Ο καθηγητής Νικόλαος Σταμπολίδης μάς οδηγεί ανάμεσα σε σχεδιαγράμματα, φωτογραφίες και κιβώτια με αρχαιότητες που έφτασαν από μουσεία του εξωτερικού στις μισοφωτισμένες αίθουσες του Μουσείου Κυκλαδικής Τέχνης. Διευθυντής του Μουσείου Κυκλαδικής Τέχνης από το 1996, το αποχαιρετά με αυτή την τελευταία έκθεση που επιμελείται μαζί με τον επιμελητή Αρχαιοτήτων δρα Ιωάννη Φάππα και είναι αφιερωμένη στο κάλλος, στην υπέρτατη ομορφιά.
Συνολικά τριακόσιες είκοσι εμβληματικές αρχαιότητες από την Ελλάδα και το εξωτερικό παρουσιάζουν τις διάφορες πτυχές της έννοιας του «κάλλους» στην καθημερινή ζωή και τη φιλοσοφική σκέψη της αρχαίας Ελλάδας.
«Είναι όντως το κύκνειο άσμα μου σε αυτό το μουσείο και είναι ωραίο να φεύγεις με κάλλος και να ανεβαίνεις στην αρχαιοελληνική καλαισθησία που είναι η Ακρόπολη, το μουσείο και το περιεχόμενό της» λέει, ενώ μπαίνουμε στην πρώτη αίθουσα της ιδιαίτερα σημαντικής και μεγάλης σε έκταση έκθεσης που θα καταλάβει όλους τους εκθεσιακούς χώρους του μουσείου και εγκαινιάζεται στις 29 Σεπτεμβρίου.
Μέσα σε φόντο βαθύ κυανό, το μπλε της νύχτας που επελέγη γι’ αυτή την έκθεση, η ατμόσφαιρα που δημιουργείται είναι μυστηριακή και ποιητική, «δεν ξέρεις αν είναι η νύχτα που πλησιάζει ή η νύχτα που φεύγει για να σου αποκαλύψει τα μυστικά του αρχαίου κάλλους», λέει ο κ. Σταμπολίδης, εξηγώντας ότι έκθεση, μέσα από τη μουσειογραφική και μουσειολογική της προσαρμογή στους χώρους του μουσείου, διαθέτει μια κλίμακα ανθρώπινη που ταιριάζει στο πνεύμα του αρχαίου ελληνικού κάλλους.
Όλοι αυτοί οι θησαυροί ταξίδεψαν από κάθε μεριά της Ελλάδας με πολλές δυσκολίες, καθώς έπρεπε να συνοδεύονται από τους υπαλλήλους των μουσείων. «Αυτή η έκθεση έγινε με πολύ κόπο και μεγάλο πάθος».
Για τις δέκα ενότητες της έκθεσης (Θεϊκό Κάλλος, Δαιμονικό Κάλλος, Αρχαϊκό και Κλασικό/Ελληνιστικό Κάλλος, Καλλιστεία Θεοτήτων, Αρπαγές Κάλλους, Καλοί και Καλαί στην Αρχαιότητα, Θνητών Κάλλος, Αθλητικό και Πολεμικό/Ηρωικό Κάλλος, Ωραίοι Άωροι, Καλλωπισμός) οι δυο επιμελητές, εν μέσω κορωνοϊού, κυριολεκτικά «αλώνισαν» με ένα αυτοκίνητο όλη την Ελλάδα για να δουν τι υπήρχε όχι μόνο στις προθήκες αλλά και στις αποθήκες των κατά τόπους μουσείων. Όλοι αυτοί οι θησαυροί ταξίδεψαν από κάθε μεριά της Ελλάδας με πολλές δυσκολίες, καθώς έπρεπε να συνοδεύονται από τους υπαλλήλους των μουσείων. «Αυτή η έκθεση έγινε με πολύ κόπο και μεγάλο πάθος», λέει ο κ. Σταμπολίδης.
