Πώς ξεκίνησε η ιδέα της παράστασης;
Η γέννηση του εγχειρήματος εντοπίζεται στα γεγονότα του Συντάγματος. Βέβαια, υπάρχει και μια προσωπική μου προ-εκπαίδευση στα έργα του, χρόνια τώρα, σε πολλαπλά επίπεδα. Από τότε που άρχισα να ασχολούμαι με τον Αριστοφάνη, μεταφράζοντας στα είκοσί μου χρόνια, ως φοιτητής της Παντείου τότε, τις Εκκλησιάζουζες, αποκαλύφθηκε μπροστά μου ένα ανοιχτό σύμπαν – αυτό το έργο ήταν έκτοτε για μένα το ελληνικό Μαχαγκόνι. Οι αναφορές και οι αντιστοιχίες με την αποκαλούμενη «ελληνική κατάρα» που πρώτος θέτει ο Αριστοφάνης είναι ώρες-ώρες ανατριχιαστικές, όπως και ο τρόπος που ο ίδιος κατέγραψε την παρακμή, την αγωνία των πολέμων, την κατάρρευση της αθηναϊκής δόξας. Σάμπως να είχε αναλάβει η κωμωδία, σε τόσο κρίσιμες στιγμές, να κάνει το καρδιογράφημα της πτώσης. Επίσης, υπάρχει κάτι τρομερά πρωτοποριακό στα έργα του, καθώς οι παραβάσεις του, που είναι, προφανώς, προπομπός του μπρεχτικού έργου, σταματούσαν τη δράση και έθεταν κάθε λογής ζήτημα επί τάπητος, και μάλιστα ονομαστικά. Γι' αυτό και επιλέχτηκαν αυτές ως κατεξοχήν μέρος της παράστασης.
Γιατί, όμως, συνήθως υποτιμούν τις παραβάσεις, και τις αφήνουν σχεδόν πάντα απέξω;
Τις υποτιμάμε γιατί δεν ξέρουμε τι να τις κάνουμε μεταφραστικά και ερμηνευτικά. Αν μείνεις στο γράμμα κάθε παράβασης, μπορεί να μη σε αφορούν, αλλά σου αποκαλύπτονται διαφορετικά, αν βρεις τις αντιστοιχίες με το σήμερα. Για παράδειγμα, στους Αχαρνής ο Γεωργουσόπουλος (δηλαδή ο μεταφραστής Κ.Χ. Μύρης) βρήκε πολύ δυνατή αντιστοιχία με τον τρόπο που επίκειται να αναλάβουν οι ποιητές το πλάνο της οικονομικής ανάπτυξης. Κι αυτές οι αναλογίες ήταν, κατά παράδοξο τρόπο, εμφανείς και στους θεατές από τις διάφορες χώρες του εξωτερικού όπου έκανε περιοδεία η παράσταση. Στόχος μας σε αυτό το ενιαίο αριστοφανικό σχέδιο που ενώνει τα κείμενα του Γεωργουσόπουλου, τα χορικά της Λίνας Νικολακοπούλου και τον δικό μου λόγο ήταν να δείξουμε την καθολική γλώσσα του Αριστοφάνη μέσα από τη μουσική, να αποκαλύψουμε τον ήχο, τη μουσικότητα και τη μαγεία των λέξεων πέρα από το ίδιο το νόημα. Δες, για παράδειγμα, πώς μνημονεύεται σε μια παράβαση από τις Νεφέλες το φεγγάρι: «Όπως ερχόμασταν στην Αθήνα βγήκε το φεγγάρι και μας είπε ότι δεν το λαμβάνετε υπόψη, ενώ αυτό σας συμπαραστέκεται σε όλα». Αυτήν τη μουσικότητα ζήτησα από τα παιδιά να αναδείξουν ερμηνευτικά αντί να υποστηρίζουν ψυχολογικά το κείμενο, προβάλλοντας τα καθημερινά, δικά τους δεδομένα. Τους ζήτησα να φορέσουν συμβολικά μια μάσκα στο πρόσωπο –όπως συνέβαινε και στους Αρχαίους– και να φανταστούν πως είναι ένα χαμόγελο που πρόκειται να δει το θαύμα ή, μάλλον, όταν υπόσχεται το θαύμα.
