν. Κι αν αυτό δεν συνέβη, για ποιον λόγο δεν συνέβη; Ποια ήταν –ποια είναι– η δική μας ευθύνη που δεν εμποδίσαμε τον (κάθε) Ούι;

Με αυτούς τους τρόπους ενεργοποιεί ο συγγραφέας την κριτική μας σκέψη απέναντι στην Ιστορία και σε αυτό τον δρόμο τον ακολούθησε με τόλμη και δυναμισμό ο Άρης Μπινιάρης, καταθέτοντας τη δική του εντυπωσιακή πρόταση πάνω στο έργο.  

Ο σκηνοθέτης κατάφερε κάτι σπάνιο και πολύτιμο: έπλασε έναν δικό του κόσμο, έναν κόσμο ολοκληρωμένο, αυτοτελή, ολοζώντανο, παλλόμενο σε κάθε του νεύρο, δουλεμένο σε κάθε του λεπτομέρεια, γοητευτικό και αποκρουστικό συνάμα. Εφαρμόζοντας το παράδειγμα του Μπρεχτ, δανείστηκε και αυτός τα υλικά του από σύγχρονες σε εμάς αναφορές: ο υποβλητικός ψυχρός γαλάζιος φωτισμός (Στέλλα Κάλτσου), ο εκκωφαντικός μεταλλικός ήχος, οι έντονες εξπρεσιονιστικές αντιθέσεις, οι ήρωες-καρικατούρες με τα λευκά, στεγνά πρόσωπα και τις γωνιώδεις, γοργές κινήσεις φέρνουν στον νου το σύμπαν της Γκόθαμ Σίτι και των DC Comics (ιδίως στις πρόσφατες, κινηματογραφικές εκδοχές
τους).

Όμως ο Μπινιάρης τα οικειοποιήθηκε και τα ξαναγέννησε όλα αυτά ευρηματικά, με τη δική του φαντασία, με το δικό του πάθος, για να συλλάβει τη στιγμή ακριβώς όπου η «πραγματικότητα», ανοίγοντας διάπλατα την πόρτα στη λαίλαπα του φασισμού, υφίσταται μια γκροτέσκα παραμόρφωση και μετατρέπεται σε αβάσταχτη, εφιαλτική φάρσα.

Γιατί δεν εμποδίσαμε τον Αρτούτο Ούι; Facebook Twitter
Ο Γιάννης Αναστασάκης σε μια άρτια ερμηνεία. Φωτ.: Πάτροκλος Σκαφίδας

Ταυτόχρονα, ενώ βρισκόμαστε στο «σήμερα», το νήμα με το παρελθόν παραμένει και αυτό ενεργό, έτσι καθώς η όψη των προσώπων –το μακιγιάζ ή τα κοστούμια τους, ενίοτε και το στήσιμό τους– παραπέμπουν στα καμπαρέ του Βερολίνου του ‘30, εκεί όπου τα κοφτερά σατιρικά σκετς διαδέχονταν το ένα το άλλο, υπό την εποπτεία ενός επιδέξιου κομπέρ (ρόλο που ατύπως εδώ αναλαμβάνει στάζοντας μοχθηρό μπρίο η Αλεξία Σαπρανίδου), προκαλώντας τη μικροαστική ηθική των θεατών με την ακραία, «παρακμιακή» αισθητική και πολιτική έκφρασή τους.

Στα επιτεύγματα της παράστασης, εκτός από την απόλυτα συνεπή, άκρως γλαφυρή σκηνογραφική και ενδυματολογική διάστασή της (Πάρις Μέξης), ανήκει και η αβίαστα χορογραφημένη της αίσθηση: είναι σχεδόν αδύνατο να ενορχηστρώσεις την αδιάκοπη, αδιάρρηκτη και εναρμονισμένη κίνηση τόσων σωμάτων, καθοδηγώντας τα σε μια ρέουσα πλαστικότητα που παράγει διαρκώς δονούμενες ατομικές εκφράσεις και ομαδικές συνθέσεις. Κι όμως εδώ, χάρη στη συνεισφορά της Χαράς Κότσαλη, το είδαμε να συμβαίνει.

Αξιοθαύμαστος, επίσης, αποδεικνύεται ο Γιώργος Χρυσοστόμου ως Αρτούρο Ούι: ο ηθοποιός κατασκεύασε, σχεδόν κυριολεκτικά θα λέγαμε, ένα Πλάσμα: το φασιστικό έκτρωμα, υποχθόνιο και απεχθές, απογυμνωμένο από κάθε ανθρώπινο ίχνος, ένα πλάσμα τερατώδες του οποίου την εξέλιξη χαρτογραφεί σωματικά, από την ανασφάλεια της γέννησης μέχρι τον θρίαμβο της επικράτησης, ένας Χουλκ με το βλέμμα του Μέριλιν Μάνσον και την καμπούρα του Ριχάρδου του Γ’, που δυναμώνει πίνοντας αίμα και υποταγή, ορθώνοντας ολοένα το ανάστημά του, ξορκίζοντας σταδιακά το σύμπλεγμα κατωτερότητας, σφυρηλατώντας τον λόγο του, τελειοποιώντας την τεχνική του, αυξάνοντας την ωμότητά του, δολοφονώντας το συναίσθημα, προκαλώντας το δέος και τον αποτροπιασμό ταυτόχρονα.