Η έκθεση για το κάλλος είναι μοναδική, αφού, ως τώρα, έχουν οργανωθεί αρκετές εκθέσεις για την ομορφιά και θα εξακολουθούν να οργανώνονται για ένα θέμα δύσκολα προσδιορίσιμο και καταληπτό ήδη από την αρχαιότητα.
Δύσκολα, όμως, μπορεί να βρει κανείς μια ολοκληρωμένη προσπάθεια για το κάλλος, όπως αυτό αποτυπώθηκε στην αρχαία ελληνική σκέψη και ματιά, με την έννοια στην υπέρτατη διάστασή της, όχι απλώς ως μια λέξη που σημαίνει μόνο «ομορφιά» αλλά και ένα ιδεώδες που αναπτύχθηκε στην αρχαία ελληνική σκέψη, εκφράστηκε μέσα από τα ποιήματα των επικών και λυρικών ποιητών και αποκρυσταλλώθηκε σταδιακά στα κείμενα των φιλοσόφων του πέμπτου και τέταρτου αι. π.Χ. και εξής, οι οποίοι αναφέρθηκαν σε αυτό ως συνδυασμό της φυσικής εμφάνισης και των αρετών της ψυχής.
«Αυτή η έκθεση μιλά για το κάλλος, σε αντίθεση με άλλες εκθέσεις στην Ελλάδα και στο εξωτερικό που έχουν θέμα την ομορφιά. Ωραίος είναι αυτός που είναι “στην ώρα του”, δηλαδή όταν ανθίζει η ήβη του. Η ήβη ως άνθος εξανθίζεται, δεν υπάρχει κανείς από τους ανθρώπους που να μην έχει αυτόν τον κανόνα, θα έλεγα και από τους θεούς. Η πραγματική μετάφραση του κάλλους, η σημερινή, είναι η ευμορφία, η ομορφιά. Όμως αυτή έχει να κάνει με ένα στοιχείο τoυ, τουλάχιστον στη νεοελληνική της απόδοση, συνήθως με αυτό που βλέπουν τα μάτια μας, που αντιλαμβάνονται οι αισθήσεις. Όταν αυτό συμβαίνει όχι μόνο εξωτερικά αλλά και εσωτερικά, τότε πρόκειται για το κάλλος.
Επειδή, λοιπόν, δεν έχουμε καθόλου γραπτές πηγές, μόνο από τον Όμηρο και μετά, αν μιλήσεις για προϊστορική ομορφιά, είσαι σε ένα “αμμώδες” τοπίο όπου μπορεί ο καθένας να πει ό,τι θέλει. Αντίθετα, όταν έχεις τα κείμενα των αρχαίων, ελέγχεσαι. Το μόνο καλό από αυτό είναι ότι, ανάλογα με την περίοδο, ακόμα και στην ίδια γενιά μπορεί να υπάρχει ποικιλία απόψεων, οπτικών και γνωμών. Για παράδειγμα, ένας φιλόσοφος του τέταρτου αιώνα μπορεί να πει ότι η ομορφιά είναι αυτό που βλέπει στα γυμναστήρια, στους νέους, ο Πλάτων όμως θα έρθει και θα πει “ναι, αλλά αυτό δεν αξίζει, αν δεν έχει και το εσωτερικό”.
Eπίσης, ανάλογα με την οπτική του καθενός, υπάρχουν ρεύματα εσωτερικά, όπως συμβαίνει και σήμερα. Το Kάλλος μπορεί να είναι και υποκειμενικό ‒γιατί στην επιλογή των αντικειμένων υπάρχει και το υποκειμενικό στοιχείο‒ κι εμείς, στις ενότητες αυτής της έκθεσης προσπαθήσαμε να υπάρχει και το ένα και το άλλο, διαφορετικές γνώμες και απόψεις που συνυπάρχουν την ίδια περίοδο.