Τι αγαπάς περισσότερο στον Αριστοφάνη;
Την υψηλή ποίηση. Και μια βαθιά πίστη στην αλήθεια που φαίνεται από το πόσο σκληρός μπορούσε να γίνει με τα περισσότερα θέματα: με τους ποιητές που ήταν τότε της μόδας, με την εκπαίδευση, την εξαγορά των δικαστών, τη βαθιά αίσθηση ότι πενία και πλούτος ήταν το ίδιο πράγμα, με την ανακάλυψη ενός ουτοπικού ιδανικού πολιτεύματος αλλά και μιας σκληρής κριτικής στην τότε πολιτική πραγματικότητα – κάτι πολύ απτό και φανερό στις Εκκλησιάζουσες. Ο Αριστοφάνης τα είχε δει κυριολεκτικά όλα και προφανώς αυτό συνέβη ακριβώς επειδή η κοινωνία του τα εμπεριείχε. Μόνο που αναγκάστηκε να «θυσιάσει» κάποιους σπουδαίους άνδρες, όπως ο Σωκράτης και ο Ευριπίδης. Προσωπικά, βέβαια, νομίζω ότι υπήρχε κρυφός έρωτας ανάμεσα στον Αριστοφάνη και τον Ευριπίδη – χαρακτηριστικό είναι το τέλος στις Νεφέλες, που είναι εντελώς «ευριπίδειο». Αλλά και στις Εκκλησιάζουσες υπάρχουν πέντε σειρές τόσο δυνατές, που ακούγονται σαν Ευριπίδης: «Βγες, λοιπόν, είσαι που μας έφερες ως εδώ και είσαι ο αρχηγός τους, και πες τους ένα ψέμα, φτάνει να φανεί καινούργιο».
Αυτή, όμως, δεν είναι η ουσία της τέχνης, το καινούργιο ψέμα;
Σίγουρα οι καλλιτέχνες παίζουμε πάντα με την ψευδαίσθηση, αλλά το θέμα είναι να καταφέρεις να πετύχεις την αλήθεια του πράγματος. Προσωπικά, είχα την ευτυχία να έχω δίπλα μου σε αυτό το εγχείρημα την Αγγελική Στελλάτου – διονυσιακός εγώ, απολλώνια εκείνη, γίνεται μεταξύ μας μια μείξη μαγική και όλα λειτουργούν υπέροχα. Μας αρέσει και στους δυο που δειγματίζουμε κάτι, που παρότι τόσο ποιητικό, δεν «φωνάζει». Αυτό που κυρίως όμως θυμίζει είναι ότι πριν από τρεις χιλιάδες χρόνια στο ίδιο χώμα έχουν γεννηθεί το θέατρο, η φιλία, η δημοκρατία και ο έρωτας.
Τι περιμένει ο Σταμάτης Κραουνάκης φέτος από την Επίδαυρο;
Χαίρομαι που θα βρισκόμαστε στο μικρό θέατρο της Επιδαύρου που ταιριάζει απόλυτα στην κλίμακα της παράστασης. Ακόμα μεγαλύτερη χαρά έχω όμως με τους συνεργάτες μου, όπως ο βραβευμένος Έλληνας σκηνογράφος, που ζει και εργάζεται στο Λονδίνο, Τάκης Χατούπης (takis), και με τις δύο ημιδιαφανείς οθόνες, πάνω στις οποίες προβάλλονται τα εξαιρετικά δημιουργήματα του video designer Dick Straker, κορυφαίου συνεργάτη της Βασιλικής Όπερας του Λονδίνου.
Πιστεύεις στη λαϊκή ψυχή που κρύβεται στα έργα του Αριστοφάνη;
Μα, ακριβώς αυτό είναι ο Αριστοφάνης: ένα υπαίθριο λαϊκό μετωπικό θέαμα. Απόδειξη ότι δεν πρέπει ποτέ κανείς να υποτιμά το κοινό και ότι αν του δώσει κάτι σωστά, δεν υπάρχει περίπτωση να μην το πάρει. Ο κόσμος είναι σήμερα, όπως και τότε, βαθιά πληγωμένος. Και θέλει να ανέβει ψυχολογικά και πνευματικά, να νιώσει ανυψωμένος. Θεωρώ επομένως αυτήν τη στιγμή υποχρέωσή μου, μέσα από ένα σπουδαίο ποιητή, να του θυμίσω ότι αυτό το αίσθημα μάς χρειάζεται και το έχουμε ανάγκη.
=====
Αριστοφάνης Τώρα
Σταμάτης Κραουνάκης & Σπείρα Σπείρα
Μικρό Θέατρο Αρχαίας Επιδαύρου
5 & 6 Ιουλίου