Γιατί δεν εμποδίσαμε τον Αρτούτο Ούι; Facebook Twitter
Τον ρόλο του κομπέρ ατύπως εδώ αναλαμβάνει στάζοντας μοχθηρό μπρίο η Αλεξία Σαπρανίδου. Φωτ.: Πάτροκλος Σκαφίδας

Άρτιες ερμηνείες από το σύνολο του θιάσου (Γιάννης Αναστασάκης, Μιχάλης Βαλάσογλου, Θανάσης Ισιδώρου, Άρης Κασαπίδης, Τάσος Κορκός, Κώστας Κορωναίος, Δαυίδ Μαλτέζε, Ερρίκος Μηλιάρης, Μαρία Παρασύρη, Φοίβος Συμεωνίδης) υπηρετούν πιστά το σκηνοθετικό όραμα, ενώ το μόνο που προσδίδει μια αναχρονιστική αίσθηση στο εγχείρημα είναι το παλαιάς κοπής «επικό» ύφος της μουσικής και των τραγουδιών του Αλέξανδρου Κτιστάκη.

757
Το νέο τεύχος της δωρεάν στην πόρτα σας με ένα κλικ.

«Θα ήταν καλό... να αποφεύγεται η σκέτη παρωδία, και το κωμικό δεν πρέπει να εμφανίζεται δίχως το φρικιαστικό», σημειώνει ο Μπρεχτ στην «Υπόδειξη για την παράσταση» που συνοδεύει το κείμενό του.

Και αυτή η εύθραυστη ισορροπία επιτυγχάνεται εδώ πλήρως: παραθέτοντας τις χειρονομίες στην άκρατη υπερβολή τους, εξορίζοντας κάθε εσωτερικότητα που θα ευνοούσε τη συναισθηματική ταύτισή μας, ο σκηνοθέτης μάς οδηγεί σε μια παλλόμενη διαλεκτική στάση, σε μια γόνιμη (μπρεχτική) αποξένωση. Μας καλεί «μέσα» και την ίδια στιγμή μας πετάει «έξω». Παρουσιάζει τα γεγονότα με θέρμη και συγχρόνως τα υπονομεύει. Προτάσσει ένα σαγηνευτικό θέαμα και συγχρόνως το κατακρίνει, ενεργοποιώντας έτσι την αντίστοιχη παλινδρομική κίνηση εκ μέρους των θεατών.

«Μια ανεπανάληπτη εικόνα του παρελθόντος κινδυνεύει να χαθεί, οποτεδήποτε το παρόν δεν αναγνωρίζει τον εαυτό του ως αυτό που εκείνη εννοούσε», έγραφε το 1940 ο Μπένγιαμιν, επιστήθιος φίλος του Μπρεχτ. Και η παρούσα παράσταση μας προσφέρει, πιστεύω, γενναιόδωρα τα εφόδια για να αποτολμήσουμε αυτήν ακριβώς την κρίσιμη, όσο και αναγκαία δυστυχώς ακόμη, αναγνώριση.

Δείτε πληροφορίες για την παράσταση «Η άνοδος του Αρτούρο Ούι» εδώ

Το άρθρο δημοσιεύθηκε στην έντυπη LIFO.

Το νέο τεύχος της δωρεάν στην πόρτα σας με ένα κλικ.

Θέατρο
0

ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

ΔΕΙΤΕ ΑΚΟΜΑ

Σαν πλοίο που ναυάγησε, σα νούφαρο που μάδησε

Κριτική Θεάτρου / Σαν πλοίο που ναυάγησε, σαν νούφαρο που μάδησε

Επιχειρώντας να αποδώσει τη «φαινομενικά ασύνδετη μορφή ενός ονείρου που υπακούει στη δική του λογική», όπως αναφέρει ο Στρίνμπεργκ στο «Ονειρόδραμα», η Γεωργία Μαυραγάνη επέλεξε να μιλήσει για το ίδιο το θέατρο.
ΛΟΥΙΖΑ ΑΡΚΟΥΜΑΝΕΑ
42' με τον Βασίλη Βηλαρά

Θέατρο / Βασίλης Βηλαράς: «Το θέατρο είναι ένα ομοφοβικό και χοντροφοβικό επάγγελμα»

Στην Πειραματική Σκηνή του Εθνικού Θεάτρου και στον «Καταποντισμό» ο ηθοποιός και σκηνοθέτης φέρνει στο φως μαρτυρίες από την γκέι Ελλάδα της Μεταπολίτευσης μέσα από επιστολές που στάλθηκαν στο περιοδικό ΑΜΦΙ, το πρώτο μέσο που άρθρωσε δημόσια λόγο στην Ελλάδα για την εμπειρία των ΛΟΑΤΚΙ+ ατόμων.
ΑΡΓΥΡΩ ΜΠΟΖΩΝΗ
Καύσωνας: Το όνειρο και ο εφιάλτης του ελληνικού καλοκαιριού σε μια παράσταση