Για μένα, ο καλλιτέχνης, που μας δίνει αυτά τα κατάλοιπα, τα οποία δεν είναι παρά το 6% αυτών που ξέρουμε από την αρχαιότητα, δηλαδή ένα ελάχιστο ποσοστό, σου ορίζει το πλαίσιο. Είναι το κοσμο-όραμά του, αυτό που συλλαμβάνει τους κραδασμούς της εποχής του, μια κεραία που αντιλαμβάνεται τα γύρω του και αποδίδει το έργο. Εμείς επιχειρούμε να διαλέξουμε τα πιο αντιπροσωπευτικά για να μεταδώσουμε στον επισκέπτη αυτό που σκεφτήκαμε» λέει ο κ. Σταμπολίδης.
Στο φουαγέ του κτιρίου της Νεοφύτου Δούκα υποδέχεται το κοινό ένα έργο κλάσης, το γλυπτό από την έπαυλη του Ηρώδου Αττικού στην Εύα/Λουκού Κυνουρίας –έργο του πλούσιου ρυθμού μετά τη Νικίειο Ειρήνη, λίγο μετά το 420 π.Χ.–, αντιπροσωπευτικό της έννοιας του αρχαίου Κάλλους, ιδανική εισαγωγή στην έκθεση.
Δεν είναι, άλλωστε, τυχαίο το γεγονός ότι αρκετές εκατονταετίες μετά τη δημιουργία του, ο Ηρώδης Αττικός αυτό διάλεξε για να κοσμήσει το νυμφαίο της έπαυλής του, θεωρώντας πως εκφράζει αισθητικές που και στα ρωμαϊκά χρόνια αποτελούσαν κορυφαίες συνιστώσες μιας υπέρτατης ομορφιάς.
Στην εισαγωγική αίθουσα, μια γυναικεία κεφαλή από το Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο ανοίγει την έκθεση. Πρόκειται για ένα προοίμιο που φέρνει στον επισκέπτη την αίσθηση της εποχής του μυκηναϊκού κόσμου, ένα κομμάτι από την πρώιμη κληρονομιά του ομηρικού έπους. Αποτελεί αντιπροσωπευτικό δείγμα της αισθητικής μιας περιόδου από την οποία δεν υπάρχουν ακόμα γραπτές πηγές περί κάλλους, αν εξαιρέσει κανείς σημεία του έπους που μπορεί να αναφέρονται σε στοιχεία πολιτισμού του μυκηναϊκού κόσμου.
Στην ίδια ενότητα, ανάμεσα σε άλλα εκθέματα ξεχωρίζει η ερυθρόμορφη υδρία από το Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο με την κατ’ εξοχήν ποιήτρια της λυρικής ποίησης, τη Σαπφώ, να διαβάζει το ποίημά της, συνοδευόμενη από εράσμιες συντρόφους ή μαθήτριές της, μία από τις οποίες κρατάει τη χελωνάτη λύρα. Η ποιήτρια της ομορφιάς και του έρωτα αντιπροσωπεύει εδώ τους δημιουργούς του λόγου της αρχαϊκής ποίησης, ενώ πλάι της, ο περίφημος σκύφος από το Κιούζι της Ιταλίας με την Πηνελόπη και τον γιο της Τηλέμαχο και πίσω τους, όρθιο, τον αργαλειό της με μισοτελειωμένα σχέδια, σύμβολο της πίστης στον αγαπημένο της σύζυγο Οδυσσέα, απεικονίζει την ομορφιά του μυαλού και των έργων των χεριών της, που την καθιστούν πρότυπο όχι μόνο εξωτερικής αλλά και εσωτερικής ομορφιάς, παράδειγμα αιώνιο.
Η ενότητα της έκθεσης που ακολουθεί αναφέρεται στον καλλωπισμό, στην ανάγκη των ανθρώπων, ήδη από την αυγή της ιστορίας της ανθρωπότητας, να παρουσιάζονται ανάλογα με το τι θεωρούνταν κατά διαστήματα πρότυπα ομορφιάς, κοινωνικής προβολής και πλούτου.
Στην έκθεση εξετάζονται η καθαριότητα του σώματος, η περιποίηση του σώματος, του δέρματος και του προσώπου με διάφορα υλικά, όπως κρέμες, έλαια και αρώματα, οι κομμώσεις, η ένδυση και η κόσμηση παντός είδους. Κυριαρχεί το αγαλμάτιο της λουόμενης Αφροδίτης από τη Ρόδο, η «Αφροδίτη Δοιδάλσα», με τη θεά γονατιστή να πλένει τα μαλλιά της, ενώ συνομιλεί νοητά με μια μικρή γυναικεία μορφή, ένα πήλινο ειδώλιο των ελληνιστικών χρόνων από τα Πηγαδάκια της Βούλας, που, έχοντας χάσει αυτό που χαρακτήριζε τη θεά, τη σφριγηλότητα του σώματος, μας υπενθυμίζει το γυναικείο κάλλος μιας λευκής, ώριμης γυναίκας.
Ακολουθεί η ενότητα της μεγάλης ποικιλίας των αρωμάτων και αρωματοδόχων αγγείων και ο επιμελητής της έκθεσης κ. Φάππας μας εξηγεί, έχοντας φτάσει σε προθήκες με αληθινά κομψοτεχνήματα, ότι «τα δοχεία περιείχαν ροδέλαιο, ένα από τα πιο αγαπημένα αρώματα της αρχαιότητας, το κρόκινο έλαιο και ένα ακόμα σημαντικό και περίφημο, το ίρινο από την ίριδα, για το οποίο βρίσκουμε πολλές αναφορές στις αρχαίες πηγές, κυρίως στον Θεόφραστο και τον Διοσκουρίδη.
Μάλιστα ο επισκέπτης της έκθεσης θα μπορέσει να δει το περίφημο βιβλίο του Περί οσμών, το μοναδικό που υπάρχει στην Ελλάδα. Τα μπουκάλια των αρωμάτων είναι περίτεχνα, σε διάφορα σχήματα, όπως σήμερα, αναφέρονται συχνά στη θεά Αφροδίτη, δείχνουν την αξία τους και αναφέρονται ακόμα και σε επιτύμβιες στήλες. Σκεφθείτε, διασώζεται μέχρι σήμερα η αποξηραμένη πλέον κρέμα αλλά και τα ίχνη των δακτύλων που τη χρησιμοποίησαν για τελευταία φορά, όπως και οι κοσμηματοθήκες και οι πυξίδες, που περιείχαν διάφορα χρηστικά είδη καλλωπισμού (χρώματα, σπόγγους, λαβίδες, κοσμήματα), που αποτελούν μία ακόμα υποενότητα του “Καλλωπισμού”».
Οι απτές μνήμες του καλλωπισμού συνεχίζονται με σπάνια κοσμήματα μοναδικής τεχνικής και λεπτότητας, κάτοπτρα και εκθέματα που αναφέρονται στη σπουδαιότητα και τη σημασία του γυναικείου κάλλους. Δεσπόζει η θεά της ομορφιάς, η Αφροδίτη από την Πομπηία (Μουσείο της Νάπολης), με τη λευκή γυμνότητά της να στηρίζεται σε αγαλμάτιο του Πριάπου για να βγάλει το σανδάλι της. Ακόμα κοσμείται με τα χρυσά της εξαρτήματα, επιβεβαιώνοντας τις άπειρες αναφορές της ως «χρυσής Αφροδίτης».
Τελευταία υποενότητα του «Καλλωπισμού» η κόμη και η σημασία που της απέδιδαν οι αρχαίοι Έλληνες, πιστεύοντας ότι τα μαλλιά είναι δείγμα υγείας, δύναμης και ζωής, ευλογία συνάμα και κάλλος, αλλά και η κόσμησή της με στεφάνια και διαδήματα διαφόρων ειδών, ταινίες.
Επόμενες ενότητες της έκθεσης είναι το «Θνητών Κάλλος» και «Καλοί και Καλαί στην αρχαιότητα». Αναφέρεται σε καλούς και καλές, δηλαδή σε όμορφους ή όμορφες που θαύμαζαν οι δημιουργοί των πήλινων δημιουργημάτων, ή οι παραγγελιοδότες τους, ή, τέλος πάντων, όσοι χάραξαν τις επιγραφές αυτές σε ανύποπτο χρόνο, με είκοσι δύο αντικείμενα που χρονολογούνται από τα μέσα του 6ου αι. π.Χ. και φθάνουν έως και τον 5ο αι. π.Χ. να παρελαύνουν από την έκθεση.