Θέατρο / Καύσωνας: Το όνειρο και ο εφιάλτης του ελληνικού καλοκαιριού σε μια παράσταση

Βασισμένος σε διηγήματα της Βίβιαν Στεργίου, μέσα από αποσπασματικές αφηγήσεις χαρακτηριστικών συμπεριφορών ντόπιων, τουριστών και expats, ο σκηνοθέτης Γιάννης Παναγόπουλος διερευνά τη μεταβατική φάση από τα ’90s μέχρι το 2020, μιλώντας για την πραγματικότητα της γενιά του -των millennials- στην παράσταση που ανεβαίνει στη Στέγη του Ιδρύματος Ωνάση.
ΧΡΗΣΤΟΣ ΠΑΡΙΔΗΣ
«Οι γριές που μαζεύουν την τσουκνίδα», μάγισσες και μαγείρισσες της μυστικής Θεσσαλίας

Θέατρο / «Οι γριές που μαζεύουν την τσουκνίδα», οι μάγισσες και οι μαγείρισσες της μυστικής Θεσσαλίας σε μια παράσταση

Με έμπνευση από τη θεσσαλική λαογραφία και σε σύγχρονη σκηνική φόρμα, ο Κωνσταντίνος Ντέλλας σκηνοθετεί μια παράσταση για τις αόρατες γυναίκες της παράδοσης, αποκαλύπτοντας την κοινωνική απομόνωση, τον παραγκωνισμό τους, ακόμα και την απόκρυψη του γυναικείου σώματος.
ΑΡΓΥΡΩ ΜΠΟΖΩΝΗ
Ράνια Σχίζα: «Να γουστάρεις, αυτό είναι το κέρδος. Μόνο έτσι προχωράς στη ζωή»

Θέατρο / Ράνια Σχίζα: «Να γουστάρεις, αυτό είναι το κέρδος. Μόνο έτσι προχωράς στη ζωή»

Μια ηθοποιός με λεπτές ποιότητες, εξαιρετικές συνεργασίες, επιμονή και πάθος μιλά για την επιλογή της να δώσει προτεραιότητα στην οικογένειά της σε πολλές φάσεις της καριέρας της.
ΑΡΓΥΡΩ ΜΠΟΖΩΝΗ
Ένας λυκάνθρωπος πρωταγωνιστεί στη νέα, απίστευτη παράσταση του Ευριπίδη Λασκαρίδη

Θέατρο / Ένας λυκάνθρωπος πρωταγωνιστεί στη νέα, απίστευτη παράσταση του Ευριπίδη Λασκαρίδη

Ο τρόμος στο θέατρο και τον κινηματογράφο, η περίοδος γύρω από τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο και ο γερμανικός εξπρεσιονισμός, οι εικαστικές τέχνες, τα αμερικανικά μιούζικαλ και οι μεταμορφώσεις χωράνε στο «Lapis Lazuli» που ανεβαίνει στη Στέγη του Ιδρύματος Ωνάση.
M. HULOT
Ο Έκτορας Λυγίζος σκηνοθετεί τον Αποτυχημένο του Μπέρνχαρντ

Θέατρο / Ο Έκτορας Λυγίζος σκηνοθετεί τον Αποτυχημένο του Μπέρνχαρντ

Το έργο του κορυφαίου Αυστριακού συγγραφέα Τόμας Μπέρνχαρντ, που σφράγισε τη γερμανόφωνη λογοτεχνία κατά το δεύτερο μισό του 20ού αιώνα, παρουσιάζεται σε πανελλήνια πρώτη στην Εναλλακτική Σκηνή της Εθνικής Λυρικής Σκηνής. Η θεατρική αυτή διασκευή μετασχηματίζει τη μονολογική αφήγηση του πρωτοτύπου σε μουσικοθεατρικό έργο για τέσσερις φωνές και ένα πιάνο.
M. HULOT
Βάσω Καμαράτου: Οι πληγές μας μάς κάνουν καλύτερους ανθρώπους

Θέατρο / «Εγώ που δεν μασούσα, φοβάμαι πια να περάσω ανάμεσα από παρέα αγοριών»

Η επιστροφή της Βάσως Καμαράτου στο θέατρο με την «Κασέτα» της Λούλας Αναγνωστάκη ήταν η αφορμή για μια εκ βαθέων συζήτηση με την ηθοποιό που αποκαλύπτει στο Facebook τον εσωτερικό της κόσμο με ειλικρίνεια και ευαισθησία.
M. HULOT
I WAS THERE : ΣΤΡΑΚΑΣΤΡΟΥΚΕΣ 

Θέατρο / «Στρακαστρούκες»: Μετά τα γεγονότα της Θεσσαλονίκης, η παράσταση του Δημήτρη Σαμόλη είναι τρομερά επίκαιρη

Οι «Στρακαστρούκες» έρχονται να προστεθούν σε μια μακρά λίστα queer έργων που έχουν κάνει την εμφάνισή τους στο ελληνικό θέατρο τα τελευταία χρόνια.
ΧΡΗΣΤΟΣ ΠΑΡΙΔΗΣ