Στη συνέχεια βρίσκουμε το «Κάλλος των θνητών», όπου ξεχωρίζει η αττική ερυθρόμορφη υδρία του Ζωγράφου του Μειδίου, γύρω στα 410 π.Χ., στην οποία εικονίζεται καθιστή ανάμεσα στις φίλες της η «πέτρα του σκανδάλου», η αιτία του Τρωικού Πολέμου, η Ωραία Ελένη, ενώ σε ένα άλλο έκθεμα, ένα ερυθρόμορφο αγγείο, ο Άδωνις παριστάνεται όρθιος νέος, ως αθλητής που ρίχνει αρωματικό λάδι στην παλάμη του, ενώ η Αφροδίτη τον παρακολουθεί μέσα στην ηρωική γυμνότητά του.
Όμως η έκθεση αναφέρεται και σε μία ακόμα ηλικιακή ομάδα, στην οποία μας μεταφέρουν το μαρμάρινο κεφάλι του μικρού κοριτσιού από το Ιερό της Αρτέμιδος στη Βραυρώνα και το μεγαλύτερο κεφάλι του εφήβου από τη Ρόδο.
Στην ενότητα «Ηρωικό Κάλλος», ανάμεσα στις έντεκα διαλεγμένες μορφές πρωταγωνιστής είναι ο ευεργέτης των ανθρώπων και πρότυπο της σωματικής ρώμης Ηρακλής, που στη μελανόμορφη λήκυθο του Μουσείου Κυκλαδικής Τέχνης αποτυπώνεται μέσα από τον αντιπροσωπευτικό μύθο του, την πάλη του με το λιοντάρι της Νεμέας. Ούτε οι νεαρές γυναίκες-μυθικές πολεμίστριες λείπουν από τη σειρά της ενότητας αυτής, φέροντας πολεμικά χαρακτηριστικά, όπλα και περικεφαλαίες, ντυμένες με χιτωνίσκους ή αναξυρίδες.
Όλα παραπέμπουν στο πρότυπο του καλοῦ κἀγαθοῦ, του συνδυασμού της σωματικής ρώμης και της ομορφιάς με την αρετή, στην προσφορά της ίδιας της ζωής για την υπεράσπιση του κοινού καλού. Ακολουθεί ακόμα μία ενότητα που σχετίζεται με την άθληση νέων και τη σωματική διάπλαση και ρωμαλεότητα, τη σωματική ομορφιά.
Την έκθεση στην πτέρυγα της Ντόλλης Γουλανδρή κλείνει η πιο σύντομη αλλά και επιβλητικά εντυπωσιακή, σχεδόν «σιωπηλή» ενότητα όλης της έκθεσης. Σύντομη, όπως η ζωή των παριστανομένων, παρουσιάζει δύο επιτύμβιες μαρμάρινες στήλες αναλόγου μεγέθους, λουσμένες στο απόκοσμο φως τους, που προβάλλουν σε μια απομονωμένη κόγχη.
Ένας νέος κρατά ένα κοκόρι με λειρί, το σώμα και η φουντωτή ουρά του οποίου ενσωματώνονται αρμονικά στην ανάγλυφη επιφάνεια του σώματός του, και μυρίζοντας ένα μπουμπούκι άνθους «συνομιλεί» με μια νεαρή κόρη που κρατά ένα περιστέρι από τα φτερά, ενώ βαδίζει προς τους λειμώνες του Άδη. Είναι η στιγμή που η κορυφαία έννοια του Κάλλους συνδέεται με την έννοια της απώλειας.
Η συνέχεια της Έκθεσης στο νεοκλασικό Μέγαρο Σταθάτου ξεκινά με τα εξαιρετικά δημιουργήματα της ενότητας «Αρχαϊκό και Κλασικό/Ελληνιστικό Κάλλος». Στην ενότητα ξεχωρίζει η ομορφιά ενός αριστουργήματος από το Μουσείο της Ακρόπολης των Αθηνών, η περίφημη «Χιώτισσα». Μία από τις πιο αισθησιακές ενότητες της έκθεσης είναι αυτή των «Αρπαγών Κάλλους, δηλαδή σκηνές συνεύρεσης, πόθου και πάθους που συνδέονται αμέσως ή εμμέσως με αρπαγές.
Η ομορφιά νέων ανδρών ή γυναικών προκαλεί τόσο στους θεούς όσο και στους θνητούς τέτοια έλξη και επιθυμία, που θέλουν να την κατακτήσουν. Πρόκειται για έναν χώρο τουλάχιστον προς διερεύνηση, γιατί οι περισσότερες αρπαγές γίνονται από τους ίδιους τους θεούς με αφορμή την ομορφιά των θνητών.
Τελευταίες, οι ενότητες του «Δαιμονικού» και του «Θεϊκού Κάλλους». Εδώ βλέπουμε το δαιμονικό κάλλος και την εξέλιξη των μορφών του μέσα στον χρόνο και το θεϊκό, που δεν θα μπορούσε να λείψει από μια τέτοια έκθεση, έστω και δειγματοληπτικά, και εκπροσωπείται με έργα όπως η «Καλλίστη» από τη Μεσσήνη, ένα από τα επίθετα της Αρτέμιδος, της νεανικής, πάλλουσας θεάς της φύσης και προσωποποίησης της ζωηράδας, που συναντά εδώ το δίδυμο αδέρφι της, τον φωτεινό Απόλλωνα με τα πολλά επίθετα και τις λατρείες, τον θεό του φωτός, της ομορφιάς και της μουσικής, της αρμονίας, σε ένα ρωμαϊκό αντίγραφο του 2ου αι. μ.Χ. από το Μουσείο Μπενάκη.
Βγαίνοντας από τις υποβλητικά φωτισμένες αίθουσες ρωτώ τον κ. Σταμπολίδη ποια θέση θα μπορούσε να έχει το κάλλος σε μια διαβάθμιση των αξιών της αρχαιότητας ανάμεσα στην ανδρεία, στο θάρρος και στον έρωτα και ποιο απ’ όλα ξεχωρίζει. «Όττω τις ἔραται» απαντά αυθόρμητα.
«Αυτό που ερωτεύεται ο καθένας, αυτό είναι η αξία του καθενός. Ο Τυρταίος θα έλεγε την πολεμική αρετή, η Σαπφώ τον έρωτα, κάποιος άλλος την ομορφιά. Εδώ δεν μπορείς να κάνεις στατιστική, να δώσεις μια απάντηση. Μιλώ για τις μεγάλες έννοιες, και μάλιστα γι’ αυτές που δεν είναι τεκμηριωμένες από τους ίδιους τους φιλοσόφους. Ανάλογα με την εποχή, λοιπόν, θα ξεχώριζα από την αρχαϊκή αυτό που προσδιορίζει το παριστανόμενο, τα σύμβολά τους, από την κλασική το ήθος που αποπνέει, ενώ από την ελληνιστική το πάθος, τρία ουσιαστικά στοιχεία που δηλώνουν σε γενικές γραμμές τις τάσεις των περιόδων αυτών».
«Κάλλος. Η Υπέρτατη Ομορφιά»
Επιμέλεια: Καθηγητής Νικόλαος Χρ. Σταμπολίδης & Δρ. Ιωάννης Δ. Φάππας
Moυσείου Κυκλαδικής Τέχνης (Νεοφύτου Δούκα 4, 210 7228321-3)
29 Σεπτεμβρίου 2021 έως 16 Ιανουαρίου 2022
Το άρθρο δημοσιεύθηκε στην έντυπη LiFO.
Το νέο τεύχος της LiFO δωρεάν στην πόρτα σας με ένα κλικ.
ΤΟ ΑΡΘΡΟ ΑΥΤΟ ΔΗΜΟΣΙΕΥΤΗΚΕ ΓΙΑ ΠΡΩΤΗ ΦΟΡΑ ΣΤΙΣ 25.9.2021
